Кіріспе

1973 жылғы АҚШ федералды заңы (50 U.S.C. 1541 48)

Соғыс өкілеттіктері туралы қаулы (Соғыс өкілеттіктері туралы 1973 жылғы қаулы немесе Соғыс өкілеттіктері туралы заң) – АҚШ президентінің АҚШ Конгресінің келісімінсіз АҚШ-ты қарулы қақтығысқа тарту өкілеттігін тексеруге бағытталған федералды заң. Бұл қаулы АҚШ Конгресінің бірлескен қарары нысанында қабылданды. Онда президент АҚШ Қарулы күштерін тек Конгресс соғыс жариялаған жағдайда, «заңдық өкілеттік» немесе «АҚШ-қа, оның аумақтарына немесе иелігіне, немесе оның қарулы күштеріне жасалған шабуылдан туындаған ұлттық төтенше жағдай» болғанда ғана әрекет етуге жіберуге болады деп көзделген. Соғыс өкілеттіктері туралы қаулы президентті Қарулы күштерді әскери қимылға жібергеннен кейін 48 сағат ішінде Конгреске хабарлауды талап етеді және Конгрестің әскери күш қолдануға рұқсат беруі немесе АҚШ-тың соғыс жариялауы болмаса, Қарулы күштердің 60 күннен астам уақытқа қалуына тыйым салады, сондай-ақ 30 күндік кері тартылу мерзімі қарастырылған. Бұл қаулы Конгресс Палатасы мен Сенаттың үштен екісінің дауысымен қабылданды, президент Ричард Никсонның ветосын күштен шығарды. Соғыс өкілеттіктері туралы қаулы бұрын бұзылған деп айтылған. Алайда, Конгресс мұндай оқиғалардың барлығын мақұлдаған жоқ және ешбір шағым президентке қарсы заңды шараларға әкелген жоқ.

Негізгі оқиғалар мен жолдар

Вьетнам соғысы кезінде АҚШ көп жылдар бойы соғыс жарияламастан, аса қақтығысты жағдайларға қатысты. Көптеген конгресс мүшелері АҚШ соғысқа қашан араласуы керек немесе соғысқа алып келуі мүмкін қарулы күштерді қолдану туралы шешім қабылдау үшін Конгрестің билігінің әлсіреуіне алаңдады. Бұл президент Никсонның Вьетнам соғысы кезінде Конгреске хабарламастан Камбоджаны жасырын бомбалау туралы ақпараттардың жария болуына байланысты туындады. Соғыс өкілеттігі туралы резолюцияны Өкілдер палатасы мен Сенат мақұлдады, бірақ президент Ричард Никсон оған вето қойды. Конгресс екі палатаның үштен екісінің дауысымен ветоны жоққа шығарып, 1973 жылдың 7 қарашасында бірлескен қаулыны заң күшіне енгізді.

Орындау, 1993-2002 жылдар

Президенттер Конгреске Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияның нәтижесінде 130 есеп ұсынды, бірақ тек біреуі (Маягуэз оқиғасы) 4-тармақты сілтеді және күштер жаушылық қимылдарына немесе жақын қауіпке енгізілгенін нақты айтты. Конгресс Ливандағы көпұлтты күштерге қатысты Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияны қолданды (P. L. 98-119), ол 1982 және 1983 жылдары Ливанда 18 айға теңіз жаяу әскерлерінің болуына рұқсат берді. Сонымен қатар, 1991 жылғы Иракқа қарсы әскери күш қолдануға уәкілеттік беру туралы резолюция, ол 1991 жылғы Персы шығанағы соғысы кезінде АҚШ-тың Ирак күштеріне қарсы жауынгерлік операциялар жүргізуіне рұқсат берді, Соғыс өкілеттіктері туралы резолюция мағынасындағы арнайы заңдық уәкілеттік құрады. 1993 жылдың 9 қарашасында Палата Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияның бір бөлігін пайдаланып, АҚШ күштерінің 1994 жылдың 31 наурызына дейін Сомалиден шығарылуын талап етті; Конгресс бұл шараны бұрыннан-ақ қаржыландыру заңнамасында қабылдаған еді. Соңғы кезде Президент Клинтонның кезінде бұрынғы Югославия, Босния, Косово, Ирак және Гаитиде, ал Президент Джордж Буш кезінде 2001 жылдың 11 қыркүйегінен кейін АҚШ-қа қарсы террористік шабуылдарға жауап ретінде соғыс өкілеттіктері мәселесі туды. "1999 жылы Президент Клинтон Косоводағы бомбалау кампаниясын 60 күндік мерзімнен кейін екі аптадан астам уақытқа созды. Дегенмен, Клинтонның құқықтық командасы оның әрекеттері Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияға сәйкес келеді деген пікір білдірді, себебі Конгресс операцияны қаржыландыру туралы заң жобасын мақұлдады, олардың пікірінше, бұл жасырын рұқсат саналды. Бұл теория даулы болды, өйткені Соғыс өкілеттіктері туралы резолюция мұндай қаржыландыру рұқсат емес екенін нақты айтады". Клинтонның Косоводағы әрекеттерін Конгресс мүшесі Кемпбелл Клинтонға қарсы Вашингтон округінің ісінде Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияның бұзылуы ретінде шағымдады, бірақ сот бұл мәселені сотқа қатысты емес саяси мәселе деп тапты. Сондай-ақ, Клинтон 90 күндік мерзімнен 12 күн бұрын аймақтан шығып кеткендіктен, ол заңға сәйкес әрекет еткені де қабылданды. 1991 жылғы Персы шығанағы соғысынан кейін, Ирактың Біріккен Ұлттар Ұйымының қаулыларын орындау үшін күш қолдану, әсіресе Ирактың ұшуға тыйым салынған аймақтарын сақтау арқылы, соғыс өкілеттіктері мәселесі болып қала берді. 2002 жылдың қазан айында Конгресс Иракқа қарсы әскери күш қолдану туралы заң қабылдады, ол Президент Джордж Бушқа АҚШ-ты Ирактан қорғауға және БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тиісті қаулыларын орындауға қажетті күш қолдануға рұқсат берді. Бұл 2001 жылғы әскери күш қолдану туралы рұқсатқа қосымша болды.

Ливия, 2011 жыл

2011 жылдың наурызында АҚШ-тың Мемлекеттік хатшысы Хиллари Клинтон Конгресс алдында куәлік беріп, Обама әкімшілігінің Ливияға әскери араласуына немесе осы мәселе бойынша болашақ шешімдерге Конгрестің рұқсаты қажет емес екенін мәлімдеді. Бұл мәлімдеме екі партияның өкілдерінен түскен қарсылықтарға қарамастан жасалды, олар әкімшіліктің Соғыс өкілеттіктері туралы заңды бұзуда деп санайтын. Бұл құпия брифингте ол әкімшіліктің рұқсатсыз әскери әрекеттерге қатысты 60 күндік шектеуді көздерінен шығарып тастауды жоспарлап отырғанын айтты. Бірнеше айдан кейін ол Ливиядағы әскери операцияға қатысты АҚШ әлі де миссиялардың төрттен бірін орындап жатқанын мәлімдеді. "Нью-Йорк Таймс" газеті көптеген президенттер Соғыс өкілеттіктері туралы заңның басқа да тараптарын айналып өткенмен, рұқсатсыз әскери әрекеттерге қатысты 60 күндік мерзімді сақтамауға қатысты мұндай жағдай бұрын болмағанын хабарлады. 1980 жылы Әділет министрлігі конституциялық деп таныған бұл шектеуді бұзу туралы мәселе туындады. 2011 жылдың маусымында Мемлекеттік департамент Ливиядағы жағдайды Соғыс өкілеттіктері туралы заңның мағынасында "жауынгерлік қимыл" деп қарастырмады, бұл 2011 жылы Қорғаныс министрлігі мен Әділет министрлігінің Заң кеңесі берген заңдық тұжырымдамаға қайшы келді. 2011 жылдың 20 мамыры АҚШ-тың Ливиядағы әскери операциясының 60-шы күні болды (БҰҰ қаулысы аясында), бірақ президент Обама АҚШ Конгресінен нақты рұқсат алмастан бұл мерзімге жетті. Президент Обама Конгреске АҚШ басшылығы НАТО-ға берілгенін және АҚШ-тың қатысуы "шектелген" болғандықтан рұқсат қажет емес екенін хабарлады. 2011 жылдың 28 сәуіріне дейін АҚШ барлық әуедегі жанармай құю миссияларының 75 пайызын жүзеге асырды, операцияның 70 пайызын барлау, қадағалау және түйіндемелік ақпаратпен қамтамасыз етті және операцияда қолданылған барлық ұшақтардың 24 пайызын құрады. Қыркүйек айында АҚШ барлық әскери миссиялардың 26 пайызын орындады, бұл "Бірыңғай қорғаушы" операциясына басқа НАТО елдеріне қарағанда көбірек үлес қосты. Мемлекеттік департамент Конгрестен арнайы рұқсат сұрады (бірақ оны алмады). 2011 жылдың 3 маусымында АҚШ Өкілдер палатасы Ливиядағы НАТО операцияларында американдық әскердің қатысуын жалғастырғаны үшін президент Обаманы айыптауға дауыс берді, олар бұл әрекетті Соғыс өкілеттіктері туралы заңды бұзу деп санайтын. "Нью-Йорк Таймс" газетінде Йель университетінің құқық профессоры Брюс Акерманның пікір мақаласында Обаманың ұстанымы "заңдық негізге ие емес" екені айтылды. Сондай-ақ, осы ұстанымды қабылдау арқылы Ақ үй соңғы 75 жылда заң үстемдігін сақтау үшін атқарушы билік қалыптастырған дәстүрлі құқықтық процесті бұзды делінген.

Сирия, 2012-2017 жылдар

2012 жылдың соңында немесе 2013 жылдың басында АҚШ президенті Барак Обаманың тапсырмасымен Орталық барлау агенттігі (ЦРУ) «Сикамор ағашы» бағдарламасын басқаруға бекітілді. Бұл бағдарлама Сирия президенті Башар Асадқа қарсы күресіп жатқан көтерілісшілерді қаруландыру және оқытуды қамтитын жасырын жоба болды, ал Мемлекеттік департамент бос Сирия армиясын қару-жарақсыз көмекпен қамтамасыз етті. Сирия азаматтық соғысында бірнеше рет химиялық қару қолданылғаннан кейін, соның ішінде 2013 жылдың 21 тамызында Гутадағы химиялық шабуылдан соң, Обама Сирияда әскери күш қолдануға рұқсат беру үшін Конгреске жүгінді, бірақ Конгресс оның өтінішін қабылдамады. Оның орнына Конгресс қорғаныс министріне «Сириялық оппозицияның және басқа да Сириялық топтар мен жеке тұлғалардың тиісті тексеруден өткен элементтеріне оқу, жабдық, жарақтар және материалдық-техникалық қолдау көрсетуге» уәкілеттік беретін заң қабылдады. Заңда АҚШ әскерлерін немесе басқа да АҚШ күштерін жаулық қимылдарға тартуға тыйым салынды. Заңда былай делінген: «Осы бөлімнің ешқандай ережесі АҚШ Қарулы Күштерін жаулық қимылдарға немесе жағдайларға енгізуге арнайы заңдық рұқсат беру ретінде түсіндірілмейді, онда жағдайлар жаулық қимылдарды анық көрсетеді». Бұл тыйымға қарамастан, Обама, содан кейін АҚШ президенті Дональд Трамп Сирияға жердегі күштерді енгізді, және АҚШ елге толыққанды араласты, бірақ бұл күштер негізінен одақтас күштерді оқытуға бағытталған еді. 2017 жылдың 6 сәуірінде АҚШ Сирияның химиялық қару қолданғаны туралы айыптауларға жауап ретінде Сириядағы Шайрат әуе базасына 59 дана BGM 109 Tomahawk зымыранын ұшырды. Конституциялық құқық сарапшысы және заң профессоры Стивен Владек бұл шабуылдың Соғыс өкілеттігі туралы резолюцияны бұзуы мүмкін екенін атап өтті.

Йемен, 20182019

2018 жылы сенаторлар Берни Сандерс (I–VT), Крис Мерфи (D–CT) және Майк Ли (R–UT) Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияны қолдану және Сауд Арабиясы бастаған Йемендегі әскери араласуға АҚШ-тың қолдауын тоқтату туралы заң жобасын ұсынды. Бұл араласу нәтижесінде мыңдаған бейбіт тұрғындар қаза тауып, "тағы миллиондаған адам аштық пен аурудан зардап шегуде". Сандерс бұл заң жобасын алғаш рет 115-ші Конгресте 2018 жылдың ақпан айында енгізді, бірақ Сенат 2018 жылдың наурызында оны қараудан бас тартты. 2018 жылдың қазан айында Джамал Хашоггинің қазасынан кейін заң жобасына қызығушылық арта түсті, сондай-ақ Сенат Сауд Арабиясының Мұрагер ханзадасы Мұхаммед бин Салманды Хашоггидің өліміне жауапты деп тану туралы резолюцияны мақұлдады. 2018 жылдың желтоқсан айында Сенат 56-41 дауыспен Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияны қолдады. Дегенмен, Өкілдер палатасы 115-ші Конгресс аяқталғанға дейін бұл резолюция бойынша дауыс берген жоқ. Заң жобасы 116-шы Конгресте 2019 жылдың қаңтар айында қайтадан ұсынылды, ал Сандерс 2019 жылдың 13 наурызында дауыс беру күнін жариялады. Заң жобасы Сенатта 54-46 дауыспен, ал Өкілдер палатасында 247-175 дауыспен мақұлданды. Президент Трамп 2019 жылдың 16 сәуірінде заң жобасына вето қойды. 2019 жылдың 2 мамырында Сенат ветоны жою үшін қажетті үштен екі көпшілік дауыс жинамады.

Иран, 2020 жыл

2020 жылдың 4 қаңтарында Ақ үй Конгреске күні бұрын ирандық генерал Қасем Сулейманиге қарсы қаза тапқанша ұшақсыз шабуыл жасалғанын ресми түрде хабарлады. Палата спикері Нэнси Пелоси құжаттың толығымен құпия деп танылғанын және ол "көп сұрақтар тудырып, жауап бермейтінін" айтты. Сенаттағы көпшілік көшбасшысы Митч Макконнелл барлық сенаторлар үшін құпия брифинг ұйымдастыратынын мәлімдеді. Сенатор Тим Кейн (Вирджиния штаты) АҚШ Қарулы күштерінің және үкіметтің кез келген бөлігінің Иранға қарсы соғыс әрекеттерін жүргізуіне тыйым салатын резолюция ұсынды. Сенатор Берни Сандерс (Вермонт штаты) және өкіл Ро Ханна (Калифорния штаты) 3 қаңтарда қаржыландыруға қарсы резолюция енгізді. Трамп әкімшілігі Қасем Сулейманиге жасалған шабуылдың 2002 жылғы Әскери күш қолдануға рұқсат беру туралы резолюцияға сәйкес жүргізілгенін мәлімдеді. Әскери күш қолдануға рұқсат беру туралы резолюцияны (AUMF) шексіз қақтығыстар үшін пайдаланудың заңдылығы талқылауларға себеп болды. 2020 жылдың 13 ақпанында Сенат 55-45 дауыспен осыған ұқсас, заңдық күші бар артықшылықты резолюцияны қабылдады. Трамп 2020 жылдың 6 мамырында Сенат резолюциясына вето қойды, резолюция президенттің әскери күш қолдану жөніндегі конституциялық өкілеттігін АҚШ пен оның күштерін жақын арадағы шабуылдан қорғаумен ғана шектейтінін дұрыс емес көрсетіп отыр деп мәлімдеді. Кейн Трамптың ветосы "шексіз соғыстарға" және "Таяу Шығыстағы қажетсіз соғыстарға" мүмкіндік беретінін айтты. Сенат келесі күні ветоны жоюға тырысты. Ветоны жою үшін кем дегенде 67 дауыс қажет болды, бірақ 49-44 дауыспен бұл әрекет сәтсіз аяқталды.

Конституциялық негіздеуге қатысты сұрақтар

Соғыс өкілеттігі туралы қаулы қабылданғаннан бері даулы болып келді. Қаулыны қабылдағанда Конгресс өзінің өкілеттігін растау үшін Қажетті және Тиісті ережесін нақты айтады. Қажетті және Тиісті ережесіне сәйкес, Конгресс өзінің ғана емес, сонымен қатар АҚШ Үкіметіне немесе оның кез келген бөліміне немесе лауазым иесіне Конституциямен берілген барлық басқа да өкілеттіктерді іске асыру үшін қажетті және тиісті барлық заңдарды қабылдауға құқылы. Соғыс өкілеттігі туралы қаулының Президенттің Бас қолбасшы ретіндегі өкілеттігін шектеулері Конституцияға сәйкес пе деген мәселе дау тудырып отыр. Сондықтан президенттер Конгреске есеп беруді талап ететін баяндамалар жасады, онда президенттің пікірінше, қаулы конституцияға қайшы екенін ескере отырып, олар "қаулыға сәйкес" емес, "оған сәйкес" екенін көрсетеді. Филип Боббиттің пікірінше, Соғыс өкілеттігі туралы қаулының конституцияға қайшы болуының бір себебі – «соғыс жариялау билігі тізімделген билік емес» және соғыс «жариялау» ұғымы «соғыс бастау» ұғымымен «қазіргі заманғы мәтіндік түсінік» ретінде қарастырылады. Боббиттің сөзіне қарағанда, Конституцияны жасаушылар АҚШ-тың соғысқа қатысуының жолы заңдық рұқсат беру екенін сенген, ал «жариялау» тек Франциямен болған Квази соғыстың тарихы көрсеткендей, толыққанды соғыс үшін ғана арналған. Жалпы алғанда, конституциялық биліктер бөлініп кетпейді, керісінше, «байланысқан және реттелген»; Конгресстің қарулы күштерге бақылауы тиесілі қаржыландыру арқылы «құрылымдалады», ал Президент бұйрық береді; сондықтан соғыс жариялау актісіне мән берудің қажеті жоқ. Боббиттің пікірінше, «демократия құпия саясатты көтере алмайды», өйткені ол үкіметтік әрекеттердің заңдылығын әлсіретеді. Екінші аргумент – «биліктердің бөлінуі» қағидасын бұзу мүмкіндігі және қаулы заң шығару және атқарушы функциялар арасындағы тепе-теңдікті өзгерте ме деген сұрақ. Конституциялық даудың осы түрі президент Эндрю Джонсонның (1867) лауазымнан босату туралы заңмен болған дауға ұқсас. Осыған дейін Конгресс (сол кездегі президенттің ветосына қарсы) заң қабылдады, ол президенттен Кабинет мүшелерін және атқарушы биліктің басқа да лауазымдарын алып тастау үшін Конгресс мақұлдауын алуды талап етті. АҚШ Жоғарғы Соты бұл заңды 1926 жылға дейін конституцияға қайшы деп жарияламады. Эндрю Джонсон заңды бұзған кезде, Өкілдер палатасы оған импичмент жариялады; Сенатта оны қызметтен босатуға бағытталған әрекет импичмент процесі кезінде бір дауысқа жетпеді. Мұндағы биліктерді бөлу мәселесі – Соғыс өкілеттігі туралы қаулының Конгресс мақұлдауын және президенттің Конгреске есеп беруін талап етуі I және II баптарда белгіленген конституциялық тепе-теңдікті өзгерте ме, яғни Конгресске «соғыс жариялау», «жер және теңіз күштерін басқару және реттеу ережесін жасау» (I бап, 8-тармақ) және сол күштерді қаржыландыруды бақылау үшін, ал атқарушы билікке Бас қолбасшы ретінде табиғи билік беріледі. Бұл аргумент басқа заңдармен басқа атқарушы лауазымды адамдар мен агенттіктерге салынған басқа есеп беру талаптарын қарастырмайды, сондай-ақ Конгресске «жер және теңіз күштерін басқару және реттеу ережесін жасауға» өкілеттік беретін I баптың 8-тармағын да қарастырмайды. Конституцияда Конгресске «теңіз күштерін қамтамасыз ету және ұстау» құқығы берілгені нақты айтылған (I бап, 8-тармақ). Теңіз күштерін «ұстау» идеясы теңіз күштерінің ұлттық қорғаныстың тұрақты құралы болатынын білдіреді. Конституцияда құрлық әскерлерінің екі түрі сипатталған (I бап, 8-тармақ): милиция (жергілікті қорғаныс күштеріне және мемлекеттік ерікті полктарға ұйымдастырылған қарулы азаматтар), Конгресс 1792 жылғы милиция актілерінде жасағаны сияқты, «ұйымдастыруды, қаруландыруды және тәртіпті [оқытуды]» «шақырып» және «ұйғарып» алады; және армия, Конгресс «көтере алады және қолдай алады», екі жылдан аспайтын мерзімге шектелген тұрақты қаржыландыру актілері арқылы. Бұл бөлім революциялық соғыстың Континенттік армиямен, Континенттік конгресспен және жеке колониялар көтерген жергілікті милициялар мен ерікті полктермен қалай жүргізілгеніне сәйкес келеді. Соғыстан кейін Конфедерация мақалалары бойынша, шағын тұрақты армия, Бірінші американдық полк құрылды және уақыт өте Конгресс оны біртіндеп ұлғайтты, содан кейін Конституцияны ратификациялаудан кейін Регулярлық армияға айналды. Тұрақты армияның болуы және АҚШ президентіне «бас қолбасшы» ретінде өкілеттік берілгені оның әскери қолбасшы ретінде конституцияны қорғауға берген антын орындау үшін қажетті күштерді қолдану қабілетін білдіреді. Сонымен қатар, INS v. Chadha ісінде судья Уайт талқылаған, Соғыс өкілеттігі туралы қаулының «негізгі ережесі», атап айтқанда, 50 U. S. C. 1544(c), дұрыс емес заң шығару ветосы болып табыла ма деген шешілмеген заңдық мәселе бар. (Chadha, 462 U. S. 919, 971 қараңыз.) Аталған 1544(c) тармағында «Президент Конгресс бірлескен қарармен бас тартса, осы күштер Президенттің бұйрығымен алынып тасталады» делінген. Судья Уайт Chadha шешіміне сәйкес, 1544(c) тармағы Президенттік ұсыну ережесін бұзу болар еді деп мәлімдейді. Chadha ісіндегі көпшілік бұл мәселені шешпейді. Судья Уайт өзінің қарсы пікірінде бұл тармақ I баптың 8-тармағында белгіленген Конгресс өкілеттігіне сәйкес келе ме, яғни «жер және теңіз күштерін басқару және реттеу ережесін жасауға» құқығы бар ма, деген мәселені қарастырмайды және бағаламайды. Chadha шешімінен кейін қабылданған бір аргумент – Соғыс өкілеттігі туралы қаулы Президентке заң шығару билігін жүктемейді және Chadha шешімі тек Конгресс өзінің билігін қайтаруға тырысқанда ғана қолданылады. 2018 жылдың 6 маусымында АҚШ Сенатының Отан қорғау және үкіметтік істер комитетінің Федералдық шығындарды бақылау және төтенше жағдайларды басқару кіші комитетінде соғыс өкілеттігі және рұқсатсыз әскери қатысудың федералдық шығындарға тигізетін әсері тақырыбында тыңдау өтті. Кіші комитетке куәлік бергендер – құқық профессоры Эндрю Наполитано және Джонатан Терли, сондай-ақ ACLU өкілі Кристофер Андерс болды.