Кіріспе

Нигерия штаты Энугу – Нигерияның оңтүстік-шығыс геосаяси аймағындағы штат. Солтүстік жағынан Бенуэ және Коги штаттарымен, шығыс және оңтүстік-шығыс жағынан Эбоньи штатымен, оңтүстік жағынан Абия штатымен және батыс жағынан Анамбра штатымен шектеседі. Штат өзінің атын астанасы және ең ірі қаласы Энугудан алған. Қала 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды және Энугу Нгво деп аталды. Басқа жергілікті қауымдарға тиесілі аумақтардың жылдам кеңеюіне байланысты 1928 жылы Энугу деп қайта аталды. 36 штаттың арасында Энугу ауданы бойынша 29-шы, ал халқының саны бойынша 22-ші орында. Географиялық тұрғыдан алғанда, штаттың алыс оңтүстігі Нигер дельтасының батпақты ормандарымен, ал қалған бөлігі құрғақ Гвинея ормандары мен саванна мозаикасымен сипатталады. Басқа маңызды географиялық ерекшеліктері – Уди-Нсукка үстірттігі және Энугу қаласынан өтетін Экулу өзені. Қазіргі Энугу штаты көп жылдар бойы әртүрлі этникалық топтардың мекені болған, негізінен игбо халқы және Эттех Уно қауымдастығындағы (Игбо Езе Солтүстік жергілікті басқару аймағы) идома және игала халқының азшылықтары. Колониалды кезеңге дейін қазіргі Энугу штаты ортағасырлық Нри Королдығының және Арочуквудағы Аро конфедерациясының құрамында болды. Соңғысы 1900 жылдардың басында Англо-Аро соғысында британдық әскерлерден жеңілгенге дейін. Соғыстан кейін британдықтар бұл аймақты Оңтүстік Нигерия протекторатына қосты, кейін 1914 жылы Британдық Нигерияның құрамына біріктірді. Біріктіруден кейін Энугу 1949 жылы Ива аңғарындағы көмір шахтерлеріне жасалған қырғыннан кейін отаршылдыққа қарсы күрестің символына айналды. 1960 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, қазіргі Энугу аймағы 1967 жылдың мамырына дейін тәуелсіздік алғаннан кейінгі Шығыс аймақтың бір бөлігі болды. Екі айдан кейін бұрынғы Шығыс аймағы үш жылға созылған Нигерия азаматтық соғысында бөлінуге тырысты, қазіргі Энугу штаты Бьяфра мемлекетінің бір бөлігі ретінде. Энугу қаласы 1967 жылдың қазан айына дейін Бьяфраның астанасы болды, содан кейін федералды күштер басып алды. Соғыс аяқталғаннан кейін Нигерияның қайта бірігуі кезінде Шығыс Орталық штаты 1976 жылға дейін реформаланды, содан кейін Муртала Мухаммед режимі Анамбра штатын (қазіргі Энугуды қоса алғанда) құрды. Он бес жылдан кейін Анамбра штаты бөлінді, оның шығыс бөлігі жаңа Энугу штатын құрады. 1996 жылы Энугу штатының шығыс бөлігінің бір бөлігі жаңа Эбоньи штатының құрамына кірді. Экономикалық тұрғыдан Энугу штаты сауда, негізінен пластик өндірісі (бірақ жақында Қытай Донфэн зауытын ашты) және ауыл шаруашылығымен (негізінен ямс, күріш, кокоям, пальма майы және маниок) және қызмет көрсету саласына негіделген. Кен өндіру, әсіресе Энугу қаласының маңындағы Уди төбелеріндегі көмір өндірісі де маңызды саналады. Энугу штаты елдегі Адамдық даму индексі бойынша оныншы орында және игбо мәдени аймағының – Игболандтың жүрегі деп есептеледі.

География

Энугу штаты – Нигерияның шығыс бөлігіндегі Уди платосының етегінде орналасқан штаттардың бірі. Штат оңтүстікке қарай 25 км-ге Абия штатымен, шығысқа қарай Эбоньи штатымен, солтүстік-шығысқа қарай 84 км-ге Бэнуэ штатымен, солтүстік-батысқа қарай 112 км (70 миль) және батысқа қарай 139 км (86 миль) Анамбра штатымен шекаралас. Энугу қаласы – Энугу штатының астанасы, Порт-Харкорттан теміржол бойында, оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 240 шақырым жерде, Аба, Онитша және Абакалики қалаларынан келетін жолдардың қиылысында орналасқан. Бұл қала Нигериядан көмір тасымалданған Порт-Харкорттан шамамен 4 сағаттық қашықтықта орналасқан. Энугу Африкадағы ең ірі сауда қалаларының бірі – Онитшадан бір сағаттық, ал Нигерияның сауда орталықтары болып табылатын тағы бір үлкен сауда қаласы Абадан екі сағаттық қашықтықта орналасқан. Бұл қаладағы орташа температура салқын айларда ~17°C (60°F) дейін салқын, ал жылы айларда ~28°C (80°F-тан жоғары) дейін ыстық болады. Энугуде жыл бойы жақсы топырақ және климаттық жағдайлар бар, ол теңіз деңгейінен жоғары орналасқан, ал топырақ жаңбырлы маусымда жақсы кеуіп отырады. Энугу штатында ең ыстық ай – ақпан айындағы орташа температура шамамен, ал ең төменгі температура қараша айында болады. Ең төменгі жауын-шашын ақпан айында шамамен, ал ең жоғарысы шілде айында болады.

Климат

Энугу штатының тропикалық ылғалды және құрғақ немесе саванна климаты бар. Қаланың жылдық температурасы 28.27°C (82.89°F) және ол Нигерияның орташа температурасынан 1.19% төмен. Энугуда әдетте 158.57 миллиметр (6.24 дюйм) жауын-шашын жауады және жылына 192.73 күн жаңбырлы болады (бұл жылдың 52.8% құрайды).

Тарих

Штат атауы оның астанасы Энугудан шыққан. "Энугу" сөзі (Эну Угудан) "жотаның үсті" деген мағынаны білдіреді. Алғашқы еуропалықтар 1909 жылы британдық кен инженері Альберт Китсон бастап келді. Күміс іздеу кезінде ол Уди жотасында көмір тапты, содан аймақ "көмір қаласы" деп танылды. Нигерияның колониялық губернаторы Фредерик Лугард бұл жаңалыққа қызығушылық танытып, 1914 жылы Англияға көмірдің алғашқы партиясын жіберді. Аймақтағы кен өндірісінің артуымен бірге, теміржол желісімен қолдау көрсетілген тұрақты халықаралық елді мекен пайда болды. Энугу 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды және британдықтар үшін стратегиялық маңызға ие болды. Энугуға шетелдік бизнес бастады, олардың ішінде Джон Холт, Кингсвей дүкендері, Батыс Африканың Британдық банкі және Біріккен Африка компаниясы ең танымалдары болды. Британдық әкімшілік Энугу арқылы Нигерияның Оңтүстік провинциясына өз ықпалын таратуға қол жеткізді. Энугудың отарлық тарихы бүгінде грузин стиліндегі ғимараттар мен бастапқыда ақтарға арналған тұрғын аудандағы тар көшелерде көрініс береді, бұл аудан қазір Үкіметтік резервтік аймақ (GRA) деп аталады. Оңтүстік провинциялардың астанасы болғаннан кейін, Энугу Шығыс аймақтың (қазір тоғыз штатқа бөлінген) астанасы болды, содан кейін жойылған Биафра Федеративтік Республикасының, Шығыс Орталық штатының, Анамбра штатының, (ескі) Энугу штатының астанасы болды және штат құру және әкімшілік билікті тарату процесі арқылы қазіргі Энугу штатының астанасы атанды.

Саясат

Мемлекеттік үкімет және жергілікті үкімет – Энугу штатында және Нигерияның басқа барлық штаттарындағы үкіметтің екі деңгейі. Питер Мба қазіргі Энугу штатының әкімі. Ол 2023 жылдың сәуір айында халық сайлап, 2023 жылдың 29 мамырында қызметке кірісті. Ифеани Угвуани – Салливан Чаймнан кейін қызмет атқарған бұрынғы әкім. Чайм 2007 жылдың сәуір айында Энугу штатының халқы сайлап, 2007 жылдың 29 мамырында қызметке кірісті. Әкім денсаулық сақтау және тұрғын үйлер сияқты түрлі салаларды басқаратын министрліктердің басшылары болып тағайындалған комиссарлар тобынан жоғары тұрады; әкім мен комиссарлар Энугу штатының Атқару кеңесін құрайды. Энугудағы Үкімет үйі – штат үкіметінің орналасқан жері.

Сайлау жүйесі

Әрбір штаттің сайлау жүйесі өзгертілген екі турлы жүйе арқылы таңдалады. Бірінші турда жеңіске жету үшін кандидат көпшілік дауыс алып, сондай-ақ штаттың жергілікті әкімшілік аумақтарының кемінде екі үшін бір бөлігінде 25%-дан астам дауыс жинауы керек. Егер ешбір кандидат белгілі бір шекті өте алмаса, екінші турда ең көп дауыс жинаған кандидат пен ең көп жергілікті әкімшілік аумақтарында көпшілік дауыс алған кандидат арасында сайлау өтеді.

Экономика

Экономикалық тұрғыдан мемлекет көбінесе ауылдық және аграрлық сипатта болып табылады, жұмыс істейтін халқының көп бөлігі егіншілікпен айналысады, алайда сауда (18,8%) және қызмет көрсету (12,9%) да маңызды рөл атқарады. Қалалық аймақтарда сауда басым кәсіп, одан кейін қызмет көрсету. Халықтың шағын бөлігі өндіріс саласында жұмыс істейді, олардың көп бөлігі Энугу, Оджи, Охебедим және Нсукка қалаларында орналасқан. Мемлекетте көптеген базарлар бар, әсіресе әр облыстық орталықта, олардың ішінде мемлекет астанасы Энугудағы Огбете бас нарығы ең танымал. Сонымен қатар, Нигер өзенінен шығысқа қарайғы ең ірі астық нарығы – Ори Орба базары бар, ол Солтүстік-Орталық штаттардың – Бенуэ, Коги, Нассарава және Плато штаттарының көптеген фермерлерін қабылдайды. Олар осы нарықты өнімдерін Оңтүстік-Шығыс және Оңтүстік-Оңтүстік Нигериядағы тұтынушыларға сату үшін пайдаланады. Әр төрт күн сайын астық және басқа да ауыл шаруашылығы өнімдері көп мөлшерде және өте бәсекелес бағамен ұсынылады.

Энергия

Энугу мен оның төңірегінде электрмен жабдықталу салыстырмалы түрде тұрақты. Оджи өзені электр станциясы (бұрын бүкіл Шығыс Нигерияны электрмен жабдықтаған) Энугу штатында орналасқан. Нигерияда электр энергиясын өндіруді либерализациялау және Нигерия Электр Холдинг Компаниясының (PHCN) жекешелендірілуіне байланысты, штат үкіметі жеке инвесторларға Оджи электр станциясын иелену және қайта іске қосу мәселелері бойынша келіссөздер жүргізуге көмектеседі деп күтілуде. Бұл, әсіресе, Энугудағы көмір кендерінің электр станциясына жақындығына байланысты маңызды, оларға дейін шамамен 20 минуттық жерде орналасқан. Сонымен қатар, штаттың Оджи өзені ауданындағы Угвуобада шикі мұнайдың іздері де бар. Штат Энугудағы көмір өндірісіне қызығушылық танытқан инвесторлармен де келіссөздер жүргізеді. Көмір өнеркәсібі бұрын штаттың ең ірі жұмыс берушілерінің бірі болған, сондықтан штат осы салаға инвесторларды тартуға бағытталған.

Білім

Энугу штатының әрбір қауымында кем дегенде бір бастауыш/алғашқы мектеп және бір орта мектеп бар, олар штаттық қаржыландырумен және басқарумен қамтамасыз етіледі. Энугу штатында көптеген жекеменшік балабақшалар, бастауыш және орта мектептер де бар. Нигерияның алғашқы жергілікті университеті (Нигерия университеті, Нсукка (UNN)) Энугу штатында орналасқан. Штатта сондай-ақ Энугу штатының ғылым және технология университеті (ESUT), Менеджмент және технология институты (IMT), Оджи өзеніндегі Федералдық кооперативтік колледж (FCCO); Энугу штатының білім беру техникалық колледжі, Энугу; Каритас университеті, Аморджи Найк, Ренессанс университеті, Угбавка; Энугу қалалық күн орта мектебі, Федералдық үкіметтік колледж Энугу, Федералдық стоматологиялық технология және терапия мектебі, Кемелсіз тұжырым колледжі, Энугу, Королева мектебі Энугу – Шығыс аймағындағы қыздарға арналған танымал орта мектеп; Сент-Тереза колледжі, Нсукка; Арнайы ғылымдарға бейімделген ұлдар орта мектебі Агбани, Нкану Батыс әкімшілік ауданы; [Сент-Патрик орта мектебі], Эмен, Бигард еске алу семинариясы, Энугу; Аугу округі колледжі, Ненве; Қоғамдық орта мектебі, Угбо Окпала, Угбо; Корпус Кристи колледжі, Ачи, Роял Краун академиясы, Нсукка, Энугу штаты, Энугу]; Біздің құтқарушымыз ғылым және технология институты, Энугу; және Федералдық білім беру колледжі, Эха Амуфу, Ықылас мектебі Транс Экулу Энугу, Озисатех ұлдар орта мектебі. Энугу мен Нсуккада көптеген жеке компьютерлік мектептер мен оқу орталықтары шоғырланған. Энугуда Католик діни қызметкері Әке Эдех құрған Католик университеті Каритас университеті және Ренессанс университеті сияқты ерекше жекеменшік жоғары білім беру мекемелері де бар.

Дін

Энугу штатының көп бөлігі христиан дінін ұстанады. Дәстүрлі дінді ұстанатындар аз, ал Солтүстік және Батыс Нигериядан келген адамдар Ислам және Пентикосталдық діндерді қабылдайды.

Шіркеулер

Энугу штатындағы шіркеулерге католик, англикан және елуінші шіркеулер жатады – дәстүрлі және дәстүрлі емес шіркеулер. Католик соборы – Огбете басты базарына жақын орналасқан Киелі Рух соборы. Католик шіркеуі Онтитша архиепископтығының үш тәуелді епархиясын қамтиды: Енугу (1962), епископ Каллист Чукума Валентин Онага басшылығымен 206 приход (2009), Нсукка (1990), епископ Годфри Игвебуике Она басшылығымен 193 приход (2013), және Авгу (2005), епископ Джон Ифэаниичуку Окойе басшылығымен 48 приход (2005). Англикандық собор – 11 Ачи көшесінде орналасқан Жақсы Көруші соборы. Архиепископ Эммануэль Чукума (2014) басқаратын Энугу провинциясы, епископ Состен Икечукву Езе (2007) басқаратын Солтүстік Энугу епархиясын, епископ Бенсон Чукунувейке (2020) басқаратын Аггу/Анинри (2007) епархиясын, епископ Даниэль Кристиан Нкемжика Олиня басқаратын Эха Амуфуді, епископ Кристиан Ония (2019) басқаратын Найк (2007) епархиясын, епископ Алойсиус Агбо (2008) басқаратын Нсукканы, епископ Амос Маду (2014) басқаратын Оджи өзенін және епископ Чжиоке Анеке басқаратын Удиді қамтиды. Энугу штатында Құдайдың жиналысы, Құдайдың құтқарылған христиан шіркеуі, Қаладағы үй, Доминион қаласы, Дунамис, Жеңімпаздар шіркеуі, Мәсіх елшілігі сияқты көптеген елуінші шіркеулер де бар.

Демография

Энугу штатының 2006 жылғы халық санағы бойынша халқы 3 267 837 адамды құрады (2012 жылы 3,8 миллионнан астам деп есептелді). Бұл Нигерияның оңтүстік-шығысындағы игбо халқының және Нигерияның Энугу штатындағы Этте (Игбо Езе Солтүстік) ауданындағы аз ғана идома/игала халқының туған жері.