Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Белгілі бір жаста немесе өмірдің белгілі бір кезеңінде жүзеге асырылатын оқыту түрлері. Психология мен этиологияда импринтинг – нақты жас кезеңіне немесе өмірдің нақты сатысына байланысты болатын, жылдам және мінез-құлықтың салдарына тәуелді емес сияқты көрінетін кез келген фазалық сезімтал оқыту. Алғаш рет бұл термин жануар немесе адам қандай да бір стимулдың ерекшеліктерін үйренетін жағдайларды сипаттау үшін қолданылды, сол стимул сол объектіге "қалыптасқан" деп есептеледі. Импринтингтің белгілі бір маңызды кезеңі бар деген гипотеза бар.
Kinds of learning occurring at a particular age or a particular life stage
In psychology and ethology, imprinting is any kind of phase sensitive learning (learning occurring at a particular age or a particular life stage) that is rapid and apparently independent of the consequences of behaviour. It was first used to describe situations in which an animal or person learns the characteristics of some stimulus, which is therefore said to be "imprinted" onto the subject. Imprinting is hypothesized to have a critical period.
Филиалдың таңбасы
Импринтингтің ең белгілі түрі – филиялдық импринтинг, онда жас жануар бір объектіге (әдетте ата-анасына) қатысты әлеуметтік қалауларын шектейді, бұл осы объектіге ұшырау нәтижесінде болады. Бұл ең айқын түрде ұя салушы құстарда көрінеді, олар өз ата-аналарына еліктейді, содан кейін олардың соңынан ілеседі. Оны алғаш рет 1516 жылы Томас Мор үй тауықтарында, өзінің «Утопия» атты еңбегінде сипаттаған. Бұл 19 ғасырдың бірақатты биологы Дуглас Спэлдингтің жазғандарынан 350 жыл бұрын болған. Оны алғашқы этолог Оскар Хайнрот қайта ашты, ал оның шәкірті Конрад Лоренц оны жан-жақты зерттеп, танымал етті. Лоренц инкубаторда шайқаған қаздардың, ол «критикалық кезең» деп атаған, шайқасқаннан кейін 13-16 сағат аралығында, алғаш көрген қозғалыс стимулына қалай импринтинг жасауын көрсетті. Мысалы, қаздар Лоренцтің өзіне (нақтырақ айтқанда, оның батпақ аяқкиімдеріне) импринтинг жасады, және ол көбінесе оған импринтинг жасаған қаздардың тобымен ілесіп жүргендей бейнеленеді. Лоренц сондай-ақ қаздардың тірі емес объектілерге импринтинг жасау қабілетін анықтады. Бір ерекше тәжірибеде олар теміржолдың айналасында айналып жүретін модельдік пойызға қойылған қораптың соңынан ерді. Қапта шайқасқан құстардың дәстүрлі көшіп-қону жолдарын үйрететін ешқандай нұсқаушысы болмағандықтан, Д'Арриго өз планерінің қанатының астында балапандарын шайқады және олар оған импринтинг жасады. Содан кейін ол жас құстарға ұшуға және аң аулауға үйретті. Жас құстар оны жерде ғана емес (Лоренцке ұқсас), сонымен қатар әртүрлі көшіп-қону жолдарымен ұшқанда да ілесіп жүрді. Ол Сахара мен Жерорта теңізінен Сицилияға дейін бүркітпен, Сібірден Иранға дейін (5500 км) сибирь крандарының үйірімен және Эверест тауынан Непал бүркіттерімен ұшты. 2006 жылы Оңтүстік Америкада кондормен жұмыс істеді. Америкалық сутас аналары өз балапандарын бірінші шайқасқан балапанның белгілеріне сүйеніп тани алады. Бұл аналарға өз балапандарын паразиттік балапандардан ажыратуға мүмкіндік береді. Бүркіт де өзінің көбейетін жерлері үшін, мысалы, жартастар мен көпірлер сияқты нақты құрылымдарға импринтинг жасауы белгілі, сондықтан ол осы жерді көбейту үшін жақсы көреді.
The best known form of imprinting is filial imprinting, in which a young animal narrows its social preferences to an object (typically a parent) as a result of exposure to that object. It is most obvious in nidifugous birds, which imprint on their parents and then follow them around. It was first reported in domestic chickens, by Sir Thomas More in 1516 as described in his treatise Utopia, 350years earlier than by the 19th century amateur biologist Douglas Spalding. It was rediscovered by the early ethologist Oskar Heinroth, and studied extensively and popularized by his disciple Konrad Lorenz working with greylag geese. Lorenz demonstrated how incubator hatched geese would imprint on the first suitable moving stimulus they saw within what he called a "critical period" between 13 and 16 hours shortly after hatching. For example, the goslings would imprint on Lorenz himself (to be more specific, on his wading boots), and he is often depicted being followed by a gaggle of geese who had imprinted on him. Lorenz also found that the geese could imprint on inanimate objects. In one notable experiment, they followed a box placed on a model train in circles around the track. Because birds hatched in captivity have no mentor birds to teach them traditional migratory routes, D'Arrigo hatched chicks under the wing of his glider and they imprinted on him. Then, he taught the fledglings to fly and to hunt. The young birds followed him not only on the ground (as with Lorenz) but also in the air as he took the path of various migratory routes. He flew across the Sahara and over the Mediterranean Sea to Sicily with eagles, from Siberia to Iran (5,500 km) with a flock of Siberian cranes, and over Mount Everest with Nepalese eagles. In 2006, he worked with a condor in South America. American coot mothers have the ability to recognize their chicks by imprinting on cues from the first chick that hatches. This allows mothers to distinguish their chicks from parasitic chicks. The peregrine falcon has also been known to imprint on specific structures for their breeding grounds such as cliff sides and bridges and thus will favour that location for breeding.
Жыныстық импрессинг
Жыныстық импринтинг – жас жануардың қалаулы жұптастық серігінің ерекшеліктерін үйрену процесі. Мысалы, еркек зебра финчтерді өсірген ана құстың сыртқы түріне ұқсас жұптастарды қалауға бейім. Адам емес сүтқоректілерде немесе құстарда адамдармен бірге өскенде, жыныстық тартылыс адамға қатысты жыныстық импринтинг нәтижесінде дамуы мүмкін. Мысалы, Лондон зообағының ана гигант пандасы Чи Чи. Оны Мәскеу зообағына алып келгенде, аналық гигант панда Ан Анмен жұптасуға бас тартты, бірақ зообақ қызметкеріне толық жыныстық көрсетілім жасады. Бұл көбінесе адамдардан шабалғаннан бастап өсірілген бүркіттерде кездеседі. Мұндай құстарды бүркітшілікте "импринттер" деп атайды. Егер импринттен тұқым алу қажет болса, селекционер еркек құстың басын арнайы қалтасы бар бас киім киіп, онымен жұптастырады. Содан кейін селекционер қолайлы импринт ана құсқа ұсыныс жасайды (оның ішінде, егер ол сол түрдің қалыпты ұсынуының бөлігі болса, тамақ ұсынуды қоса алғанда). "Жұптасу" кезінде селекционер бір қолының алақанын ана құстың арқасына қойып, еркек құстың салмағын имитациялайды, ал екінші қолымен пипетканы немесе инесіз гиподермалық шприцті пайдаланып, сперманы ана құстың клоакасына жібереді. Жыныстық фетишизмнің дамуына қатысты танымал теория – жансыз заттарға жыныстық импринтинг. Мысалы, осы теорияға сәйкес, аяқ киімге немесе етікке (Конрад Лоренцтің қаздары сияқты) импринтинг аяқ киім фетишизмінің себебі болуы мүмкін.
Sexual imprinting is the process by which a young animal learns the characteristics of a desirable mate. For example, male zebra finches appear to prefer mates with the appearance of the female bird that rears them. Sexual attraction to humans can develop in non human mammals or birds as a result of sexual imprinting when reared from young by humans. One example is London Zoo female giant panda Chi Chi. When taken to Moscow Zoo for mating with the male giant panda An An, she refused his attempts to mate with her, but made a full sexual self presentation to a zookeeper. It commonly occurs in falconry birds reared from hatching by humans. Such birds are called "imprints" in falconry. When an imprint must be bred from, the breeder lets the male bird copulate with their head while they are wearing a special hat with pockets to catch the male bird's semen. The breeder then courts a suitable imprint female bird (including offering food, if it is part of that species's normal courtship). At "copulation", the breeder puts the flat of one hand on the female bird's back to represent the weight of a male bird, and with the other hand uses a pipette, or a hypodermic syringe without a needle, to squirt the semen into the female's cloaca. Sexual imprinting on inanimate objects is a popular theory concerning the development of sexual fetishism. For example, according to this theory, imprinting on shoes or boots (as with Konrad Lorenz's geese) would be the cause of shoe fetishism.
Лимбикалық импринтинг
Кейбіреулер жүктілік кезеңіндегі, туу кезіндегі және туғаннан кейінгі әсерлер лимбикалық жүйеге із қалдырады, бұл өмір бойына созылатын салдарға алып келеді, ал осы процеске лимбикалық бейімделу деп аталады. Бұл термин сондай-ақ адамның эмоционалдық картасы, терең түсініктер мен құндылықтары ретінде сипатталады, олар мидың лимбикалық жүйесінде сақталады және адамдардың өмірін бейсаналық деңгейде басқарады. Бұл – нәрестенің, әсіресе өмірінің алғашқы екі жылындағы тәжірибесі адамның өмір бойы психологиялық дамуына үлкен әсер етеді деген пікірдің бір түсіндірмесі. Импринттелген гендер дене мөлшеріне, ми мөлшеріне және мидың өзінің процестерін ұйымдастыру процесіне керемет әсер ете алады. Жануарлар әлеміндегі эволюциялық тенденциялар алдыңғы мидың, әсіресе лимбикалық жүйеге қарай айтарлықтай үлғаюын көрсетіп тұр. Бұл эволюция тіпті адамның тұқымдасқан ми мөлшеріне мутациялық әсерін тигізеді деп есептеледі.
Some suggest that prenatal, perinatal and post natal experiences leave imprints upon the limbic system, causing lifelong effects and this process is identified as limbic imprinting. The term is also described as the human emotional map, deep seated beliefs, and values that are stored in the brain's limbic system and govern people's lives at the subconscious level. It is one of the suggested explanations for the claim that the experiences of an infant, particularly during the first two years of life, contribute to a person's lifelong psychological development. Imprinted genes can have astounding effects on body size, brain size, and the process in which the brain organizes its processes. Evolutionary trends within the animal kingdom have been shown to show substantive increase in the forebrain particularly towards the limbic system. This evolution has even been thought of to have a mutative effect on the brain size trickling down the human ancestry.
Вестермарк эффектісі
Кері жыныстық импринтинг сондай-ақ, екі адамның өмірдің алғашқы жылдарында бірінің өмірінде бірінші бес жыл бойына жақын тұруы нәтижесінде, кейіннен бір-біріне жақын сексуалдық тартылымға сезімталдық танытпауында да көрінеді. Бұл құбылыс Вестермарк эффектісі деп аталады. Оны алғаш рет фин антропологы Эдвард Вестермарк 1891 жылы жарық көрген «Адамдардың неке тарихы» атты кітабында ресми түрде сипаттаған. Вестермарк эффектісі көптеген елдер мен мәдениеттерде, оның ішінде Израильдің кибуц жүйесінде, қытайлық шим пуа неке салтында, сондай-ақ биологиялық туысқандық байланыстағы отбасыларда байқалған. Израильдік кибуцтарда (ұжымдық шаруашылықтарда) балалар жас ерекшеліктеріне сәйкес топтарда, биологиялық байланыстан гөрі, біраз көлемде қоғамдық түрде тәрбиеленді. Осы балалардың кейінгі өміріндегі некеге тұру үлгілерін зерттеу көрсетті, кибуц жүйесінде болған шамамен 3000 некенің тек он төртіншісі ғана бір топтағы балалардың арасында жасалған. Осы он төрт некенің ешқайсысы балалардың алғашқы алты жылы бірге өткен жоқ. Бұл нәтиже Вестермарк эффектісінің бар екенін ғана емес, сонымен қатар оның туған кезден бастап алты жасқа дейінгі кезеңде әрекет ететінін көрсетеді. Дегенмен, Эран Шор мен Далит Симчай кибуцтардағы жағдай Вестермарк эффектісін толыққанды қолдамайды деп мәлімдеді. Егер осы маңызды кезеңде жақындық болмаса – мысалы, бауыр мен қарындас бөлек өскенде, бір-бірімен ешқашан кездеспесе – олар ересек болғанда бір-бірін өте сексуалдық тартымды деп таба алады. Бұл құбылыс генетикалық сексуалдық тартылыс деп аталады. Бұл байқау Вестермарк эффектісінің ішкі көсеміліктің алдын алу үшін пайда болды деген гипотезаны қолдайды. Мұндай тартымдылық туысқандар арасында да кездесуі мүмкін. Зигмунд Фрейд бала кезінде бір отбасының мүшелері бір-біріне құмарлық сезінетінін, сондықтан қоғамдардың инцест табуларын құруы қажет екенін айтса, Вестермарк керісінше, осы табулардың өзінің туа біткен көзқарастардың нәтижесі ретінде пайда болатынын дәлелдеді. Стивен Пинкер Фрейдтің инцестқа деген құштарлығы туралы түсінігі Фрейдтің бала кезінде анасына деген эротикалық сезімінен туындаған болуы мүмкін деп жазды (Фрейдтің өзінің жазбаларында расталған), сонымен қатар Фрейдтің реакциясы балалық шағында анасымен тығыз қарым-қатынас жасамауынан туындаған болуы мүмкін деп болжайды, себебі Фрейдтің анасы оны емшекпен тамақтандырған.
Reverse sexual imprinting is also seen in instances where two people who live in domestic proximity during the first few years in the life of either one become desensitized to later close sexual attraction to each other. This phenomenon, known as the Westermarck effect, was first formally described by Finnish anthropologist Edvard Westermarck in his book The History of Human Marriage (1891). The Westermarck effect has since been observed in many places and cultures, including in the Israeli kibbutz system, and the Chinese shim pua marriage customs, as well as in biological related families. In the case of the Israeli kibbutzim (collective farms), children were reared somewhat communally in peer groups, based on age, not biological relation. A study of the marriage patterns of these children later in life revealed that out of the nearly 3,000 marriages that occurred across the kibbutz system, only fourteen were between children from the same peer group. Of those fourteen, none had been reared together during the first six years of life. This result provides evidence not only that the Westermarck effect is demonstrable but that it operates during the period from birth to the age of six. However, Eran Shor and Dalit Simchai claimed that the case of the kibbutzim actually provides little support for the Westermarck effect. When proximity during this critical period does not occur—for example, where a brother and sister are brought up separately, never meeting one another—they may find one another highly sexually attractive when they meet as adults. This phenomenon is known as genetic sexual attraction. This observation supports the hypothesis that the Westermarck effect evolved because it suppressed inbreeding. This attraction may also be seen with cousin couples. Sigmund Freud argued that as children, members of the same family naturally lust for one another, making it necessary for societies to create incest taboos, but Westermarck argued the reverse, that the taboos themselves arise naturally as products of innate attitudes. Steven Pinker has written that Freud's conception of an urge to incest may have derived from Freud's own erotic reaction to his mother as a boy (attested in Freud's own writings), and speculates that Freud's reaction may have been due to lack of intimacy with his mother in early childhood, as Freud was wet nursed.
Ұрғашы қаз синдромы
Адам-компьютерлік өзара әрекеттесуде "балалық қаз синдромы" компьютер пайдаланушыларының алғашқы үйренген жүйесіне "бейімделуін" және кейін басқа жүйелерді сол алғашқы жүйеге қаншалықты ұқсас екеніне қарай бағалауын білдіреді. Соның салдарынан "пайдаланушылар көбінесе үйренген жүйелеріне ұқсас жүйелерді жақсы көреді және жаңа, таныс емес жүйелерді ұнатпайды". Бұл мәселе компьютер пайдаланушысының тәжірибесінің басында-ақ көрініс беруі мүмкін, сондай-ақ студенттердің жаңа бағдарламалық қамтамасы немесе пайдаланушы интерфейстерін үйренуіне кедергі келтіруі мүмкін.
In human–computer interaction, baby duck syndrome denotes the tendency for computer users to "imprint" on the first system they learn, then judge other systems by their similarity to that first system. The result is that "users generally prefer systems similar to those they learned on and dislike unfamiliar systems". The issue may present itself relatively early in a computer user's experience, and it has been observed to impede education of students in new software systems or user interfaces.