Кіріспе

Жалын қызғалдағы (Petroica phoenicea) – Оңтүстік-Шығыс Австралияға тән шағын тұрымсық құс. Австралияның, соның ішінде Тасманияның ең салқын аймақтарында кең таралған. Басқа екі қызыл кеуделі петроика – қызыл кеуделі және қызыл бас киімді қызғалдақтар сияқты, оны көбінесе «қызыл кеуделі» деп атайды. Көптеген жарқын түсті петроицидтер сияқты, жалын қызғалдағы да жыныстық диморфизмге ие. Денесінің ұзындығы шамамен, жалын қызғалдағының қара қоңыр көздері және кішкентай, жіңішке қара мүсігі бар. Аталықтарының кеудесі мен тамағы жарқын қызыл-қоңыр түсті, ал мүсігінің үстінде ақ дақ бар. Арқасы темір сұр түсті, ақ жолақтарымен, ал құйрығы қара, ұштары ақ. Аналықтарының түсі күңгірт сұр-қоңыр. Оның әні туыстың ең әуендісі деп сипатталған. Жалын қызғалдағының және оның Австралия туыстарының тұрымсықтар отбасы ағашындағы орны нақты емес; Petroicidae еуропалық немесе американдық қызғалдақтармен тығыз байланысты емес, бірақ әнші құстардың Passerida тобының ерте тармағы болып көрінеді. Жалын қызғалдағы негізгі қоректік зат ретінде жәндіктермен қоректенеді, оларды ағашқа қонғаннан немесе жерде іздейді. Аумақтық құс, жалын қызғалдағы өз аумағын белгілеу және қорғау үшін ән мен қауырсындарын пайдаланады. BirdLife International оны «қауіпсіз» санатына жатқызған.

Таксономия

Жалынды қызғалдақ тұңғыш рет француз натуралистері Жан Рене Констант Куой мен Жозеф Пол Геймар 1830 жылы Muscicapa chrysoptera деп сипаттады. Chrysoptera атауы ежелгі грек тіліндегі chrysos – "алтын" және pteron – "қанат" сөздерінен құралған. Джон Гулд 1837 жылғы сипаттамасында жалынды қызғалдақты қазіргі туысына Petroica phoenicea деп енгізді, және осы уақыттан бері осы соңғы есімділік қолданылып келеді. Осыған байланысты, Куой мен Геймардың аты номен облитум деп жарияланды. Туыс атауы ежелгі грек тіліндегі petros – "тас" және oikos – "үй" сөздерінен шыққан, себебі құстар тастарға қонатын әдетке ие. Ерекше атауы да ежелгі грек тілінен алынған, "қызыл қоңыр, қызыл" деген сөзден туындаған. Бұл Eopsaltria туысына жататын "сары қызғалдақтардан" ерекшеленетін, "қызыл қызғалдақтар" деп аталатын бес қызыл немесе қызғылт түсті құстың бірі. Еуропалық қызғалдақ атымен аталғанымен, жалынды қызғалдақ оған да, американдық қызғалдаққа да жақын туыс емес. Бұрын Pachycephalidae тұқымдасына жатқызылып, кейін Petroicidae тұқымдасына қосылды. Сибли мен Ахлисттің ДНК-ДНК гибридизациялық зерттеулері қызғалдақтарды пардалоттар, әулиелер және балжегіштер, сондай-ақ қарғаларды қамтитын Corvida парводеріне орналастырды. Алайда, кейінгі молекулалық зерттеулер (және қазіргі консенсус) қызғалдақтарды "жетілген" әнші құстардың Passerida тобының өте ерте тармағы деп санайды. Көшіп-қону түрлері анықталмаған, географиялық айырмашылықтың деңгейі белгісіз. Материкте көбейетін ересек еркек құстардың үстіңгі және астыңғы жағы тасманиялық туыстарына қарағанда ақшыл, ал ұрғашылары қоңыр түсті болады деп айтылады, бірақ бұл айырмашылықтар тозған қауырсындардың нәтижесі болуы мүмкін. Сонымен қатар, кейбір құстардың Басс бұғазы арқылы көшіп-қонуы мәселені қиындатады. Материктегі және Тасманиядағы құстардың мөлшері бірдей. Орнитологтар Ричард Шодде мен Иан Мейсон мұражай коллекцияларының нашар сапасы және жартылай көшіп-қону әдеттері түр ішінде байқалатын өзгерістер негізінде бөлек түрлерді анықтауға мүмкіндік бермейді деп мәлімдеді. Бұрын бұл түрдің жалпы аты "жалынды кеуделі қызғалдақ" болған, бірақ ол уақыт өте келе "жалынды қызғалдақ" деп қысқартылды. Тағы да басқа атауларға банк қызғалдағы, қызылбас және (бұрыс) қызыл кеуделі қызғалдақ жатады.

Сипаттама

Қызыл тоқылдақтардың ең ірісі – жалынды тоқылдақ, ол ұзын болады. Оның дене бітімі Петроика туысына жататын басқа түрлерге қарағанда жіңішкелеу, қанаттары мен мойны салыстырмалы түрде ұзын, ал басы кішкентай. Жоғарғы жағының қалған бөлігі, яғни қанаттары, арқасы және құйрығы – қара сұр түсті. Мұртының үстінде кішкентай ақ дақ бар, ал қанаттағы жолақ және сыртқы құйрық қауырсындары ақ түсті. Артқы жағының қауырсындары – сұр қара түсті негізі бар ақ түсті. Аналығының түсі қарапайым – жалпы түсі ақшыл қоңыр, ал төменгі жағы – ақшыл сары. Төменгі жағы, бүйірлері және ішкі жағы жұмсақ ақ түсті. Еркектерге ұқсас, басының екі жағындағы қауырсындарында аздап солғын қызғылт түс болуы мүмкін, және бұл түс кеуде аймағындағы қауырсындарға да таралуы мүмкін. Қанаттарында және мұртының үстінде кішкентай ақ белгілер бар. Мұрты, аяқтары, табандары және тырнақтары қара, ал көзі – қоңыр түсті. 1950 жылдың қыркүйегінде Тасманияның шығысындағы Суонси маңындағы жалынды тоқылдақтардың шағын тобында лимон сары түсті кеудесі және аналық түсі бар жалынды тоқылдақ байқалды. Балапандардың түсі қара сұр немесе қоңыр, аналықтарын ажырату қиын. Қызыл қақпақты, қызғылт және қызғылт тоқылдақтардың барлығы кішкентай, қанаттарының ұзындығы жалынды тоқылдақтың ең кішкентайынан да қысқа, 0,6 метрден кем. Қызыл тоқылдақтың аналығының кеудесіне қызыл түс күштірек, ал мұртының үстіндегі дақ ақ емес, ақшыл түсті. Олардың әні қызыл тоқылдақтарға қарағанда әлдеқайда күрделі және әртүрлі, сондықтан қызыл тоқылдақтардың ең әсем әні деп сипатталады. Үштік топтардағы төмендейтін ноталар тізбегінен тұратын музыкалық ән, «келе бер, егер қаласаң, теңізге» немесе «сен мен сияқты әдемі құс емессің» деген сөздерге ұқсас. Бұл әнді еркек және аналық екеуі де орындайды, көбінесе биік тұрақтан, мысалы, түп немесе қоршаудан ән салады. Аналығы ұяға жақындағанда сызылдайды.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Жалынды қызғалдақ Австралияның оңтүстік-шығысындағы және Тасманияның барлық аймақтарында кездеседі, бірақ оңтүстік-батысында және батысында сиректеп таралған. Викторияда бұл түр төменгі биіктікке қарағанда, жоталы жерлерде көбірек кездеседі. Ол Оңтүстік Австралияның оңтүстік-шығысындағы Мюррей өзенінің сағасы маңындағы Аделаида және Мюррей жазықтарынан басталып, Виктория арқылы, Оңтүстік-Батыс жоталары мен Жаңа Оңтүстік Уэльстің оңтүстік аймақтарына дейін таралған. Солтүстікке қарай, Ұлы Бөлу жотасы мен оның батыс беткейлерінде кездеседі, сондай-ақ Квинслендтің оңтүстік-шығысында шамалы деректер бар. Таралу аймағында ол көшіп-қонып, қыс айларында альпі және субальпі аймақтарынан жазықтарға түседі, бірақ көбею және көбеюге қатыспайтын аймақтары өзара үстігіп жатады. Әйелдерге қарағанда еркектер бірнеше күн бұрын көшіп кетеді. Тасманиялық құстардың қаншасы Басс бұғазы арқылы Викторияға қыстауға өтетіні әлі белгісіз. Тасманияда қалатын құстар көбею орындарынан алыстап, он төртқа дейін құстан тұратын шашыраңқы топтарда кездеседі. Олар тамыз айына дейін осы аймақтарды тастап кетеді, ал жас құстар одан бұрын таралады. Мельбурн маңындағы Лангварриндегі зерттеу көрсеткендей, климат жалынды қызғалдақтың ең көп санына әсер етпейді. Халықаралық BirdLife International ұйымы 2004 жылы оның соңғы 25 жылдағы популяциясының төмендеуіне байланысты оны «Қауіпсіз» санатынан «Жақын қауіптегі» санатына көшірді. Оңтүстік Австралияда сирек, ал Викторияның жазықтарында жиі кездеспейді.

Мінез-құлық

Жалынға ұқсайтын қызғалдақ көбінесе Ұлы бөлінуіш жотасында, Тасманияның жоталық аймақтарында және Басс бұғазындағы аралдарда көбейеді. Тоқтағанда немесе жерде азық іздеген кезде, жалынды қызғалдақ денесі тік сызықтан 45 градусқа дейін не одан да аз бұрышта орналасқан күйде тұрады, ал қанаттары құйрығынан төмен қаратылған. Тыныш тұрғанда, ол қанаттарын кезектестіре ұрып, шаршаңқы көрінеді. Жалынды қызғалдақтың ұшуы жылдам және айқын толқынды сипатқа ие. Жалынды қызғалдақ бірнеше қарсыласу көрсетулерін пайдаланады, соның ішінде көкірегін қабартатын қимылдарды, онда ол көкірек қауырсындарын қабартады, және алдыңғы ақ дағын, қанаттарындағы ақ белгілерді немесе сыртқы ақ құйрық қауырсындарын жақсы көрінуі үшін қауырсындарын қабартатын ақ дақты көрсетулерді жасайды. Олар өз аумағын қорғау үшін шабуылдаушыларға қарсы ұшып, ән шырқайды. Еркек жалынды қызғалдақ аналықтың тірегіне жанынан қондырып, оны ығыстырып жібереді немесе оның алдынан ұшады. Сонымен қатар, еркектер аналықтың алдында екі жаққа қарай жүгіріп, қанаттары мен басын төмен түсіріп, көкірек қауырсындарын жасырады. Екі жағдайда да еркек аналықты қуалайды. Жұптар көбінесе моногамды болады және бір құс өлгенше бірге қалады, бірақ "ажырасу" жағдайлары да тіркелген. Көбею маусымы тамыздан қаңтарға дейін созылады, әдетте бір немесе екі жұп ұялайды. Ұясы - жұмсақ, құрғақ шөптен, мүк пен қабықтан жасалған таза, терең тостаған тәрізді. Аралық желіні, қауырсын мен жүнді байланыстыру/толтыру үшін қолданылады, әдетте ағаш бұтағының түйісінде немесе жарығында, немесе жартас немесе өзен жағалауында, әдетте жерден бірнеше метр биіктікте орналасқан. Ұяда әдетте үш-төрт ақ түсті жұмыртқа болады, олар бірден кейін бірінен соң шығады. Олар көгілдір, сұр немесе қоңыр түсті, қара сұр қоңыр дақтармен боялған, ал олардың мөлшері 18 мм x 14 мм. Ниммитабельдегі ашық эвкалипт орманында жүргізілген далалық зерттеуде жалынды және қызыл қызғалдақтар көбейіп өсу үшін әртүрлі орындарды таңдайтыны анықталды, біріншісі эвкалипт виминалисінің ағаш қуыстарында және қабық ойықтарында, жерден шамалы биіктікте, ал екіншісі эвкалипт пауцифлораның бұтақтарында немесе түйістерінде, жерден жоғары орналасқан. Бұл жерде көшіп-қонып жүрген жалынды қызғалдақтар жас өсіруде жақсы нәтижелерге қол жеткізді, бірақ бұл аймақтағы қызыл қызғалдақтардың табыстылығы басқа жерлермен салыстырғанда нашар болды. Жас құстарға көбінесе ұшқыштар, көбелектер, көбелектердің дернәсілдері, құрттар және қоңыздар жем болады. Жалынды қызғалдақтар Ниммитабельде қызыл қызғалдақтарға қарағанда жас құстарға көбірек ұшатын жәндіктермен қоректенді, бұл олардың көбеюді кейінірек бастауымен байланысты болуы мүмкін. Ата-аналар ұядан шыққаннан кейін бес аптаға дейін балаларына тамақ беруін байқаған. Жаңа Оңтүстік Уэльстің оңтүстік таулы аймақтарында жүргізілген далалық зерттеуде жалынды қызғалдақтың еркек және аналықтарының азық іздеу мінез-құлқында ерекше айырмашылықтар байқалған жоқ. Құстардың жаңа өңделген егістіктегі саңылаулардан жәндіктерді іздеп жүргені байқалды. Қызыл қызғалдақпен салыстырғанда, жалынды қызғалдақ көбірек ұшатын жәндіктерді жейді. Биолог Даг Робинсонның пікірінше, қыста ұшатын жәндіктердің жетіспеушілігі жалынды қызғалдақтың қоныс аударуының себебі болуы мүмкін. Олар басқа кішкентай жәндіктермен қоректенетін құстармен аралас үйірлерде кездеседі, мысалы, қызыл қызғалдақтар, капотты қызғалдақтар (Melanodryas cucullata), ақ маңдайлы қызғалдақтар (Epthianura albifrons) және австралиялық қызғалдақтар (Anthus australis). Тұтынылатын жәндіктердің түрлеріне көптеген қоңыздар, құйрықтар, құмырсқалар, ұшқыштар (Табанидтер және Асилидтер тұқымдастары), құрттар және сіркелілер жатады. Басқа омыртқасыз жануарлардың ішінде жәндіктер, мыңжаяқтылар және құрттар бар. Жалынды қызғалдақ ұсақ жемшөптерді тұтас жейді, ал үлкен құрбандарды жеп үлгермес бұрын қатты бетке қайталап соғады. Соңғы топ уақыт өте келе олжаның тек 0,5% құрайды, ол күзде 1,8% -дан қыста 0,2% -ға дейін өзгереді.