Кіріспе
АҚШ заңнамасы
1996 жылғы терроризмге қарсы және тиімді өлім жазасы туралы заң (AEDPA) 1995 жылғы сәуір айында АҚШ Конгресіне Сенат заң жобасы ретінде ұсынылды. Бұл заң жобасы Дүниежүзілік сауда орталығы мен Оклахома қаласындағы жарылыстарға жауап ретінде Конгресс тарапынан екі партиялық кең қолдаумен қабылданды. Оны президент Билл Клинтон қол қойып заң күшіне енгізді. АҚШ-тағы хабеас корпус институтына енгізген өзгерістері үшін көп дау тудырған AEDPA сонымен қатар "терроризмді тоқтатуға, құрбандарға әділдік беруге, тиімді өлім жазасын қамтамасыз етуге және басқа да мақсаттарға" бағытталған бірқатар шараларды қамтиды.
Өмірбаян
1995 жылғы 10 ақпанда сенатор Джо Байден АҚШ Сенатына 1995 жылғы Жалпылама Терроризмге қарсы күрес заңының жобасын ұсынды. Бұл заң жобасы, оның кейінгісі сияқты, Клинтон әкімшілігінің тапсыруымен енгізілді. Заң жобасы Сенатта талқыланған екі айдың ішінде қабылдауға қатысты елеулі прогресс болған жоқ. 1995 жылғы 19 сәуірде Оклахома-Ситиде болған жарылыстан кейін республикалық Сенат көпшілік жетекшісі Боб Доул Сенатқа жаңа терроризмге қарсы заң жобасын ұсынды. 1996 жылғы Терроризмге қарсы күрес және тиімді өлім жазасы заңы 1995 жылғы 27 сәуірде ұсынылды.
Заңнамалық тарихы
AEDPA енгізілгеннен кейін бірнеше күн ішінде республикашыл және демократ көшбасшылары арасында келіспеушіліктер туды. Сенатор Доул федералдық хабеас корпусты реформалауды ұсынды, президент Клинтон бұл ұсынысқа жеке шара ретінде қарсы болмады, бірақ оны AEDPA-ға қосуды қаламады. Бұл заң жобасы АҚШ аумағындағы терроризммен күресу үшін қажетті жедел шара ретінде ұсынылғанымен, 1995 жылдың желтоқсанына қарай AEDPA Конгресте тоқтап қалды. Одан кейін Конгресте 1996 жылдың наурызына дейін талқыланбады. 1996 жылдың сәуір айында қабылданған AEDPA-ға Сенатта 91-8, ал Өкілдер палатасында 293-133 дауыспен қолдау көрсетілді.
I бөлім - Habeas Corpus реформасы
Өлім жазасы істері бойынша шағым беру мерзімдерін өзгертеді және шағымдарды шектейді. Толығырақ ақпарат алу үшін Habeas Corpus қараңыз.
II бөлім - Жәбірленушілерге әділдік
Бұл бөлім құрбандарға міндетті түрде өтемақы төлеуді қарастырады, террористік мемлекеттерге қарсы сот процестерінің құзылысын өзгертеді және терроризм құрбандарына көмек көрсетуді кеңейтеді.
III бөлім - Халықаралық терроризмге тыйым салу
Бастапқыда ұсынылған заң жобасына енгізілген бөлімдердің бірі – осы бөлім бастапқыда екі партиялық кең қолдауға ие болды. Ол халықаралық террористік қор жинауға тыйым салады, Мемлекеттік хатшыға шетелдік ұйымдарды террористік ұйымдар деп тануға өкілеттік береді және танылған террористік ұйыммен байланысы бар кез келген ұйымға қаржылай көмек көрсеткендерді қылмыстық жауапқа тартуға мүмкіндік береді. Террористік мемлекеттерге, оның ішінде әскери көмек пен халықаралық қаржы институттарынан келетін көмекке тыйым салады.
IV бөлім - Террористік және қылмыстық шетелдіктерді жер аудару және шеттету
Шетелдік террористерді күшпен шығаруды, террористік ұйымдардың мүшелері мен өкілдерін елден қууды, террористік ұйымдардың мүшелеріне пана беруден бас тартуға мүмкіндік беретін пана сұрау рәсімдерін өзгертуді және шетелдіктерге қатысты қылмыстық іс жүргізуді өзгертуді көздейді. Шетелдіктерге қатысты қылмыстық іс жүргізуді өзгерту арқылы заң, шетелдікке немесе олардың адвокатына дәлелдердің толық мәліметтерін ашпай, құпия ақпаратты дәлел ретінде ұсынуға мүмкіндік беретін құпия дәлелдердің жаңа жүйесін құрды. Бұдан бөлек, ізгілікке қарсы қылмыстар үшін депортациялау шарттары кеңейтілді.
V бөлім - Ядролық, биологиялық және химиялық қаруларды шектеу
Ядролық материалдардың, биологиялық қарулардың және химиялық қарулардың белгілі бір түрлеріне қатысты шектеулерді анықтап, оларды күшейтеді.
VI бөлім - Пластикалық жарылғыш заттар туралы конвенцияны іске асыру
Пластикалық жарылғыш заттар жөніндегі конвенцияның талабын бекітеді, яғни барлық пластикалық жарылғыш заттар іздеу агенттерімен жабдықталуы тиіс, және осы талапты орындамаған жағдайда қылмыстық жазалар көзделеді.
VII бөлім - Терроризмге қарсы күрес бойынша қылмыстық құқық өзгерістері
Террористік (немесе жарылғыш заттар) қылмыстарға қатысты қылмыстық заңнамаға енгізілген өзгерістер, оның ішінде жазаларды күшейту және қылмыстық процессуалдық нормалардың өзгеруі. Бомба жасау материалдарына қойылған шектеулердің конституциялықтығын анықтау мақсатында зерттеу жүргізуді тапсыру.
VIII бөлім - Құқық қорғау органдарына көмек көрсету
Құқық қорғау органдарына қосымша ресурстар мен оқытуды ұсынады, оның ішінде шетелдегі оқу шаралары, деректерді сақтау бойынша қосымша талаптар, сондай-ақ электрондық бақылау туралы жүйтелген зерттеу және есеп. Ресурстар АҚШ долларының халықаралық жалған ақша жасаумен күресуге, мемлекеттік қызметкерлерді қорқытуға қатысты статистиканы жинауға және қылмыстық мақсатта атыс қаруын және оқ-дәрілерді пайдаланудан құқық қорғау қызметкерлеріне төнген қауіпті бағалауға және азайтуға бағытталды. Сонымен қатар, Федералдық құқық қорғауды дамыту комиссиясы құрылды (A тақырыбы). Құқық қорғау органдарына, оның ішінде Федералдық Тергеу бюросына, Әділет министрлігіне, Иммиграция және натурализация қызметіне және тағы да басқаларына қаржыландыру көлемі ұлғайтылды.
IX бөлім - Түрлі
Аумақтық теңізді кеңейтті, азаматтықты растау талаптарын өзгертті және өлім жазасы істеріндегі заңдық көмек ақысы мен шығындарын шектеді.
Сот істері
Заңға енгеннен кейін көп ұзамай AEDPA Жоғарғы Сотта маңызды сынақтан өтті. Шағымның негізі – адамдардың қатарынан habeas талаптарын беру мүмкіндігін шектейтін ережелер АҚШ Конституциясының I-бабының 9-тарауының 2-тармағын, яғни тоқтату туралы ережені бұзады деген болды. Жоғарғы Сот Felker v. Turpin ісінде бірауызды түрде бұл шектеулердің сотқа шақыру құқығын конституциялық емес түрде тоқтатпағанын мәлімдеді. 2005 жылы Тоғызыншы апелляциялық округі City of Boerne v. Flores және Marbury v. Madison істеріне сүйене отырып, AEDPA-ның конституциялық негізін сынауға дайын екенін көрсетті, бірақ кейіннен бұл мәселе округтік сот шешімімен реттелгенін қабылдады. Баскетболшы, кейін жаттықтырушы болған Стив Керр және оның туыстары анасы Иран үкіметін 1984 жылы Ливанның Бейрут қаласында Стив Керрдің әкесі Малкольм Х. Керрді өлтіргені үшін заң бойынша сотқа берді. 2022 жылдың 21 маусымында Жоғарғы Сот Shoop v. Twyford ісінде федералдық соттардың habeas corpus құқығын беру өкілеттігі AEDPA-мен шектелетінін қайта растады.
Қабылдау
Заңның бірнеше атауы мен ережелері бар, бірақ сынның басым бөлігі заңның хабеас корпус заңдарын қатаңдатуынан туындайды. Заң жобасын жақтағандар бұл заң қылмысқа кінәлі деп танылғандардың "әділдікке кедергі келтіріп, жылдар бойы негіссіз шағымдар беру арқылы жазадан қашуына жол бермейді" дейді, ал сыншылар бірнеше шағым беруге мүмкіндік бермеудің нәтижесінде кінәсіз адамның қаза табу қаупі артады деп санайды. IV бөлім AEDPA күшіне енгеннен кейін де сынға ұшырады. Иммиграция және натурализация қызметкеріне, қуғын-сүргінге ұшырағанын мәлімдеген, бірақ жеке куәлігі жоқ адамға пана беруге немесе бас тартуға шешім қабылдау құқығын беретін бөлім ерекше сынға алынды. Сотта тыңдаусыз, кез келген уақытта елге заңсыз кірген адамды депортациялауға офицерлердің өкілеттіктерін кеңейтетін ереже де сынға түсті. Соңғы сын федералды судьялардың хабеас өтініштерін қарастырғанда заңмен талап етілетін құрметке қатысты. Sessoms v. Grounds (Тоғызыншы округ) ісінде судьялардың көпшілігі штаттың айыпталушының адвокаты болмаған кезде алынған куәлікті жоққа шығармағаны үшін қателік жасады деп есептеді, бірақ олар оның апелляциясын қабылдамауға міндетті болды. Дауысқа қарсы пікірде федералды соттар "әділ заңгерлердің мемлекеттік соттың шешімінің [Жоғарғы] соттың прецеденттерімен қайшы екендігіне келіспеу мүмкіндігі болмаса ғана" хабеас шарасын беруге құқылы екендігі айтылды.
Танымал мәдениетте
2022 жылдың 6 наурызында Джон Оливер өзінің Last Week Tonight шоуының «Қате сотталғандар» деп аталатын негізгі бөлімінде, AEDPA-ны жоюды қолдады. Оның себебі – сотталған адамдардың шағымдануына бұл заңның қаншалықты кедеріс келтіретіні, сонымен қатар бірнеше қате сотталған адамдардың істерін мысалға келтірді. Ол әсіресе Техас штатында баласының біреуін өлтірді деген айыппен өлім жазасына кесілген Мелисса Лусионың жағдайын атап өтті. Лусио бұл оқиғаның үй шаруасында болған жазатайым оқиға екенін мәлімдейді. Жаңа дәлелдерді қарастырып жатқан Техас соты оның өлім жазасын орындау мерзімін ұзартты.