Кіріспе
Құстардың қонақтап отырушылар отбасы
Corvidae – бұл бүкіл әлемге таралған, сайрағыш құстар отбасысы, оған қарғалар, қара қарғалар, тоқтар, сұңқарлар, қара қасқалар, жайраштар, ағашқарғалар, қарлығаштар және жаңғақтар кіреді. Corvidae (қара қарғалар) – ең ірі сайрағыш құстар. Corvidae өз мөлшеріне қарай ерекше интеллектуалдық қабілеттерді көрсетеді және қазірге дейін зерттелген ең ақылды құстардың бірі болып табылады. Атап айтқанда, отбасының мүшелері айна сынақтарында (Еуразиялық сұңқарлар) және құрал жасау қабілетінде (мысалы, қарғалар мен тоқтар) өзін-өзі тануын көрсетті, бұл дағдылар бұрын тек адамдар мен бірнеше жоғары сүтқоректілерге ғана тән деп есептелген. Олардың миының дене массасына қатынасы адам емес маймылдар мен киттерге тең, ал адамнан аздап төмен. Олар орташадан үлкен мөлшерде болады, мықты аяқтары мен тұмсықтары, тұмсық қылшықтары және жыл сайын бір рет қанауға (көптеген сайрағыш құстар екі рет қанауға) ие. Corvidae бүкіл әлемде кездеседі, Оңтүстік Американың оңтүстік ұшы мен полярлық мұздықтарды қоспағанда. Сонымен қатар, Corvidae отбасының және олардың туыстарының нақты эволюциялық байланыстары туралы көптеген пікір келіспеушіліктері туды. Ақырында, Corvidae Австралиялық ата-бабалардан шыққандығы және одан әлемге тарағандығы анық болды. Осы ата-бабалардан шыққан басқа да туыстар экологиялық түрлі-түрлі, бірақ көбінесе Австралиялық топтарға айналды. 1970 жылдардың соңында және 1980 жылдары Сибли мен Ахквист Corvidae-ді басқа таксондармен ДНК-ДНК гибридизациясы негізінде Corvida-да біріктірді. Презумпциялық Corvidae туыстары: currawongs, райыштар, қамшықұстар, бөденеторғайлар, сырғақтар, монарх жәндікқоректілері және дронглар, сұңқарлар, vireos және vangas кірді.
Морфология
Қарғалар – орташадан үлкенге дейін, тіпті өте ірі тұқымдық құстар, олардың денесі күшті және аяқтары мықты; барлық түрлерінің, қарағай сұңқарынан басқа, мұрын тесіктері қыл тәрізді қауырсындармен жабылады.
Мінез-құлық
Кейбір қарғалар ұйымшылдыққа және қауымдық топтарға ие. Мысалы, қара қарғалардың (жапырақтардың) қатаң әлеуметтік иерархиясы бар, және олар көбейтілу кезінде мүмкіндігіне қарай колония құрып тіршілік етеді. Кейбір қарғалар өлік жейді, бірақ етті жыртуға арналған ерекше мүсіні болмағандықтан, олар басқа жыртқыштар немесе жол апатынан өлген жануарлардың денесі ашылғанша күтуге мәжбүр.
Көбею
Көптеген қарға тұқымдас құстар аумақтық болып келеді, аумақтарын жыл бойы немесе көбейту маусымында қорғайды. Кейбір жағдайларда аумақтар күндіз ғана қорғалуы мүмкін, ал жұп түнгі уақытта аумақтан тыс жиналады. Кейбір қарғалар белгілі бір қоғамдық жиынтықтар құрайды. Жиналатын қарғалардың топтары өте ірі болуы мүмкін, мысалы, Шотландияда 65 000 қара қарға саналып алынған. Ұялар қалың бұтақтардан салынады және шөп пен қабықпен төселген. Қарғалар 3-тен 10-ға дейін жұмыртқа салады, әдетте 4-7 жұмыртқа болады. Жұмыртқалар көбінесе қоңыр дақтармен жасыл түсті болады. Шабалдардан шыққаннан кейін, жас құстар түрлеріне байланысты 6-10 аптаға дейін ұяда қалады. Қарғалар ата-аналық күтімнің бірнеше түрлерін қолданады, оның ішінде екі ата-ананың күтімі және ынтымақтастық көбейту. Ынтымақтастық көбейту ата-аналарға, әдетте туыстарына, кейде туыс еместерге де балаларын тәрбиелеуде көмектескен кезде жүзеге асады. Көптеген ынтымақтастық көбейтуші құстарда көмекшілер әдетте еркектер болады, ал әйелдер басқа топтарға қосылады. Ақ тамақ қарғалары – көмекшілердің көп бөлігі әйелдерден құралған ынтымақтастық көбейтуші қарғалардың бір түрі.
Ақпараттық қызмет
Джеррисон (1973) мидың энцефализация дәрежесінің (ми көлемінің дене көлеміне қатынасы, EQ) жануардың интеллексі және танымдық қабілеттерімен байланысты болуы мүмкін екенін ұсынды. Торғайлар (Corvids) және попугайлар (Psittacids) басқа құс түрлеріне қарағанда жоғары EQ-ға ие, бұл көрсеткіш маймылдарға ұқсас. Торғайлар (Corvidae) отбасы ішінде, қарғалардың миының денесіне қатынасы ең жоғары. Жоғары EQ-дан басқа, торғайлардың интеллексі олардың өмір сүретін ортасымен де нығаяды. Біріншіден, торғайлар Жердегі ең қиын жағдайлардың бірінде тіршілік етеді, онда тірі қалу үшін жоғары интеллект және жақсы бейімделу қажет. Екіншіден, көптеген торғайлар бәсекелес жемді жейді, яғни олар әртүрлі күйзелістерге және орталарға ұшырайды. Сонымен қатар, көптеген торғай түрлері үлкен отбасылық топта өмір сүреді және жоғары әлеуметтік күрделілікті көрсетеді. Олардың интеллексі жастардың ұзақ өсу кезеңімен де нығаяды. Ата-аналарымен бірге болатын жастар қажетті дағдыларды үйренуге көбірек мүмкіндік алады. Үш өлшемді белгілерге сәйкес тамақ іздеу қабілетін сынаған тәжірибеде, торғайлар иттер мен мысықтардан жақсы нәтиже көрсетті. 2004 жылғы шолу олардың танымдық қабілеттері адам емес үлкен маймылдардың қабілеттерімен шайқас екенін көрсетті. Көбінесе, құрбанмен жақын қарым-қатынаста болған адамдар құрбанның қайғысын басаздау үшін ("жайылу") құрбанмен байланысуға бейім, бұл эмпатияның көрінісі болып табылады. Қарғалардың басқалардың сезімдерін сезінуге қабілетті екеніне сеніледі.
Эмпатиялық-эмоционалдық жұқпа
Эмоционалды жұқпалылық – бұл жеке адамдар арасындағы эмоционалдық күйлердің үйлесуі. Адриаенсе және авторлар (2018) эмоционалдық валенттілікті анықтау үшін қатенділік парадигмасын қолданды, ол эмоционалдық оянумен бірге эмоцияларды анықтайды. Олар демонстратор қарғаларының оң және теріс эмоциялық күйлерін өзгертіп, екі күйге де ерекше жауап бергенін көрсетті: теріс күйге – пессимизммен, ал оң күйге – оптимизммен. Содан кейін зерттеушілер тағы бір қарғаны демонстратордың реакциясын байқауға оқытты. Бақылаушы қарғаға мәнді емес стимулдар ұсынылды. Эксперимент нәтижелері қарғаларда теріс эмоционалды жұқпалылықтың бар екенін растады, ал оң эмоционалды жұқпалылықтың болуы нақты белгілі емес. Сондықтан, қарғалар өз тегіндегілердің теріс эмоцияларын ажырата алады және эмпатия белгілерін көрсетеді.
Түрлер аралық байланыс
Түрлер аралық коммуникация бір ортада тіршілік ететін түрлер үшін эволюциялық жағынан тиімді. Адамдар эмоцияларын білдіру үшін ең көп бет-әлпетін пайдаланады. Тейт және авторлар (2006) адам емес сүтқоректілердің адамдармен түрлер аралық байланысқа қол жеткізу үшін бет-әлпеттен визуалды сигналдарды қабылдау мәселесін зерттеді. Зерттеушілер сондай-ақ құстардың ауызша емес коммуникацияны түсіну қабілетін және олардың адам эмоцияларына сезімталдық деңгейін қарастырды. Америкалық қарғалардың әртүрлі адам қарауы мен бет-әлпетіне жауап ретінде мінез-құлқының өзгеруіне негізделген тәжірибелік зерттеуде, Clucas және авторлар (2013) қарғалардың тікелей адам қарауына байланысты мінез-құлқын өзгерте алатынын, бірақ адамның эмоциялық бет-әлпетіне ерекше жауап бермейтінін анықтады. Олар сондай-ақ қарғалардың жоғары интеллектуалдық қабілеттері оларға адамдар басымдығы жоғары ортаға жақсы бейімделуге мүмкіндік береді деген қорытынды жасады.
Тұлғаның сәйкестігі
Адамдар жануарлармен тілдесе алмағандықтан, жануарлардың эмоцияларын зерттеу қиын деп есептеледі. Жануарлардың жеке ерекшеліктерін анықтаудың бір жолы – уақыт өте келе және түрлі жағдайларда олардың мінез-құлқының тұрақтылығын бақылау. Топтап өмір сүретін түрлер үшін топ ішіндегі жеке ерекшеліктердің қалыптасуына қатысты екі қарама-қарсы гипотеза бар: әлеуметтік нишаға мамандану гипотезасы және үйлесімділік гипотезасы. Осы екі гипотезаны тексеру үшін МакКун және авторлар (2018) Corvidae тұқымына жататын екі түрдің – Мексикалық сұрқайық пен Калифорниялық бұтақайықтың батылдығын зерттеу бойынша тәжірибе жүргізді. Олардың нәтижелері топтық әсерлердегі маңызды айырмашылықтармен расталған үйлесімділік гипотезасын қолдады.
Әлеуметтік құрылыс
Жеке тұлға генетикамен анықталады және әлеуметтік ортамен қалыптасады. Миллер және авторлар (2016) қара қаңқалар мен қарғалардың жеке басының қалыптасуындағы даму және әлеуметтік ортаның рөлін зерттеді, олар жоғары әлеуметтік корвидтер болып табылады. Зерттеушілер әлеуметтік жағдай мен жеке тұлғаның уақыт өте келе тұрақты мінез-құлқы арасындағы байланысты көрсетті (тұлға), өйткені өз түрінің өкілдерінің қатысуы жеке тұлғалар арасындағы мінез-құлықтың ұқсастығын күшейтті. Сондықтан зерттеушілер әлеуметтік жағдайдың қара қаңқа мен қарғаның тұлғасының дамуына маңызды әсер ететінін көрсетті.
Әлеуметтік күрделілік
Әлеуметтік күрделілік гипотезасы жануарлардың әлеуметтік топта өмір сүруі олардың танымдық қабілеттерін арттырады деген пікірді ұсынады. Қарғалардың тапқырлығы олардың тамақтану дағдылары, есте сақтау қабілеті, құралдарды қолдануы және топтық мінез-құлқы арқылы көрінеді. Үлкен әлеуметтік топтарда өмір сүру ұзақ жылдар бойы жоғары танымдық қабілетпен байланысты болған. Үлкен топта өмір сүру үшін мүше басқа мүшелерді тани білуі, олардың әлеуметтік жағдайы мен азық іздеуін уақыт өте келе қадағалай білуі қажет. Мүшелер сондай-ақ жыныс, жас, репродуктивтік статусы және үстемдік арасындағы айырмашылықты ажырата білуі керек, сондай-ақ осы ақпаратты үнемі жаңартып отыруы тиіс. Мүмкін, әлеуметтік күрделілік олардың жоғары танымдық қабілетіне сәйкес келеді, сонымен қатар топ мүшелері арасында ақпарат таралуына да көмектеседі. Бірақ кейінгі зерттеулер бұл нәтижені қайталай алмады. Өте ұқсас жағдайларда жүргізілген зерттеулер басқа қарғаларда (мысалы, қара қарғаларда) мұндай мінез-құлықты таба алмады. Қарғалар күрделі аза тұту рәсімдеріне қатысқандарын байқаған, олар адамдардың жерлеу рәсімдерімен салыстырылады, тіпті шөптен гүл шоқтарын да жасайды. Колорадо университетінің профессоры Марк Бекоффтың пікірінше, бұл олардың күрделі эмоцияларды, соның ішінде қайғыны сезіне алатынын көрсетеді. Байланысты зерттеулер құстардың паллийінің нейроархитектурасы сүтқоректілердің ми қабығына ұқсас екенін көрсетеді.
Құралдарды қолдану, есте сақтау және күрделі рационалды ойлау
Сонымен қатар, қарғалардың есі дұрыс екенін көрсететін нақты мысалдар бар. Мысалы, бір қарға жаңғақтарды жолға қойып, көліктердің өткен кезінде қабықтарын жарып, шам қызылға ауысқанша күтіп, содан кейін ішіндегісін қауіпсіз алып шығуын байқаған. Англиядағы қарғалардың бір тобы қоқыс жәшіктерінің қақпақтарын кезекпен ашып, ал достары олардың ішіндегі тағамды жинаған. Қарғалар отбасының өкілдері басқа құстарды бақылап, олардың тағамын қайда жасырғанын есте сақтап, иесі кеткен соң қайта оралады. Қарғалар өз тағамдарын ұрлықтан сақтау үшін жасырын жерлерін ауыстырады, бірақ бұрын ұрлық жасаған жағдайда ғана (яғни, олар бұрынғы әлеуметтік жағдайларды есінде сақтайды, ұрлық жасаушының мінез-құлқын болжау үшін өз тәжірибесін пайдаланады және олардың жасырын жерлерін ұрлаудан қорғаудың ең қауіпсіз жолын анықтай алады). Маймылдардың ұқсас танымдық қабілеттерін бағалауға жасалған зерттеулер нақты нәтиже бермеді. Тамақты жасыру үшін өте жоғары дәлдіктегі кеңістіктік естелік қажет. Қарғалар өз тағамдарын жасырған жерлерін тоғыз айдан кейін де есінде сақтай алады. Олар жерлерді есте сақтау үшін тік нысандарды (мысалы, ағаштарды) пайдаланады деп есептеледі. Калифорниялық жұлдызша қарғаларының шіритін тағамды сақтағанда, олар тағамын қайда және қанша уақытқа жасырғанын есінде сақтайтыны да дәлелденді. Бұл бұрын тек адамға тән деп саналған эпизодтық естелікпен салыстырылды. Құралдарды пайдаланатын басқа қарғалар: американдық қарға, көк қарға және жасыл қарға. Зерттеушілер Жаңа Каледония қарғаларының тек жеке заттарды ғана құрал ретінде пайдаланбайтынын, сонымен қатар, жұмыс істемейтін элементтерді біріктіріп, жаңадан жасалған құрама құралдарды құра алатынын анықтады. Қарғалар арасындағы құрал жасаудың әртүрлілігі мәдени айырмашылықты көрсетеді. Тағы да, үлкен маймылдар ғана құралдарды осындай жолмен пайдаланатыны белгілі.
Ауру
Құс тұқымдас құстар АҚШ-та Батыс Нил вирусының резервуары (тасымалдаушысы) болып табылады. Оларды, негізінен Culex түріне жататын масалар (векторлар) жұқтырады. Қарғалар мен қара қаңғыбастар бұл аурудан тез қырылады, сондықтан олардың өлімі Батыс Нил вирусы аймаққа келгендегі ерте ескерту жүйесі болып саналады (аттар мен басқа құс түрлерінің өлімі де сондай). Батыс Нил вирусының 1999 жылы АҚШ-қа алғаш келгенін көрсететін бірінші белгілердің бірі Нью-Йоркте қарғалардың өлгені болды.
Адамдармен қарым-қатынасы
Бірнеше түрлі қарақұстар, әсіресе қарғалар, кейде үй жануарлары ретінде ұсталып келген, бірақ олар попугайлар сияқты оңай сөйлей алмайды және клеткада ұстауға жарамайды. Солтүстік Америкада Көшпенді құстар туралы заңға сәйкес, қарақұстарды немесе кез келген басқа көшпенді құсты рұқсатсыз ұстау заңсыз. Адамдар тарих бойы Corvidae тұқымдасының көптеген өкілдерімен, ең әйгілісі қарғалар мен қарғалармен (төмендегі "Миф және мәдениеттегі рөлі" бөлімін қараңыз) қатар өмір сүре алды. Осы оңды қарым-қатынастар қазіргі заманға дейін жалғасып келеді.