Кіріспе

Этологияда территория – жануардың өз түлінің бәсекелестігіне (немесе кейде басқа түрлердің жануарларына қарсы) агонистік мінез-құлықтарды немесе (сирек жағдайда) нақты физикалық агрессияны қолданып, үнемі қорғайтын социографиялық аймақ. Осылайша белсенді түрде аумақты қорғайтын жануарлар аумақтық немесе аумақтық мінез-құлық танытады деп аталады. Аумақтық мінез-құлық тек аз ғана түрлерде кездеседі. Көбінесе, жануар жеке немесе топтап тұрып, әдетте пайдаланатын аймақты иеленеді, бірақ міндетті түрде қорғамайды; мұндай аймақ оның мекендеу аймағы деп аталады. Әртүрлі жануарлар топтарының мекендеу аймақтары көбінесе бір-бірімен жапсасып жатады, ал осы жапсасқан аймақтарда топтар бір-бірімен кездесіп, қууға тырысудың орнына, бір-бірінен аулақ жүруге бейім. Мекедеу аймағының ішінде басқа топтың пайдаланбайтын негізгі аймағы болуы мүмкін, бірақ бұл да аулақ болудың нәтижесі.

Функция

Аумақты мекендейтін және қорғайтын жануарлардың басты функциясы – мінез-құлықты білдіретін жануарлардың жеке немесе туыстық жарамдылығын арттыру. Жарамдылық, биологиялық мағынада, жануардың тірі қалу және бала шағасын өсіру қабілетімен байланысты. Аумақты қорғаудың себептері әртүрлі. Кейбір жануарлар үшін мұндай қорғаныш мінез-құлқының мақсаты – тамақ көздерін, ұя салар жерлерді, көбейіп-өндіру аймақтарын иелену және қорғау, немесе жұптасқа ие болу.

Түрлері мен өлшемі

Құстар арасында аумақтар алты түрге бөлінеді. А түрі: «Көп мақсатты аумақ», онда барлық қызмет түрлері жүзеге асырылады, мысалы, құдалану, жұптасу, ұя салу және азық табу. В түрі: Жұптасу және ұя салу аумағы, азық табу үшін пайдаланылатын аумақтың көп бөлігін қамтымайды. С түрі: Ұя және оны қоршаған шағын аумақты қамтитын ұя аймағы. Колониялық су құстарында жиі кездеседі. D түрі: Жұптасу және жұптасу аумағы. Лектеуші түрлердегі еркектер қорғайтын аумақ түрі. Е түрі: Тоғысу аумағы. F түрі: Қысқы аумақ, әдетте азық табу аймақтары мен тоғысқан жерлерді қамтиды. Орналасуы бойынша А түріндегі аумаққа тең болуы мүмкін немесе көшпенді түрлер үшін қыстау жерлерінде орналасуы мүмкін. Аумақтың мөлшері туралы мәліметтерде жергілікті ареал мен қорғалған аумақ арасындағы айырмашылықтың болмауы салдарынан шатасу туындауы мүмкін. Аумақтың мөлшері мен пішіні оның мақсатына, маусымға, бар ресурстардың мөлшері мен сапасына немесе географиялық жағдайға байланысты өзгеруі мүмкін. Мөлшері әдетте ресурстық қажеттіліктер, қорғану шығындары, хищтік қысым және көбею қажеттіліктері арасындағы шартты келісім болып табылады. Кейбір сораптардың түрлері аумақтың үлкен бөлігіне ие болуы мүмкін. Еуропалық борсық үшін жақсы ауылдық жердегі үй ареалы кішкентай, ал нашар жерде үлкен болуы мүмкін. Орташа есеппен, аумақ шамамен , ал негізгі қоныстар әдетте кем дегенде бір-бірінен бөлек орналасқан. Қалалық аймақтарда аумақтар , егер олар құс қоректерінен, тамақ қалдықтарынан немесе қала маңындағы бақшалардағы жасанды тамақтандырудан жеткілікті тамақ ала алса, кішкентайрақ болуы мүмкін. Дақтанған гиеналар (Crocuta crocuta) өте өзгергіш аумақ мөлшеріне ие, Нгоронгоро кратерінде кемінде , ал Калахариде астам . Құстарда алтын бүркіттің (Aquila chrysaetos) аумағы , ең кішкентай шырылдақшының (Empidonax minimus) аумағы шамамен , ал шаяндардың (gulls) аумағы ұяның жанында бірнеше шаршы сантиметрді құрайды. Аумақтар сызықтық болуы мүмкін. Құмшаңдар (Calidris alba) жағажайларда және құмды жазықтарда азықтанады. Жағажайда олар үйірмен немесе 10-ден 120 метрге дейінгі жеке аумақтарда тамақтанады. Аумақтарды дамытуға кеткен уақыт жануарлардың арасында әртүрлі болады. Теңіз игуаны (Amblyrhynchus cristatus) – лектеуші бауырымен жорғалаушы. Еркектер жұптасу маусымынан екі ай бұрын кішкентай аумақтарды құруға кіріседі.

Аумақты ұстау

Аумақты күресу арқылы ғана сақтап қалудың орнына, кейбір жануарлар үшін бұл үш кезеңдік процесс болуы мүмкін. Көптеген жануарлар өз аумағын жариялау үшін "сигналдар" жасайды. Кейде бұл сигналдар шекарада орналасып, аумақты белгілейді, ал кейде аумақтың ішінде шашырап жатады. Олар басқа жануарларға аумақ иеленілгенін хабарлайды және аумақ иесінің жынысы, репродуктивтік статусы немесе үстемдік статусы сияқты қосымша ақпаратты да жеткізе алады. Сигналдар иіс, дыбыс немесе көру арқылы, немесе осылардың комбинациясы арқылы ақпаратты жеткізеді. Егер басқыншы сигналдардан өте шығып, аумақ иесімен кездессе, екі жануар да бір-біріне қатысты рәсімдік агрессияны бастауы мүмкін. Бұл стильдік позалар, дауыстар, демонстрациялар және т.б. тізбегі болып табылады, ол нақты төбелес болмайынша аумақ дауын шешуге мүмкіндік береді, себебі төбелес екі жануардың біреуіне немесе екеуіне де зиян келтіруі мүмкін. Рәсімдік агрессия көбінесе жануарлардың біреуінің (әдетте басқыншының) қашуымен аяқталады. Егер бұл орын алмаса, аумақ нақты төбелес арқылы қорғалуы мүмкін, бірақ бұл әдетте соңғы шара болып табылады.

Көрнекілік

Көрнекі белгілер аумақты жарнамалаудың қысқа мерзімді немесе ұзақ мерзімді жолы болуы мүмкін. Қысқа мерзімді коммуникация жануардың түсі мен мінез-құлқын қамтиды, бұл резидент болған кезде ғана хабарланады. Басқа жануарлар фекалиялық шөгінділер немесе өсімдіктер мен жердегі іздер сияқты ұзақ мерзімді визуалды сигналдарды қолдануы мүмкін. Аумақты визуалды түрде белгілеу көбінесе жануарлардың басқа да қарым-қатынас тәсілдерімен үйлеседі. Кейбір жануарлардың аумағын жарнамалау үшін көзге көрінетін "белгілері" немесе визуалды көрсетілімдері болады, көбінесе иіс немесе дыбыс белгілерімен бірге. Еуропалық қызылқұйрықтар (Erithacus rubecula) өте агрессивті аумақтық мінез-құлқымен белгілі. Олар өз аумағына кірген басқа еркектерге шабуыл жасайды және кейде ешқандай себепсіз басқа кішкентай құстарға шабуыл жасағаны байқалады. Мұндай шабуылдар кейде өлімге алып келеді, кейбір аймақтарда ересек құстардың 10% дейін қаза табады. Құстың қызыл кеудесі (яғни, белгісі) аумағының шекарасында ән салғанда (дыбыстық белгілеу) жақсы көрінеді. Сақиналы құйрықты лемур (Lemur catta) өз аумағын зәр иісімен жарнамалайды. Зәр тастау кезінде ол өте ерекше құйрығын жоғары көтеріп, жарнамаға визуалды элемент қосады, ал зәрді шығару мақсатымен зәр тастағанда құйрығы тек аздап көтеріледі. Мүйізтұмсықтардың көру қабілеті нашар, бірақ олар визуалды белгілеуді пайдалана алады. Басымдықтың ақ мүйізтұмсықтары өз аумағын нәжіс және зәрмен белгілейді (иіс белгілеу). Нәжіс анық үйінділерге салынады. Өтетін мүйізтұмсықтарға аумақ басылып алынғанын ескерту үшін 20-30 үйінді болуы мүмкін. Басқа еркектер басқаларының үйінділеріне нәжіс қоюы мүмкін, нәтижесінде белгі көлемі ұлғая береді. Мұндай нәжіс үйіндісі бес метрге дейін ені және бір метрге дейін биіктігі болуы мүмкін. Нәжіс тастағаннан кейін, үлкен бір мүйізді мүйізтұмсықтар артқы аяқтарымен нәжісті қырып алады. Жолымен жүріп, олар өз иісін таратып, иістік із жасайды. Аумақты визуалды түрде белгілеудің тағы бір жолы – бұталарға немесе жерге мүйіздерін сүртіп, аяқтарымен сыпыру, бірақ бұл, әдетте, белгілеуші жануардың иісімен бірге жүреді. Еркек мүйізтұмсықтар аумағының шекарасы бойында әрбір шамамен белгі қояды. Зәр тастағаннан кейін кейбір жануарлар жерді қазып немесе сыпырып, аумақтың визуалды жарнамасын қалдырады. Бұған үй жануарлары да кіреді. Көптеген түрлер ағаштарды қағып немесе шайнап, аумағының визуалды белгісін қалдырады. Кейде бұған ағашқа сүртіп, жүнді қалдыру да қосылады. Бұларға Канадалық рысь (Lynx canadensis) және американдық қара аю (Ursus americanus) жатады. Көптеген жануарлардың аяқтарында иіс бездері болады немесе ағаштарды белгілеу кезінде жүнді қалдырады, сондықтан ағаштарды белгілеу аумақтың визуалды және иістік жарнамасының комбинациясы болуы мүмкін. Сақиналы құйрықты лемурдің еркегі визуалды/иістік аумақтық белгілерді қалдыруға көмектесетін арнайы бейімделуге ие. Олардың ішкі алқабында (антебрахиаль) шұңқырмен жабылған иіс безі орналасқан. "Шұңқыр белгісі" деп аталатын мінез-құлқында, олар субстратты, әдетте, кішкентай көшетті ұстап, шұңқырды соған сүйреп, ағашқа кесіп, бездің секрециясын таратуы мүмкін. Жерде тұрғанда сақиналы құйрықты лемурлер кішкентай көшеттерді белгілейді, ал ағаштарда биік тұрғанда әдетте кішкентай тік бұтақтарды белгілейді.

Тыңдау

Көптеген жануарлар өз аумағын көрсету үшін дауыстауды пайдаланады. Бұл жануардың қасында болған кезде ғана берілетін, қысқа мерзімді сигналдар, бірақ олар ұзақ қашықтыққа және әртүрлі орталарға дейін жете алады. Дауысты сигналдарды пайдаланатын жануарларға құстар, бақалар және иттілер жатады. Қасқырлар иіс қалдыру және ұлығу арқылы басқа топтарға өз аумақтарын көрсетеді. Белгілі бір жағдайларда, қасқырдың ұлығуы шамамен дейін естіледі. Бірге ұлығанда, қасқырлар бірдей нотада хорламастан, үйлесімді ұлығайды, осылайша олардың нақты санынан көп қасқыр бар сияқты әсер тудырады. Әртүрлі географиялық жерлердегі қасқырлар әртүрліше ұлығуы мүмкін: еуропалық қасқырлардың ұлығуы солтүстік америкалық қасқырлардың ұлығуынан гөрі ұзақ және әуенді, ал олардың ұлығуы дауыстырақ және бірінші буынға көбірек назар аударады.

Әдепті агрессия

Жануарлар өз аумағын қорғау үшін және басқыншыларды қорқыту үшін түрлі мінез-құлықтарды пайдаланады, бірақ энергия шығындау мен жарақат алу қаупі бар ұрыстарға түспейді. Бұл – рәсімделген агрессия. Мұндай қорғаныс көбінесе қауіпті білдіретін әрекеттер мен қылықтардың сатылап күшейе түсетін тізбегін қамтиды, оларға үн шығару, қанаттардың немесе жең жамылғыларының жаюы, тырнақтарды көрсету, басты издеу, құйрық пен денеді соғу сияқты қорқытуға бағытталған қимылдар және соңында тікелей шабуыл кіреді.

Қорғау

Аумақтарды жеке адам, жұп немесе жұптаспаған жұп, немесе топ иеленуі мүмкін. Аумақтық мінез-құлық әрқашан түрге тән тұрақты қасиет бола бермейді. Мысалы, қызыл түлкілер (Vulpes vulpes) белгілі бір аймақтарда тұрақты мекендер құрады немесе тұрақты мекені жоқ, көшпелі тіршілік етеді. Аумақтар уақытқа (маусымға) қарай өзгеріп отыруы мүмкін. Мысалы, еуропалық қызғалдақтар көбейтін маусымда жұп болып аумақтарын қорғайды, ал қыс айларында жеке-жеке қорғанады. Ресурстардың жеткілікті болуы аумақтық мінез-құлықта өзгерістерге алып келуі мүмкін. Мысалы, кейбір нектармен қоректенетін түрлер аумақтарын тек таңертең қорғайды, себебі сол кезде өсімдіктер нектарға толы болады. Жұп құрмайтын түрлерде, әдетте, аталық және аналық аумақтар тәуелсіз болады, яғни аталар өз аумақтарын басқа аталарға қарсы, ал аналықтар басқа аналықтарға қарсы қорғайды. Осылайша, егер түр полигиниялық болса, бір аталықтың аумағында бірнеше аналықтың аумағы болуы мүмкін, ал кейбір полиандриялық түрлерде, мысалы, солтүстік жаканасында, жағдай керісінше болады.

Стратегиялар

Жануарлар өз аумағын қорғау үшін бірнеше стратегия қолдануы мүмкін. Ұрыс теориясының алғашқы моделі «көгершін-қарақшы» ойыны деп аталады. Бұл модель «қарақшы» стратегиясын (әрдайым қарсыласыңызды жарақаттауға тырысып, жарақат алған жағдайда ғана жарыстан бас тарту) және «көгершін» стратегиясын (қарсылас көгершін болса, жарақаттамайтын мінез-қолқұбыр көрсету, ал қарсылас қарақшы болса, әрдайым бас тарту) салыстырады. Аумақты қорғауда қолданылатын тағы бір стратегия – сарқынды соғыс. Бұл модельде екі қатысушы ресурс үшін бәсекелесіп, жарысқа қатысу барысында үнемі шығындарды жинақтайды. Стратегиялық тұрғыдан алғанда, бұл аукцион сияқты, онда жүлде ең жоғары ұсыныс берген ойыншыға беріледі, ал әр ойыншы жеңілген ойыншының төмен ұсынысын төлейді. Кейбір жануарлар «жақын жау эффектісі» деп аталатын стратегияны қолданады, онда екі көрші аумақтық жануар аумақтық шекаралар толық орнағаннан кейін және бір-біріне таныс болғаннан кейін бір-біріне аз агрессивті болады, бірақ бейтаныс жануарларға қатысты агрессия өзгеріссіз қалады. Бұған кері «жаман көрші эффектісі» болып табылады, онда аумақ иесі көрші аумақ иелеріне қарсы агрессияны күшейтеді, ал бейтаныс жануарларға немесе алыс аумақ иелеріне қатысты агрессия өзгеріссіз қалады. Бұл қарама-қарсы стратегиялар резидент аумақ иесіне қай енушінің (таныс немесе бейтаныс) ең үлкен қауіп төндіретініне байланысты. Жануарлар тобы аумақты қорғағанда өзара көмекке негізделген альтруизм жұмыс істей алады, онда аумақты қорғауға көмектесуге кеткен шығын, көмек алған жануардың пайдасынан кем болады.

Қорғалған ресурстар

Жануар өзінің мекендеу аймағының қай бөлігін қорғауға болатынын шешіп, өз аумағын таңдайды. Аумақты таңдағанда, жануардың мекендеу ортасын анықтауда оның көлемі мен сапасы маңызды рөл атқарады. Аумақ көлемі, әдетте, организмнің тіршілік ету үшін қажетінен үлкен емес, өйткені үлкен аумақты қорғау үшін көп энергия, уақыт және жарақат алу қаупі бар. Кейбір жануарлар үшін аумақтың көлемі аймақтық маңызды емес, бірақ қорғалатын аумақтың сапасы маңыздырақ. Әдептік экологтар тамақ үлестіру түрдің аумақтық немесе емес екенін анықтайды деп дәлелдеді, алайда бұл тым тар көзқарас болуы мүмкін. Ресурстың басқа да бірнеше түрі қорғалуы мүмкін, соның ішінде серіктестер, әлеуетті жұбайлар, ұрпақтар, ұялар немесе қоршаулар, көрнекі аймақтар немесе жиынтықтар. Аумақтық мінез-құлық, жеке тұлғаға немесе топқа жеткілікті мөлшерде ресурс беретін және шамадан тыс күш жұмсамастан қорғауға болатын кішкентай шекарада пайда болады. Аумақтық мінез-құлық көбінесе өз түбіне қатысты болады, бұл қызыл ерінды бленни мысалында көрсетілгендей. Себебі, олардың ресурстары бірдей. Бір аумақтағы ресурстың бірнеше түрін қорғау мүмкін. Тамақ: Аюлар мен ірі жыртқыш құстар сияқты ірі жалғызбасты (немесе жұптық) етқоректілер тамақпен қамтамасыз ету үшін кең қорғалған аймақты қажет етеді. Бұл аймақтық мінез-құлық тек қана азық-түлік мол болған кезде бұзылады, мысалы, гризли аюлары көшіп келе жатқан лососке тартылған кезде. Тамаққа байланысты аумақтық мінез-құлық ең аз ықтимал жәндік жейтін құстарда байқалады, онда азық-түлік мол, бірақ алдын ала болжанбайтын түрде таралады. Ақсақалдар ұядан үлкен аумақты қорғамайды. Керісінше, басқа да жәндік жейтін құстар, мысалы, жерде ұя салатын қара құс, әсіресе көбейту маусымында, олар көптеген түрдегі кірмелілерге қауіп төндіріп немесе шабуылдамай, сонымен қатар көршілес ұя орындарын бөлісетін түрдегілерді болдырмау үшін стереотиптік мінез-құлық танытуы мүмкін. Лотиа гигантеа – үлкен (8 см-ге дейін ұзындығы бар) лимпет. Ол шөптер қаптамасының шамамен 1000 см² ауданымен бірге өмір сүреді, онда оның жайылу белгілері көрінеді, ал қалған тау жынысы беті әдетте көрінетін қаптамадан бос болады. Бұл балдырлар қабыршағы Лоттияның аумағын білдіреді; жануарлар оларда барлық жайылымдарын жасайды. Олар өз аумақтарын кез келген жолыққыштардан: басқа лотиалардан, акмея тұқымдасының жайылымдық шұбарларынан, жыртқыш шаяндардан және анемон мен барнакл сияқты сессильді организмдерден қорғайды. Ұялар мен ұрпақтар: Көптеген құстар, әсіресе теңіз құстары, тығыз қауымдастықтарда ұя салады, бірақ олар ұя салатын жерлерін ұя салған жерлерін қорғауда аймақтық болып табылады. Бұл өз балапандарына немесе көршілердің ұя салу материалдарына шабуыл жасаудың алдын алу үшін қажет. Әдетте, қысқа қашықтықтан кері қайтарудың ұзақ қашықтықтан тартылуының нәтижесінде ұялардың шамамен алты бұрышты арақашықтығы пайда болады. Скутелластраның түрлері сияқты бау-бақшада жұмыс істейтін құрттардың аумақтық мінез-құлқынан туындайтын ұқсас алты бұрышты арақашықтықтар пайда болады. Олар бақшаларын балықтардың белгілі бір түрлеріне қарсы қорғауға күш салады, олар қабықшаларының шетінде 1–2 см-ге дейін созылады. Шөл далалық арамшөпті жәндік, Агеленопсис аперта, өз аумағы үшін жиі ұрысқа түседі, ал ең ұрыстық жәндіктер ең үлкен аумаққа ие. Кейбір пингвиндер ұясын оясы салынған таспен ұрлауға тырысатын адамдардан қорғайды. Кейбір көпшілікке тән, мысалы, Австралияның боялған әйел көпшілігі мен ұшқыр ағаш көпшілігі, аталық ұшқыр әйелдер ұшатын аумақты қорғайды. Ер түрлі түсті балықтардың (Cyprinodon variegatus) аумағын қорғау әйелдердің болуына байланысты. Аталық жау әсеріне сәйкес, әйелдер болмаған кезде, бір түрдегі көршілердің арасында агрессияның азаюы байқалады, бірақ еркектің аумағында әйелдің болуы көршілердің арасындағы салыстырмалы түрде үлкен агрессияға себеп болады. Осылайша, осы қымбат жаудың аумақтық қатынасы тұрақты үлгі емес, әлеуметтік және экологиялық жағдайларға қарай өзгеруі мүмкін. Бал араларының кейбір түрлері жұптасу орындарын қорғау үшін аймақтық сипат танытады. Мысалы, Euglossa imperialis, әлеуметтік емес ара түрлері, еркектер кейде хош иісті бай аумақтардың жиынтығын қалыптастыратыны байқалды, олар лик деп саналады. Бұл көлдер осы түрдің факультативтік мақсатына ғана қызмет етеді, онда хош иісті бай жерлер көп болған сайын, қоныстануға болатын аумақтар саны да артады. Бұл аумақтар біріктірілгендіктен, әйелдер іріктемеге ие болады. Осыған ұқсас мінез-құлық Eulaema meriana орхидея арасында да байқалады. Бұл араның еркектері аумақтық және көшпелі мінез-құлықтың екі түрін көрсетеді. Көшпелі аралар аумақты қорғамайды, бірақ бір аумақтан екінші аумаққа ұшып өтеді. Олар сондай-ақ аумақтық аралармен физикалық байланысқа түспейді. Екінші жағынан, аумақтық аралар ағаш маңындағы аумақты патрульдеп, бір аумақты 49 күнге дейін пайдаланады. Олар жаңа араларға зорлықсыз аумақтарын беріп отыратыны да көрінді. Аралар аумақты тек жұптасу үшін қорғайды, ал хош иіс, ұялар, ұя салу материалдары, нектар немесе тозаң сияқты басқа ресурстар осы аумақтарда табылмайды.

Бірыңғай ресурс аумақтары

Көптеген аумақтарда бірнеше (мүмкін) ресурстар болғанымен, кейбір аумақтар тек бір мақсат үшін қорғалады. Еуропалық қара құстар ұяларынан шалқап жатқан тамақтану аумақтарын қорғай алады, ал лек құрайтын кейбір түрлерде, мысалы, Уганда кобысы (жайлау антилопасы) мен теңіз игуанасында, еркектер тек көбейіп-өсу үшін пайдаланылатын лек орнын қорғайды.

Көп аумақтылық

Көптеген түрлер политерриториялдылықты көрсетеді, яғни бірнеше аумақты иелену немесе қорғалау. Еуропалық аққанат (Ficedula hypoleuca) зерттеушілері аталықтарының аналықтарын көп әйелдік қатынастарға түсуге итермелеу үшін политерриториялдылық танытатынын мәлімдейді. Бұл гипотеза, «алдау гипотезасы» деп аталады, аталықтардың аналықтары бұрын жұптасқан аталықтарды ажырата алмайтындай алыс қашықтықта аумақтары болатынын жобалайды. Аталықтардың екінші жұп іздеу үшін 200 метрден 3,5 км-ге дейін ұзақ қашықтыққа сапар шеккенінің байқалуы осы пікірді қолдайды. Бұл түрдегі политерриториялдылық туралы пікірталас басқа туыс емес түрлердегі политерриториялдылықтың эволюциясы мен себептерін зерттеуге бастауы мүмкін.