Кіріспе

Илла – Нигерияның Дельта штатының Ошимили Солтүстік жергілікті басқару аймағында орналасқан шағын қала. Ол Асабадан солтүстікке қарай жиырма бес шақырым жерде, үстіртте жатыр. Илла – Дельта штатындағы ибо тілінде сөйлейтін қалалардың бірі, оның халқы Батыс Игбо этникалық тобына жатады, оларды көбінесе Аниома халқы немесе Дельта Игболары деп атайды. Илланың жақын көршілері – солтүстікте Эбу, оңтүстікте Асаба және Угболу, батыста Акуку Игбо, ал шығысында – ұлы Нигер өзені. Қала тоғыз ауылдан тұрады: Умуагву, Умутей, Ажаджи, Укумеге, Умутедем, Оня, Укпологву, Огбе Олу және Огбе Орджи.

Шығу тегі
Илла халқының шығу тегі үш түрлі көзден басталады. Илла халқының этникалық тегіне қатысты үш көз – Игбо, Игала және Бенин:

(i) Игбо ұрпақтары: Умуагву, Умутей, Ажаджи, Умутедем, Оня және Огбе Орджи.

(ii) Игала ұрпақтары: Укпологву, Огбе Олу.

(iii) Бенин ұрпақтары: Укумеге.

Игбо тегі
(i) Умутей Эдем, Умутей, Ажаджи және Умуагву.

Осы төрт аудан Іллаға бірінші болып қоныстанған. Олардың Игбо тегінен екені айтылады, бірақ ауызша дәстүр бойынша олардың анасы Игбо, ал әкесі Игаладан шыққан. Қаланың ауызша дәстүрінің сенімді нұсқасы бойынша, әкесінің балаларының екіншісі болған Ификуаним Эри есімді адамның көп балалары болған, олардың ішінде Ика Эри болған, ол Омо Ика Иберидің негізін қалаған (мағынасы – «Эридің Ика есімді адамының базары»). Омо Ика Ибери атауы Иторморкаға айналды, оны Илла халқы бүгін ата-бабаларының, қаладағы алғашқы қоныстанушылардың мекендеген жері деп таниды. Эридің Ілла есімді ұлы болған, ол өз кезегінде екі әйелінен бес бала тудырған. Бірінші әйелі Эдем, Утей және Нвабуку (Ажаджи) тудырған, ал екінші әйелінен екі баласы болған: Иягбо және Агу. Осы балалар өздерінің есімдерін алған ауылдардың негізін қалады. Алайда, өзен жағалауындағы тұрудың қауіпсіз болмауына байланысты, шығыс жағынан Нигер өзенінен шабуылдар жиі болғандықтан, бес бауырлас ел ішіндегі қауіпсіз жерге көшіп барды. Олар сол жерге жеткенде, онда кездескен Укала халқын қуды және жерді «Ала амака» деп атады, бұл игбо тілінде «Бұл жер өте жақсы» дегенді білдіреді. Кейіннен бұл атау Ала (мағынасы «Бұл жер») деп қысқартылды, ақ адамдар оны бұзып, қазіргі аты Илла болып қалды.

(ii) Оньях ауданы
Оньях халқы Іллаға кешірек келді, олар қазіргі Анамбра штатының Огбару жергілікті басқару аймағындағы Осамеле қаласынан Іллаға келді. Мұрагерлік таққа отыруына әкесінің ұзақ өмір сүруі кедергі келтірген Огву ханзадасының басшылығымен, өз аумағын құруға шешім қабылдады. Бұл жолы ол Оморкада Эдайкенмен соғысты. Алайда екі жауынгерлік әмірші Огвуға Илланың жағасында (Оту Эке) тұруға және сол жердегі автономиялы қауымдастыққа билік етуге рұқсат етілген келісімге келді. Ол Илламен сол күштен Илла үшін қауіпсіздікті қамтамасыз ету тұрғысында ынтымақтасуы тиіс еді. Бұл топтың Игбомен байланысы айқын, өйткені олар өздерінің туған жері Осамеледен, Игбо қаласынан көшіп келген.

(iii) Огбе Оржи
Огбе Оржи халқы Чика есімді Игбо адамынан тараған, ол ауылдың негізін қалаған деп есептеледі. Чика Чиджулудың тұңғыш ұлы Угбенің жеңгесі болған. Ол Чиканың әпкесіне үйленді және ақырында Иллаға қоныстанды, онда оны өте жақсы қабылдады. Ауызша айтылғандай, Чика Илла халқы өзіне бөлген жерге Ироко ағашын (Оржи ағашы) отырғызуды шешті, бұл оның жаңа мекеніне келген кезде Шығыстан келген туыстарын бағыттау үшін жол белгісі ретінде болды.

Бенин тегі
Илланың Укумеге халқы Бенин тегінен екенін айтады. Ауызша айтылған дәстүрге сәйкес, олар Эдайкеннің ұрпақтары, ежелгі Бенин патшалығының ханзадасы. Эдайкеннің Бениннен шығыс шекараға қарай жасаған саяхаттары барысында ол Иллаға келді, онда қаланың бес негізін қалаушы (Эдем, Утей, Нвабуку және Агу) оны Илла жеріне қоныстанғаннан бері оларды қорқытып жүрген Нигер өзенінің арғы жағындағы қарсыластарын біржола жеңуге көмектесуін сұрады. Эдайкен тапсырманы қабылдады және Илла халқын мұрагер агрессорлардан қорғауды табысты орындады, қаланы қорғауға жалғастыру үшін қала аумағын қоныстанды. Осы аудан Укумеге деп аталды.

Игала тегі
Илладағы қоныс аударушылардың екі тобы Игала ұрпағынан. Бұл – Укпологву және Огбе Олу тайпалары.

(i) Укпологву ауданы
Укпологву халқы Огбе Олу халқынан бұрын Иллаға келген. Ауызша айтылғандай, Укпологвуды Игалалендтің мұрагер ханзадасы Огву құрған, өйткені оның ұлы болмағандықтан, оған әкесі Аттаның орнын басуға рұқсат етілмеген. Ашу-ызадан ол өз-өзіне қол жұмсап, Ode Ukpologwu деп аталатын Игалаландқа жер аударылды. Ол өзін қорлаудан аулақ ұстауға тырысып, Нигер өзенінің бойымен жүзіп, Оморкаға жеткенде, оны бірінші болып қоныстанған төрт бауырлас қабылдады. Осылайша ол Ілладағы Укпологву ауылын құрды.

(ii) Огбе Олу ауданы
Укпологву халқы сияқты, Огбе Олу халқы да Игалалендтен шыққан. Оларды Игала ханзадасы Акинжогула басқарды, ол олардың бабасы.

Үкімет
Илла геронтократиялық жүйені қолданады, яғни басшылықты қауымдастықтың ең үлкен жастағы адамдарына беретін жүйе. Қаланы Огбелани кеңесі басқарады, оны қаланың ең үлкен Оби, яғни Оби Огбелани басқарады. Тоғыз ауылдың әрқайсысын ең үлкен ер адам басқарады, ол Огбе Диоқпасы лауазымын иеленеді. Укумеге ауылында ең үлкен адам ғана Диоқпа болатын емес, сонымен қатар Илланың Иясесі лауазымын да иеленеді. Иясе ретінде ол автоматты түрде қаланың премьер-министрінің лауазымын иеленеді және оның функцияларын орындайды. Огбелани кеңесі Илладағы әртүрлі ауылдардың тағайындалған өкілдерінен тұрады.

Экономика
Дәстүрлі түрде Илла халқы өзін-өзі қамтамасыз ететін шаруалар мен балықшылар, олар сонымен қатар саудамен айналысады, әсіресе шығыс көршілерімен, олармен негізінен ямс, күріш және балық саудасын жүргізеді. Қала негізінен аралдан келген саудагерлер үшін орталық нарық ретінде гүлденеді, олар осы тауарларды сатып алу үшін Иллаға келеді. Белгілі нарық күндері Илладан тыс жерден келген саудагерлер көп мөлшерде ямс, балық және басқа да азық-түлік тауарларын сатып алу үшін Илланың жағалау нарықтарына ағылады. Колониялық дәуірде Илла Нигер өзенінің жағалауындағы географиялық орнының арқасында штаттың сол бөлігінде стратегиялық сауда бекеті болып қызмет етті, бұл оған United Africa Company (U. A. C.) ұсынған қайық қызметтерін қабылдауға мүмкіндік берді. Елдің ішкі аймақтарынан келген саяхатшылар Солтүстік облыстарға бару үшін Илладағы қайық қызметтерін пайдаланды, олар оларды Баро және Локожа сияқты қалаларға жеткізді.

Діни сенімдер
Ілла бұрын дәстүрлі дінге табынушылардың қаласы болған. Бүгінде халықтың айтарлық бөлігі әлі де дәстүрлі діни құлшылықпен айналысады. Қазан соңында қалаға христиан миссионерлерінің келуі Илла халқының құлшылық үлгісін өзгерте бастады. Рим-католик шіркеуі 1880 жылдары қалаға бірінші болып келді, ал 1904 жылға қарай қаладағы алғашқы шіркеудің құрылысы аяқталды. Бүгінде Илла халқының 80% астам бөлігі христиан дінін ұстанады...

Ұлттық өсуге үлес

Илла қаласы батыс білімін ерте қабылдағандықтан, ұлттық өмір мен дамуға түрлі салаларда үлес қосқан көптеген жауапкершілігі жоғары азаматтарды тәрбиеледі. Қала өзінің даму жолында әр түрлі салаларда үлкен қадамдар жасап келеді.