Кіріспе

Белгілі бір жаста немесе өмірдің белгілі бір кезеңінде жүзеге асырылатын оқыту түрлері. Психология мен этиологияда импринтинг – нақты жас кезеңіне немесе өмірдің нақты сатысына байланысты болатын, жылдам және мінез-құлықтың салдарына тәуелді емес сияқты көрінетін кез келген фазалық сезімтал оқыту. Алғаш рет бұл термин жануар немесе адам қандай да бір стимулдың ерекшеліктерін үйренетін жағдайларды сипаттау үшін қолданылды, сол стимул сол объектіге "қалыптасқан" деп есептеледі. Импринтингтің белгілі бір маңызды кезеңі бар деген гипотеза бар.

Филиалдың таңбасы

Импринтингтің ең белгілі түрі – филиялдық импринтинг, онда жас жануар бір объектіге (әдетте ата-анасына) қатысты әлеуметтік қалауларын шектейді, бұл осы объектіге ұшырау нәтижесінде болады. Бұл ең айқын түрде ұя салушы құстарда көрінеді, олар өз ата-аналарына еліктейді, содан кейін олардың соңынан ілеседі. Оны алғаш рет 1516 жылы Томас Мор үй тауықтарында, өзінің «Утопия» атты еңбегінде сипаттаған. Бұл 19 ғасырдың бірақатты биологы Дуглас Спэлдингтің жазғандарынан 350 жыл бұрын болған. Оны алғашқы этолог Оскар Хайнрот қайта ашты, ал оның шәкірті Конрад Лоренц оны жан-жақты зерттеп, танымал етті. Лоренц инкубаторда шайқаған қаздардың, ол «критикалық кезең» деп атаған, шайқасқаннан кейін 13-16 сағат аралығында, алғаш көрген қозғалыс стимулына қалай импринтинг жасауын көрсетті. Мысалы, қаздар Лоренцтің өзіне (нақтырақ айтқанда, оның батпақ аяқкиімдеріне) импринтинг жасады, және ол көбінесе оған импринтинг жасаған қаздардың тобымен ілесіп жүргендей бейнеленеді. Лоренц сондай-ақ қаздардың тірі емес объектілерге импринтинг жасау қабілетін анықтады. Бір ерекше тәжірибеде олар теміржолдың айналасында айналып жүретін модельдік пойызға қойылған қораптың соңынан ерді. Қапта шайқасқан құстардың дәстүрлі көшіп-қону жолдарын үйрететін ешқандай нұсқаушысы болмағандықтан, Д'Арриго өз планерінің қанатының астында балапандарын шайқады және олар оған импринтинг жасады. Содан кейін ол жас құстарға ұшуға және аң аулауға үйретті. Жас құстар оны жерде ғана емес (Лоренцке ұқсас), сонымен қатар әртүрлі көшіп-қону жолдарымен ұшқанда да ілесіп жүрді. Ол Сахара мен Жерорта теңізінен Сицилияға дейін бүркітпен, Сібірден Иранға дейін (5500 км) сибирь крандарының үйірімен және Эверест тауынан Непал бүркіттерімен ұшты. 2006 жылы Оңтүстік Америкада кондормен жұмыс істеді. Америкалық сутас аналары өз балапандарын бірінші шайқасқан балапанның белгілеріне сүйеніп тани алады. Бұл аналарға өз балапандарын паразиттік балапандардан ажыратуға мүмкіндік береді. Бүркіт де өзінің көбейетін жерлері үшін, мысалы, жартастар мен көпірлер сияқты нақты құрылымдарға импринтинг жасауы белгілі, сондықтан ол осы жерді көбейту үшін жақсы көреді.

Жыныстық импрессинг

Жыныстық импринтинг – жас жануардың қалаулы жұптастық серігінің ерекшеліктерін үйрену процесі. Мысалы, еркек зебра финчтерді өсірген ана құстың сыртқы түріне ұқсас жұптастарды қалауға бейім. Адам емес сүтқоректілерде немесе құстарда адамдармен бірге өскенде, жыныстық тартылыс адамға қатысты жыныстық импринтинг нәтижесінде дамуы мүмкін. Мысалы, Лондон зообағының ана гигант пандасы Чи Чи. Оны Мәскеу зообағына алып келгенде, аналық гигант панда Ан Анмен жұптасуға бас тартты, бірақ зообақ қызметкеріне толық жыныстық көрсетілім жасады. Бұл көбінесе адамдардан шабалғаннан бастап өсірілген бүркіттерде кездеседі. Мұндай құстарды бүркітшілікте "импринттер" деп атайды. Егер импринттен тұқым алу қажет болса, селекционер еркек құстың басын арнайы қалтасы бар бас киім киіп, онымен жұптастырады. Содан кейін селекционер қолайлы импринт ана құсқа ұсыныс жасайды (оның ішінде, егер ол сол түрдің қалыпты ұсынуының бөлігі болса, тамақ ұсынуды қоса алғанда). "Жұптасу" кезінде селекционер бір қолының алақанын ана құстың арқасына қойып, еркек құстың салмағын имитациялайды, ал екінші қолымен пипетканы немесе инесіз гиподермалық шприцті пайдаланып, сперманы ана құстың клоакасына жібереді. Жыныстық фетишизмнің дамуына қатысты танымал теория – жансыз заттарға жыныстық импринтинг. Мысалы, осы теорияға сәйкес, аяқ киімге немесе етікке (Конрад Лоренцтің қаздары сияқты) импринтинг аяқ киім фетишизмінің себебі болуы мүмкін.

Лимбикалық импринтинг

Кейбіреулер жүктілік кезеңіндегі, туу кезіндегі және туғаннан кейінгі әсерлер лимбикалық жүйеге із қалдырады, бұл өмір бойына созылатын салдарға алып келеді, ал осы процеске лимбикалық бейімделу деп аталады. Бұл термин сондай-ақ адамның эмоционалдық картасы, терең түсініктер мен құндылықтары ретінде сипатталады, олар мидың лимбикалық жүйесінде сақталады және адамдардың өмірін бейсаналық деңгейде басқарады. Бұл – нәрестенің, әсіресе өмірінің алғашқы екі жылындағы тәжірибесі адамның өмір бойы психологиялық дамуына үлкен әсер етеді деген пікірдің бір түсіндірмесі. Импринттелген гендер дене мөлшеріне, ми мөлшеріне және мидың өзінің процестерін ұйымдастыру процесіне керемет әсер ете алады. Жануарлар әлеміндегі эволюциялық тенденциялар алдыңғы мидың, әсіресе лимбикалық жүйеге қарай айтарлықтай үлғаюын көрсетіп тұр. Бұл эволюция тіпті адамның тұқымдасқан ми мөлшеріне мутациялық әсерін тигізеді деп есептеледі.

Вестермарк эффектісі

Кері жыныстық импринтинг сондай-ақ, екі адамның өмірдің алғашқы жылдарында бірінің өмірінде бірінші бес жыл бойына жақын тұруы нәтижесінде, кейіннен бір-біріне жақын сексуалдық тартылымға сезімталдық танытпауында да көрінеді. Бұл құбылыс Вестермарк эффектісі деп аталады. Оны алғаш рет фин антропологы Эдвард Вестермарк 1891 жылы жарық көрген «Адамдардың неке тарихы» атты кітабында ресми түрде сипаттаған. Вестермарк эффектісі көптеген елдер мен мәдениеттерде, оның ішінде Израильдің кибуц жүйесінде, қытайлық шим пуа неке салтында, сондай-ақ биологиялық туысқандық байланыстағы отбасыларда байқалған. Израильдік кибуцтарда (ұжымдық шаруашылықтарда) балалар жас ерекшеліктеріне сәйкес топтарда, биологиялық байланыстан гөрі, біраз көлемде қоғамдық түрде тәрбиеленді. Осы балалардың кейінгі өміріндегі некеге тұру үлгілерін зерттеу көрсетті, кибуц жүйесінде болған шамамен 3000 некенің тек он төртіншісі ғана бір топтағы балалардың арасында жасалған. Осы он төрт некенің ешқайсысы балалардың алғашқы алты жылы бірге өткен жоқ. Бұл нәтиже Вестермарк эффектісінің бар екенін ғана емес, сонымен қатар оның туған кезден бастап алты жасқа дейінгі кезеңде әрекет ететінін көрсетеді. Дегенмен, Эран Шор мен Далит Симчай кибуцтардағы жағдай Вестермарк эффектісін толыққанды қолдамайды деп мәлімдеді. Егер осы маңызды кезеңде жақындық болмаса – мысалы, бауыр мен қарындас бөлек өскенде, бір-бірімен ешқашан кездеспесе – олар ересек болғанда бір-бірін өте сексуалдық тартымды деп таба алады. Бұл құбылыс генетикалық сексуалдық тартылыс деп аталады. Бұл байқау Вестермарк эффектісінің ішкі көсеміліктің алдын алу үшін пайда болды деген гипотезаны қолдайды. Мұндай тартымдылық туысқандар арасында да кездесуі мүмкін. Зигмунд Фрейд бала кезінде бір отбасының мүшелері бір-біріне құмарлық сезінетінін, сондықтан қоғамдардың инцест табуларын құруы қажет екенін айтса, Вестермарк керісінше, осы табулардың өзінің туа біткен көзқарастардың нәтижесі ретінде пайда болатынын дәлелдеді. Стивен Пинкер Фрейдтің инцестқа деген құштарлығы туралы түсінігі Фрейдтің бала кезінде анасына деген эротикалық сезімінен туындаған болуы мүмкін деп жазды (Фрейдтің өзінің жазбаларында расталған), сонымен қатар Фрейдтің реакциясы балалық шағында анасымен тығыз қарым-қатынас жасамауынан туындаған болуы мүмкін деп болжайды, себебі Фрейдтің анасы оны емшекпен тамақтандырған.

Ұрғашы қаз синдромы

Адам-компьютерлік өзара әрекеттесуде "балалық қаз синдромы" компьютер пайдаланушыларының алғашқы үйренген жүйесіне "бейімделуін" және кейін басқа жүйелерді сол алғашқы жүйеге қаншалықты ұқсас екеніне қарай бағалауын білдіреді. Соның салдарынан "пайдаланушылар көбінесе үйренген жүйелеріне ұқсас жүйелерді жақсы көреді және жаңа, таныс емес жүйелерді ұнатпайды". Бұл мәселе компьютер пайдаланушысының тәжірибесінің басында-ақ көрініс беруі мүмкін, сондай-ақ студенттердің жаңа бағдарламалық қамтамасы немесе пайдаланушы интерфейстерін үйренуіне кедергі келтіруі мүмкін.