Кіріспе

Анаанг (сонымен қатар Ананг және Àннанг деп те жазылады) – Оңтүстік Нигериядағы этникалық топ. Олардың жері негізінен Аква Ибом штатындағы қазіргі 31 ауданның 8-іне орналасқан: Абак, Эссиен Удим, Этим Экпо, Ика, Икот Экпене, Обот Акара, Орук Анам, Уканафун. Анаангтар Аква Ибом штатындағы ибибиолардан кейін екінші ірі этникалық топ болып табылады. Бұрын Анаангтар Абанг провинциясының бұрынғы Абак және Икот Экпене бөлімшелерінде, сондай-ақ Нигерияның бұрынғы Шығыс аймағындағы Уйо провинциясының бұрынғы Опобо бөлімшесінің бір бөлігінде қоныстанған. Аква Ибомдағы Иканың дұрыс атауы – Ика Анаанг.

Ауызша емделу

Ауызша дәстүрге сәйкес, Абиакпо тайпасы Эка Абиакподан Анаангтың солтүстік аймағына келген. Олардан кейін Укана руы, Уту, Экпу, Эбом және Ньяма (британдықтар бұл топтарды біріктіріп, Оторо деп атады) және басқа Анаанг рулары да келді. Анаанг тайпасы және Нигерияның Аква Ибом және Кросс-Ривер штаттарының барлық халқы (АкваКросс халқы) мыңдаған жылдар бойы Нигерияның оңтүстік-шығыс жағалауындағы жерлерін мекендеп келеді. Бұл тайпа Эфик тайпасымен туыс. Анаанг тайпасы Мысырдан шыққан және шамамен 7500 ж.б.д. Мысырдан көшіп, қазіргі Нигерияның Аква Ибом штабына қоныстанған деп саналады. Қоныстанғанға дейін олар Гананың Тви тайпасымен бірге өмір сүрген, онда "Анаанг" деген сөз "төртінші ұл" деген мағынаны білдіреді. Ганадан шығысқа қарай, қазіргі Камерунға көшіп барды. Камерунның жоталарында тайпа бөлініп кетті, бірақ кейін Нигерияның оңтүстік-шығыс жағалауындағы сол аймаққа қайта оралды. Тегі танылып, тайпалар ежелгі отбасылық тарихына негізделген руларға біріктірілді, бұл тарих "Иман" деп аталады. Олардың солтүстік көршілері Игбо тайпасы да ұқсас рулық/қауымдық құрылымға ие.

Жазбаша тарих

XIX ғасырдың ортасына дейін анаанг халқы туралы аз жазылған. Крос-Ривер аймағына келген еуропалық саудагерлер жағалаудан тыс жерлерде тұратын топтарды Эгбо Шари елінің тұрғындары деп атаған. Анаангтар туралы алғашқы жазба Сигизмунд Коэльдің Сьерра-Леонедегі босатылған құлдар туралы есебінде кездеседі. Ол Абақтың Нквот қаласынан шыққан Эбенго есімді босатылған құл туралы айтқан. Эбенго тұтқындалып, португалдықтарға сатылды, бірақ кейін британдық әскери кеме оны босатып, Сьерра-Леонедегі Ватерлоо қаласына қоныстандырды. Британдық сарбаздар қолға түскен кемедегі құлдардың тілдерін «анаанг» деп тізімдеген. Екінші айғақ – Икот Удо Обонг соғыстары деп белгілі оқиғалар туралы сипаттама. Британдықтар Опобо патшасы Джаджаның анаангтарды оның бұйрықтарына бағынбағаны және пальма майын тікелей британдық саудагерлермен саудалағаны үшін өлтіргенін жаза ретінде көрсеткен. Соңғы соғыста британдықтар араласып, анаангтардың көмегімен патша Джаджаны тұтқынға алып, Батыс Индияға жер аударды. 1904 жылы британдықтар Икот Экпенде әскери бекет құрды. Британдық отаршылдықтан кейін және ежелгі аң ауру салтына өзгерістер мен тыйым салулар енгізілген кезде анаангтар жабайы жануарлардың шабуылына ұшырады. Еркектер Екінші дүниежүзілік соғысқа соғысуға кеткенде шабуылдар күшейді. Британдық билік шабуылдарды кісі өлтіру деп атап, оны «африкалықтардың варварлығы» деп айыптады. Анаангтарды Ekpeowo (Адам-леопардтар қоғамы) деп аталатын құпия қоғамға қатысы бар деп айыптады. Африканың басқа жерлерінде британдықтарға қарсы көтерілістерден туған қастандықтар британдық билікті анаангтар арасындағы леопард шабуылдарын кісі өлтіру деп тануға итергені айтылады. 1945 және 1948 жылдар аралығында қазіргі Орук Анам ауданындағы Икот Окоро қауымдастығында 196 адам қаза тапты; осы себепті Икот Окоро полиция бөлімі құрылды. Британдықтар 96 адамды айыптап, 77 кінәсіз адамды өлім жазасына кесті. Идионг деп аталатын анаанг дініне тыйым салынды және дін қызметкерлері тұтқындалды. Құрбандықтар мен құлшынып табыну заттары көпшілік алдында өртеліп, христиан дініне өтпегендер күдікке ілікті. Анаангтардың тарихында қорқынышсыздыққа және ауылдар мен рулардың ортақ жауға қарсы бірігу қабілетіне беделділігі бар. Осы себепті олар Аро Конфедерациясының орталығы Арочуку және оның әйгілі Ибини Укпаби жұмағымен жақын жерде өмір сүре алды. Әсіресе, «Жауынгерлер сектасы» деп аталатын Око жауынгерлері ерекше көзге түсті. Бұл жауынгерлер тобы 1950 жылдары өте белсенді болды. Олар пышақ, найза және жебеден зардап шекпейтіндей сезімді болды. Әртүрлі жағдайларда мүшелерінің дене мүшелеріне өткір пышақтар сыналып көрді. Нигерия азамат соғысы кезінде анаангтар геноцидке ұшырады. Соғыс үш жыл (1967–1970) жалғасты және анаангтар халқының көп бөлігі қаза тапты. Соғыстың салдары және анаангтарға көрсетілмеген көңіл қазірде ауданның маңызды саяси мәселесі және наразылықтың себебі болып табылады.

Орналасқан жері

Анаанг халқының отаны Нигерияның оңтүстігіндегі Аква Ибом штатында орналасқан. Анангтар еуропалықтар келгенге дейін Нигерияның оңтүстік-шығыс, жағалау аймақтарында ғасырлар бойы тұрған. Анаанг халқының саяси орталығы Икот Экпен жергілікті басқару аймағы болып табылады.

Мәдениет

Бір Іліптен шыққан аға-інілер, яғни бір анадан немесе әкеден тараған туыстар, тегін бірдей анаға немесе әкеге жегізе алады. Ата-аналары бір болғандар Ufok (сөзбе-сөз үй немесе қосылыс) құрайды. Бірнеше уфок Экпук немесе кеңейтілген отбасыны құрайды, ал бірнеше Экпук (кеңейтілген отбасылар) "Илунг" (ауыл деген мағынада) құрайды, ал бірнеше ауылдар "аби" немесе ру құрайды. Бұл жүйе Нигерияның оңтүстік-шығысындағы басқа халықтар қолданатын жүйеге ұқсас, бірақ көбірек орталықтандырылған. Отбасы, ауыл немесе ру деңгейіндегі басшылық еркектердің құқығы болып қала берсе де, әйелдерге некеден кейін де тектік байланыс сақталады. Себебі Анаанг қоғамы бастапқыда жартылай аналық текті болған, дәл осы сияқты Шығыс Нигериядағы басқа да Abiriba, Afikpo және Ugep сияқты қоғамдарда да болған. Ерлер мен әйелдер үшін көптеген қоғамдар мен бірлестіктер (Улим, сондай-ақ "удим" деп те аталады) бар, олар дәстүрлі ауыл өмірінде өте маңызды. Адамдардың құндылығы "Улим" ұйымына мүшеліктерінің саны мен түрімен, сондай-ақ бір немесе бірнеше "Улим" ұйымдарының жетістіктерімен өлшенді. Басқаруды қарт еркектер жүзеге асырады, олар заң шығарушы орган ретінде әрекет ететін Афе Ичонг құрамында болады, ал оларды Абонг Ичонг (Ауыл басшысы және Ру басшысы) басқарады. Ол бас және атқарушы орган болып табылады, бірақ Афе Ичонг берген биліктен артық билігі жоқ. Басшыны Афе тағайындайды немесе оның лауазымы мұрагерлікпен беріледі. Анаңдар анаң тілінде сөйлейді және ямс жинағаннан кейін ата-бабалар рухының, яғни экпоның келуін белгілеу үшін маскарад өткізеді. Бұл сонымен қатар ерлердің бірлестігінің атауы, ол бір кезде Ibibio топтарының арасында үлкен ықпалға ие болған. Анаңдар қауіпті деп саналатын және тек экпо мүшелері ғана көре алатын илиок деп аталатын әсем белгілері бар маскаларды ойып жасайды. Басқа маскалар әдемі рухты, яғни мфонды бейнелейді. Кез келген адамның, отбасының (немесе топтың) күші әдетте осы күрделі әлеуметтік жүйе арқылы ауылдың немесе рудың келісіміне негізделеді. Осының бәріне қарамастан, Анаң әйелдері еркектерге толыққанды бағынышты емес. Керісінше, Анаң әйелдері Анаң дәстүрінің көптеген аспектілерінде серіктестер және көшбасшылар болып табылады, соның ішінде Ігунг культінде "Абия Игунг" әйел бас діни қызметкерлері ретінде немесе емдеу культтерінде емшілер ретінде қызмет етеді. Алғашқы қыз бала, Әлияха, отбасында және тегінде құрметке ие және оған құрмет көрсетіледі. Кейбір дәстүрлер бойынша, әйелдің тұңғыш баласы анасының үйінде тууы керек. Әйелдер ұйымдары, мысалы "Аби де", "Ньяма" және "Исонг Ибан", әйелдерге қоғамда дауыс беруге және мәртебе алуға мүмкіндік беретін маңызды рөл атқарады. Әйелдердің жоғары лауазымдарға таянуына кедергі келтіретін дәстүрлі немесе мәдени кедергілер жоқ. Анаңдар жақсы сөйлеуді бағалайды және мақал-мәтелдерді қолдану өте қажет, әсіресе басшылар арасында. Америкалық антрополог Питер Фарб бұл топ арасында "Анаанг" деген атау "жақсы сөйлейтіндер" дегенді білдіреді деп мәлімдеді. Сөз өнеріне ие адамды "Акво Анаанг" деп мақтап, "Анаң адамы" деген мағына береді.

Майлау бөлмесі

Дәстүр бойынша, бойжеткен қыздар үйленуге дайындық үшін семіру бөлмесінде майландырылатын. Семіру бөлмесіндегі қыз мбобо деп аталады. Бұл бүкіл ауыл үшін үлкен тойға айналатын шара болатын. Қызды үйленуге дайындау барысында оған қалай әйел болу керектігі де үйретілді. Ол семіру процесін бақылау үшін бөлмеде жалаңаш күйінде уақыт өткізетін, ал семіруына көмектесу үшін бамбук төсекке жатып ұйықтаушы еді. Бұл сондай-ақ, оның оңай жүкті болуына мүмкіндік беру мақсатында жасалған. Осы мақсатта, бала тудыру үшін, сондай-ақ, баласыз әйелдерге және құпия қоғамдарға қабылдану үшін де қолданылған.

Жазба тілі

Ананг тілі Аква Ақпа (Ескі Калабар патшалығы) аймағындағы Ибибио, Эфик, Орон, Экет (сондай-ақ Экид деп те аталады) тілдерінде сөйлейтін адамдар үшін де өзара түсінікті. Анаанг тілінің айтылу үлгісі бұрын жазбаға түсірілмегенімен, тіл білімі мамандары қазірде оның жазу жүйесін (орфографиясын) жасап шығарды, бұл тілде жазба материалдарды дайындауға мүмкіндік береді (Idem & Udondata, 2001).

Дәмді тағамдар

Ананг халқы Афанг сорпасы, Алитан сорпасы, Окро сорпасы (Афере нколо), Абак Атама, Ақ сорпа (Аффия Эфере), Аса Ива, Экпанг Нквуквор сияқты әртүрлі дәмді тағамдарға ие, оларды демалыс кезінде тамашалауға болады.