Кіріспе

Түрлер арасындағы пайдалы симбиоз. Комменсализм – бір түрдің өкілдері пайда көретін, ал екінші түрдің өкілдеріне зиян да, пайда да келтірмейтін, ұзақ мерзімді биологиялық өзара әрекеттесу (симбиоз) болып табылады. Мысалы, ұсақ балықтар өздерінің иелерінің тамағынан қалған қалдықтармен қоректенеді. Көптеген құстар ірі жануарлардың денелеріне қонады немесе жайылып жүрген жануарлардың қоздырған жәндіктерін жейді. Оксфорд және Кембридж университеттерінде комменсализм – профессорлардың студенттермен бір үстелге отырып тамақтануын білдіреді (олар бір "колледжде" тұрады). Пьер Жозеф ван Бенеден 1876 жылы "комменсализм" терминін енгізген.

Комменсальдық қатынастардың мысалдары

Комменсалдық жолды адамдар қоныстанған жерлердегі қалдықтармен қоректенген немесе адам лагерьлеріне тартылған жануарларды аулаған жануарлар басып өтті. Бұл жануарлар адамдармен комменсалдық қарым-қатынас орнатты, онда жануарлар пайда тапқан, ал адамдарға аз пайда немесе зиян келтірген. Адам лагерьлерімен байланысты ресурстарды пайдалануға ең қабілетті жануарлар – "үйретілгендер" болды: аз агрессивті, ұрыс немесе қашқындау қашықтығы қысқа. Кейіннен бұл жануарлар адамдармен тығыз әлеуметтік немесе экономикалық байланыстар құрып, үйретуге алып келді. Бұл қарым-қатынаста офиурандар аспа-баспамен қоректенуді жеңілдету арқылы тікелей пайда көреді, ал октакоралдар бұл қарым-қатынастан пайда таппайды немесе зиян шекпейді. Мексика шығанағындағы жақындағы зерттеулер октакоралдарға да бірнеше пайда бар екенін көрсетті, мысалы, олардың бетін жұлдызшалар тазалап тұрады, ол маржанның үстінде баяу қозғалады. Кейбір жағдайларда, бірге тіршілік ететін түрлер арасындағы тығыз қарым-қатынас олардың жас кезеңдерінен басталады.

Дәлелдері

Адам мен ішек флорасының кейбір түрлері арасындағы қарым-қатынас симбиоздық па, әлде өзара тиімді ме екені әлі де белгісіз. Кейбір биологтар екі организмнің тығыз байланысы екі тараптың да толығымен бейтарап болуы мүмкін емес деп санайды, және комменсалдық деп саналатын қарым-қатынастардың ішінде көзге көрінбейтін, бірақ өзара тиімді немесе паразиттік сипаттары болуы мүмкін. Мысалы, эпифиттер – «қоректік тонаушылар», олар мезгіл-мезгілде иесіне тиесілі болуы керек қоректік заттардың көп бөлігін өзара пайдаланады. Эпифиттердің көп болуы ағаш бұтақтарының сынуына немесе иесі өсімдігін көлеңкелеп, фотосинтез процесін баяулатуына себеп болуы мүмкін. Сол сияқты, форетикалық кенелер иесінің ұшуын қиындатып, оның ауада аң аулау қабілетіне кедеріс келтіруі немесе осы «жолаушыларды» тасымалдау үшін қосымша энергия жұмсауына әкелуі мүмкін.

Түрлері

Барлық экологиялық өзара әрекеттесулер сияқты, комменсализмдер де күші мен ұзақтығы жағынан әртүрлі болады – тығыз, ұзаққа созылатын симбиоздық қарым-қатынастардан бастап, делдалдар арқылы жүзеге асатын қысқа мерзімді, әлсіз әрекеттесулерге дейін.

Форезия

Форезия – бір жануардың екінші жануарға тек қана көлік құралы ретінде бекінуі, көбінесе буынтұқымдыларға тән құбылыс. Мысалдарына жәндіктердегі (қоңыздар, шыбықтар немесе аралар сияқты) кенелер, сүтқоректілерде немесе ағаш қуыстарында мекендейтін құстардағы псевдоскорпиондар жатады.

Метабиоз

Метабиоз – бұл бір организм екіншісі үшін қолайлы ортаны жасау арқылы туындайтын тікелей емес тәуелділік. Мысалдарға, өліктерде дамитын және оларды тозартатын дернәсілдер, сондай-ақ денелерін қорғау үшін жұмсақ денелі моллюскілердің қабықтарын пайдаланатын шаңқан крабтар жатады.

Жеңілдіктер

Жеңілдету немесе пробиоз – қатысушылардың кем дегенде біреуіне пайда келтіретін және ешқайсысына да зиян тигізбейтін түрлердің өзара әрекеттесуін сипаттайды.

Некромендік

Некромендік – бір жануардың екіншісімен тірі болғанда қарым-қатынаста болуы, екіншісі өлген соң біріншісі оның денесімен қоректенуі. Мысалдарға кейбір нематодалар және кейбір кенелер жатады.