Кіріспе

Нейрохирургиялық процедура депрессияны, ОКР-ды және созылмалы ауырсынуды емдеу үшін. Екі жақты цингулотомия – 1948 жылы лоботомияға балама ретінде енгізілген психохирургияның бір түрі. Бүгінде ол негізінен депрессия мен обсессивтік-компульсивті тәртіпсіздікті емдеуде қолданылады. ХХІ ғасырдың басында Ресейде оны тәуелділікті емдеу үшін де пайдаланған. Сонымен қатар, ол созылмалы ауырсынуды емдеуде де қолданылады. Аталған процедураның мақсаты – алдыңғы цингуляттық айналым арқылы өтетін цингулум шоғырының супракалозальды талшықтарын кесу болып табылады.

Тарих

Цингулотомия 1940 жылдары стандартты префронтальді лейкотомияға/лоботомияға балама ретінде, психикалық аурулардың симптомдарын жеңілдету және стандартты операцияның жағымсыз әсерлерін (тұлға өзгерістері және т.б.) азайту үмітімен енгізілді. Американдық физиолог Джон Фаркуар Фултон 1947 жылы Британдық нейрохирургтар қоғамының мәжілісінде осы әдісті ұсынды. Бұл идея Джеймс Папездің гипотезасынан туындады, ол цингулумды эмоцияларда маңызды рөл атқаратын анатомиялық тізбектің негізгі бөлігі деп есептеді. Психиатриялық пациенттерге цингулотомияны қолдану туралы алғашқы хабарламалар Париждегі Ж. Ле Бо, Оксфордтағы Хью Кернс және Орегондағы Кеннет Ливингстоннан келді. Екі жақты цингулотомия жасалған пациенттерде жүргізілген зерттеулер, соның ішінде фМРТ талдауы, алдыңғы цингуляттық қабықтың когнитивтік бақылауда маңызды рөл атқаратынын және назарға бағытталған жауапты реттеуге қатысатындығын көрсетті. Алайда, мидың осы аймағының дорсальды бөлігінің мұндай процеске қатыстылығы әлі де даулы. Дорсальды цингуляттық қабықтың функциясы қарама-қайшы ақпараттық сигналдарды сұрыптап, өңдеумен байланысты. Нейровизуализациялық зерттеулер сонымен қатар алдыңғы цингуляттық қабықтың жоғары деңгейдегі кортикальды аймақтарды модуляциялауға, сондай-ақ сенсорлық өңдеу аймақтарына қатысатындығын көрсетті. Бұл нәтижелер екі жақты цингулотомиядан өткен тоғыз пациентті қамтыған зерттеудегі бірде-бір кортикальды нейрондардың стереотаксикалық микроэлектродты талдауымен расталды. Адам миының осы бөлігінің функциясы көптеген параллель кортико-стриато-таламокортикальді тізбектермен (CSTC) байланысты талшықтардан тұрады, олар сенсомоторлық, моторлық, окуломоторлық және лимбикалық жүйеде көрінетін когнитивтік процестерге қатысады. Бұл жол GABAергиялық тежегіш проекцияларды қамтиды, олар әртүрлі құрылымдар арасындағы байланыс құралының бірі болып табылады. Осылайша, алдыңғы цингуляттық қабықтың зақымдануы тежелу әсерін азайтуға ықпал етуі мүмкін. Бұл гипотеза ОКР-да кортикальды тежегіш және жандандыру механизмдерін бағалаған тағы бір зерттеумен расталды. Бұлардың барлығы ОКР-да алдыңғы цингуляттық қабықтың қатысуының жоғары ықтималдығын көрсетеді. Алдыңғы цингуляттық қабықтың функционалдық МРТ талдауы созылмалы ауырсынуды емдеу үшін екі жақты цингулотомияны енгізуге әкелді. Бұл тәсіл алдыңғы цингуляттық қабықтың ноцицептивті ақпаратты өңдеумен байланысты екендігі анықталғандықтан қолданылды. Атап айтқанда, алдыңғы цингуляттық қабықтың рөлі стимулдың физикалық қарқындылығына емес, адамға оның әсерін қалай түсіндіруде.

Процедура

1992 жылы жарық көрген бір кітап сол кездегі операцияның қалай орындалғанын сипаттады. Көп жағдайда процедура пациенттің миының бірнеше компьютерлік томографиялық (КТ) және рентгендік суреттерін түсірумен басталатын. Бұл қадам дәл нысана – цингулятты қабықты анықтауға мүмкіндік берді, соның арқасында хирург оны анықтай алды. Содан кейін пациенттің бас сүйегінде бұрғы көмегімен тесіктер жасалды. Нысаналы тіндерге зақымдар дұрыс бұрыштағы электродтардың көмегімен келтірілді, электродтар пациенттің миына енгізілді, олардың орналасуы графиктік кестелерге негізделген және маңызды артериялар мен қан тамырларының зақымдалмағаны тексерілді. Электродтың тек ұшы ғана сыртқа шығатын зондқа немесе ұстағышқа орналастырылды. Ұстағышты ми тініне дұрыс енгізгеннен кейін ауа соққысы жасалып, қосымша суреттер түсірілді. Медициналық команда дұрыс жолда екеніне көз жеткізгеннен кейін электродтың ұшы цингулятты қабықтың жазықтығына дейін жылжытылды, онда ол 75-90°C дейін қыздырылды. Бірінші зақым жасалғаннан кейін ол басқа зақымдардың жасалуына орталық болды. Зақымдардың дұрыс орында жасалғанын растау үшін операциядан кейін суреттер түсіріліп, талданды. Алайда, соңғы технологиялық жетістіктер екі жақты цингулотомияны дәлірек операцияға айналдырды. Мысалы, қазіргі кезде процедураны орындайтын нейрохирургтар тобы МРТ (магниттік-резонанстық томография) көмегімен алдыңғы және артқы комиссуралардың орналасқан жерін анықтай алады. Бұл тәсіл нейрохирургтарға бірнеше короналды суреттер алуға мүмкіндік береді, олар алдыңғы цингулятты қабықтағы нысананың стереотаксикалық координаттарын есептеу үшін қолданылады, дәлірек айтқанда, зақымдар жасалуы тиіс жерді анықтау үшін. Сонымен қатар, МРТ жасуша құрамын дәлірек ажыратуға мүмкіндік береді, осылайша аймақтағы сұр затты оңай анықтауға болады. Бұл микроэлектродтық тіркеулер арқылы қосымша растала алады.

Жанама әсерлер

Пациенттер әдетте осы операциядан кейін төрт күннің ішінде қалпына келеді. Дегенмен, кейбір жағдайларда операциядан кейін 48 сағат өткен соң ауруханадан шығарылған пациенттер де кездеседі. Екі жақты цингулотомияға байланысты жеңіл, қысқа мерзімді операциядан кейінгі асқынулар басқа да нейрохирургиялық араласындарға тән және көңіл ауруы, құсу, бас ауруы сияқты жағдайларды қамтиды. Алайда, кейбір жағдайларда пациенттерде операциядан кейін екі айға дейін ұстамалар пайда болуы мүмкін. Мұндай ұстамалардың цингулотомиямен байланысты екендігі күмәнді, себебі бұрыннан осы ауруға шалдыққан пациенттерде де осыған ұқсас жағдайлар байқалған. Екі жақты цингулотомия созылмалы, емдеуге келмейтін ауырсынды емдеу үшін де қолданылған. 224 пациентті қамтитын 11 зерттеудің жүйелі шолуы көрсеткендей, алдыңғы цингулотомия операциядан кейін және процедурадан кейін бір жыл ішінде пациенттердің 60% - дан астамында айқын ауырсынуды жеңілдеткен.