Кіріспе

Кең, жоғары ажыратымды фильм өлшемі

70 мм фильм (немесе 65 мм фильм) – қозғалыс суретіне түсіруге арналған кең, жоғары ажыратымды фильм өлшемі. Оның негативтік аймағы стандартты 35 мм фильм форматынан шамамен 3,5 есе үлкен. Камераларда қолданылатын фильм кең. Проекция үшін түпнұсқа 65 мм фильм пленкаға көшіріледі. Қосымша 5 мм төрт магниттік жолақтың орналасуын қамтамасыз етеді, оларда алты стереофониялық дыбыс жолы бар. Кейінгі 70 мм фильмдерде цифрлық дыбыс кодтау (әсіресе DTS форматы) қолданылғанмен, қазіргі уақытта сақталған 70 мм фильмдердің көп бөлігі осы технологиядан бұрынғы кезеңде жасалған. Әрбір кадрдың биіктігі бес перфорацияны құрайды (яғни, 23.8125 мм немесе 15/16 дюйм), ал бейне қатынасы 2,2:1-ге тең. Анаморфты Ultra Panavision 70 линзаларын пайдалану арқасында 2,76:1 экрандық қатынас 2,2:1 бейнелеу аймағына сығылады. Бүгінгі күнге дейін Ultra Panavision 70 кино тарихындағы ең кең сурет өлшемін ұсынады; одан тек 1927 жылғы «Наполеон» фильмі үшін ғана қолданылған Polyvision ғана асып түседі. 70 мм фильм көрсетуге қатысты, ол әрқашан 65 мм-де түсірілген эпикалық және көлемді фильмдерге, сондай-ақ 35 мм және 70 мм форматтарында шыққан блокбастерлерге арналған арнайы формат ретінде қарастырылды. Бұл ерекше форматты көрсетуге дайын орындар көп болмаса да, оның танымалдылығының шарықталу кезеңінде көптеген ірі қалалар мен нарықтарда оны көрсетуге болатын театрлар болды. Кейбір кинотеатрлар осы күнгі күнге дейін 70 мм фильмдерді көрсетіп келеді, ал кейбіреулері жақында ғана шыққан 70 мм фильмдер үшін проекторларды тұрақты немесе уақытша орнатқан.

Тарих

70 мм енімен форматталған фильмдер киноиндустрияның басында-ақ пайда болды. Алғашқы 70 мм форматтағы фильм, басы артық, 1896 және 1897 жылдары көрсетілген Хенли регаттасының түсірілімдері болған, бірақ оның 1894 жылы түсірілген болуы мүмкін. Ол үшін Нью-Йорктің Канастота қаласында Герман Каслер салған арнайы проектор қажет болды және кадрмен пропорциясы ұқсас болды, апертурасы болды. 1884 жылдан бастап 50-ден 68 мм-ге дейін әртүрлі өлшемдегі бірнеше фильм форматтары да жасалды, оның ішінде Рауль Гримьон Сансонның 1900 жылы бастаған Cinéorama (толығымен бөлек "Cinerama" форматымен шатастырмау керек) кірді. 1914 жылы итальяндық Филотео Альберини 70 мм ені бар Panoramica деп аталатын панорамалық фильм жүйесін ойлап тапты.

Қасқыр ұлылығы

1928 жылы «Fox Film Corporation» компаниясының Уильям Фокс, Теодор Кейспен жеке серіктестік құрып, «Fox Case Corporation» атымен 70 мм пленканы қолданатын кең форматты фильм жасауға кірісті, оны «Grandeur» деп атады. «Fox Case» компаниясы «Mitchell Camera Corp»-тан камералар тапсырыс берді, ал алғашқы 70 мм-лік өндірістік камералар, «Mitchell Model FC» камерасы ретінде 1929 жылдың мамыр айында «Fox Case» компаниясына жеткізілді. Бұл сол кездегі ірі киностудиялардың бірі қолға алған кең форматты фильмдердің көптеген әзірлемелерінің бірі еді. Алайда, Ұлы депрессияның тудырған қаржылық қиындықтары мен кинотеатр иелерінің қарсылығы, олар өз кинотеатрларын дыбыс жабдықтарымен жабдықтаумен айналысып жатқандықтан, ешбір жүйе коммерциялық сәттілікке жете алмады. 1930 жылы Фокс «Grandeur» жобасын тоқтатты.

Тодд-АО

Продюсер Майк Тодд 1952 жылы басталган кең экранды кинопроцесс – Cinerama-ның негізін қалаушылардың бірі болды. Cinerama үш 35 мм кинопроекторды синхронды түрде қолданып, терең қисық экранға кең (2,6:1) суретті түсірді. Нәтижелер әсерлі болғанымен, жүйе қымбатқа түсті, ауыр болды және үш бөлек проекцияланған суретті сәйкестендіру қажеттілігінен туындаған бірқатар кемшіліктері болды. Тодд компанияны тастап, өзі үшін Cinerama сияқты әсерлі, бірақ одан қарапайым, арзан және үш жолақты проекциямен байланысты проблемалардан құтылатын жүйе жасауға кірісті. Өзінің сөздерімен айтқанда, ол "Cinerama-ны бір тесіктен шығаруды" қалады. Американдық оптика компаниясымен бірлесіп, Тодд "Todd AO" деп аталатын жүйені әзірледі. Бұл жүйе жалғыз 70 мм-лік пленканы қолданады және алғаш рет 1955 жылдың қазан айында "Oklahoma!" фильмімен көрсетілді. 70 мм пленка стандартты 35 мм пленкадағыдай (0,187 дюйм, 4,75 мм) пішінде перфорацияланған. Бес перфорациялық тартым күші арқылы Todd AO жүйесі 1,912 дюйм (48,56 мм) x 0,87 дюйм (22,09 мм) өлшемді кадрды және 2,2:1 арақатынасты қамтамасыз етеді. Todd AO-ның бастапқы нұсқасы секундына 30 кадр жылдамдығын қолданды, бұл стандартты секундына 24 кадрдан 25% жоғары еді; алайда, екінші фильм – "80 күн ішінде әлемді айналдыру" фильмінен кейін, Todd AO 65 мм негативінен 35 мм (24 кадр/сек) азайту принтерін жасау қажеттілігіне байланысты бұл көрсеткіш өзгертілді. Todd AO форматы бастапқыда терең қисық Cinerama түріндегі экранды пайдалануға арналған, бірақ бұл алғашқы бірнеше фильмнен кейін қолданыстан шықты. Дегенмен, 1960 және 70-жылдары "Музыканың дыбысы" (Todd AO-да түсірілген) және "Паттон" (Dimension 150 деп аталатын көшірме процесінде түсірілген) сияқты фильмдер кейбір Cinerama кинотеатрларында көрсетілді, бұл терең қисық экрандарды пайдалануға мүмкіндік берді. Todd AO екі жыл бұрын Cinemascope үшін жасалғанға ұқсас көп арналы магниттік дыбыс жүйесін қабылдады, ол пленкаға салынған магниттік оксидтің "жолақтарына" жазылды. Алайда, Todd AO-да Cinemascope-тің төрт арнасының орнына алты арна болды және кең жолақтар мен жоғары пленка жылдамдығы арқасында жоғары сапалы дыбыс қамтамасыз етілді. Осы алты арнаның бесеуі экранның артында орналасқан бес динамикке, ал алтыншысы зал қабырғаларындағы айналмалы динамиктерге берілді.

Панавизия және 65/70 мм форматы

Panavision өздерінің 65/70 мм жүйесін әзірледі, ол техникалық тұрғыдан үйлесімді және Todd AO жүйесімен дерлік бірдей болды. Super Panavision 70 деп аталған бұл жүйе шар тәрізді линзаларды және секундына 24 кадрмен 2.2:1 көперіс қатынасын пайдаланды. Panavision-ның тағы бір 65 мм жүйесі болды – Ultra Panavision 70, ол MGM үшін Raintree County және Ben Hur фильмдерін түсіруге көмектескен MGM Camera 65 жүйесінен пайда болды. Ultra Panavision 70 және MGM Camera 65 екеуі де 65 мм негативте 1.25x сығумен анаморфты линза қолданды (35 мм CinemaScope 2x сығуды қолданса, ал көлденең түсірілген 35 мм Technirama 1.5x сығуды қолданды). 70 мм көшірмеге проекцияланғанда, 1.25x анаморфты проекциялық линза суретті 2.76:1 көперіс қатынасына дейін кеңейту үшін қолданылды, бұл коммерциялық кинода қолданылған ең кең көперіс қатынастарының бірі.

Қалпына келу және қайта өрлеу

70 мм пленканың жоғары құны және оны пайдалануға қажетті қымбат проекциялық жүйе мен экрандардың болуы салдарынан, осы пленкада түсірілген фильмдердің таралымы шектеулі болды, бірақ бұл әрқашан табысқа кері әсер етпеді. Көптеген 70 мм фильмдер алғашқы көрсетілімнен кейін кең таралту үшін 35 мм пленкада да шығарылды. «Оңтүстік Тынық мұхиты» (1958), «Арабияның Лоренсі» (1962), «Менің әсем ханым» (1964) және «Музыканың дыбысы» (1965) фильмдері 70 мм форматта кеңінен көрсетіліп, содан кейін 35 мм форматта жалпы таралды. 70 мм пленка 1980 жылдары 35 мм фильмдерді «үлкейтіп» басып шығару танымал болған кезде қысқа ғана уақытқа қайта жанданды. 2010 жылдардың ортасында «Мастер» (2012), «Жек көретін сегіздік» (2015) және «Дюнкерк» (2017) фильмдерінің шығуымен тағы бір жандануды басынан өтті, осы фильмдерді көрсету үшін бірнеше кинотеатрлар уақытша немесе тұрақты 70 мм кинопроекторларын орнатты.

Жарылулар

35 мм-ден 70 мм-ге дейінгі "көбейту" процесі 35 мм-лік негативтерден 70 мм-лік көрсетілімдік көшірмелерді жасауға мүмкіндік береді, соның арқасында кіші форматта түсірілген фильмдер 70 мм-лік бейне және дыбыс сапасының артықшылықтарынан пайда көре алады. Бұл процесс 1960 жылдары "Кардинал" (1963) сияқты фильмдермен басталды және қазірге дейін жалғасуда, оның ең жоғары танымалдылығы 1980 жылдары болды. Мұндай үлкейтулер көбінесе байрақ түстерді, жарқыраған, тұрақты және айқын (бірақ көбінесе дөңгелектелген) бейнені қамтамасыз етті, бірақ басты артықшылығы – 6 каналды стереофониялық дыбысты ұсыну мүмкіндігі болды, себебі 1970 жылдардың ортасына дейін (Dolby A технологиясы пайда болғанға дейін) көптеген кинотеатрлар 35 мм-лік көшірмелерді бір каналды моно дыбыспен көрсететін. Егер 70 мм-лік фильм Cinerama кинотеатрында көрсетілсе, Cinerama дыбыс жүйесі қолданылатын. 1976 жылдан бастап көптеген 70 мм-лік көшірмелерде магниттік жолдарда Dolby шуды азайту технологиясы қолданылды, бірақ Dolby "таралуды" мақұлдамады және керісінше, сол, орта және оң экрандық каналдарды, сол және оң айналмалы каналдарды, сондай-ақ төмен жиілікті дыбысты күшейтуге арналған каналды қамтамасыз ету үшін 6 қолданылатын каналды қайта бөлуге ұйғарды, бұл төмен жиілікті бас дыбысына көбірек ден қоюға мүмкіндік берді. Бұл конфигурация "5.1" деп аталды ("бірлік" – төмен жиілікті күшейту каналы) және кейіннен 35 мм-мен қолданылатын цифрлық дыбыс жүйелерінде қабылданды. 1980 жылдары осы "көбейтулердің" қолданысы артты, сол кезеңнің бірнеше блокбастерлерінің көптеген 70 мм-лік көшірмелері жасалды, мысалы, "Империяға қарсы шабуыл" (1980) фильмінің 125 70 мм-лік көшірмесі және Стивен Спилбергтің "Ready Player One" (2018) фильмі.

Қазіргі қолданылуы

20 ғасырдың соңында 65 мм негативті пленканың қолданылуы күрт азайды, бұл 65 мм негізгі материал мен оны өңдеудің жоғары құнына байланысты болды. 1990 жылдан бері толығымен 65 мм пленкаға түсірілген фильмдердің арасында Кеннет Брананың «Гамлет» (1996), Рон Фрикедің «Барака» (1992) және оның жалғасы «Самсара» (2011), Пол Томас Андерсонның «Мастер» (2012), Квентин Тарантиноның «Жек көретін сегіздік» (2015), Кристофер Ноланның «Дюнкерк» (2017) (шамамен 80 минут, фильмнің 75% жуығы 65 мм IMAX пленкасында түсірілген, ал қалғаны – стандартты 65 мм пленкада), Кеннет Брананың «Ориент экспресіндегі қаңғыбас» (2017), «Тенет» (2020) және «Оппенгеймер» (2023) бар. Басқа фильмдерде 65 мм камералар көбінесе таңдамал сахналар немесе арнайы эффектілер үшін қолданылды. 65 мм пленкада аз көлемде түсірілген фильмдерге Терренс Маликтің «Жаңа әлем» (2005), Пэтти Дженкинстің «Wonder Woman 1984» (2020), Кэри Джоджи Фукунаганың «Өлуге уақыт жоқ» (2021) және Кристофер Ноланның «Қара рыцарь» (IMAX форматында 28 минуттан астам кадрлар), «Бастау», «Қара рыцарьдың оянуы» (IMAX форматында бір сағаттан астам) және «Жұлдыздық саяхат» фильмдері жатады. 2010 жылдардан бері көптеген кинотеатрлар цифрлық проекция жүйелеріне көшті, нәтижесінде бұрынғы индустриялық стандарт болған 35 мм және 70 мм проекторлар қолданыстан шығарылды. Дегенмен, кейбір кинотеатрлар мен ұйымдар 70 мм фильмдерді көрсетуді жалғастыруда, осы ерекше форматты өзгелерден ерекшелендіретін және көптеген фильмдер цифрлық форматта көрсетілетін индустрияда көрермендерді тартатын мүмкіндік деп санайды. 70 мм кинофестивальдері Сомервиллдегі Сомервилл театры (Массачусетс штаты), Чикагодағы «Музыкалық қорап» театры (Иллинойс штаты), Портлендтегі Голливуд театры, Лос-Анджелестегі Америка кинотеатрының «Аэро» және «Египет» театрлары, Нью-Йорктегі Қозғалыстағы бейне мұражайы, Торонтодағы TIFF Bell Lightbox және тағы басқалары сияқты жерлерде тұрақты түрде өтіп тұрады.

Үй медиасы

Үйдегі кинотеатр үшін VHS және DVD 70 мм фильмде сақталған толық бейне сапасын жеткізуге қабілетсіз болды, ал VHS және DVD бейне көшірмелері көбінесе 35 мм азайтудан алынған материалдардан дайындалды. Ал, жоғары ажыратымды Blu-ray форматы 70 мм өндірістің сапалық артықшылығын көрсетуге мүмкіндік береді. 70 мм сканерлеуге арналған телесинема құрылғылары сирек болғанымен, жоғары сапалы, толық өлшемді материалдардан жасалған жоғары ажыратымды көшірмелер керемет техникалық сапаны көрсете алады.

Ultra Panavision (Ұлы көрініс)

Анаморфты сығу және 65 мм пленканың үйлесімі сапаны сақтай отырып, өте кең экран қатынастарын пайдалануға мүмкіндік берді. Бұл 1957 жылғы «Рейнтри округі» фильмінде, ал 1959 жылғы «Бен-Хур» және 2015 жылғы «Жеті ашкөз» фильмдерінде керемет табысқа ие болды. Екі фильм де 2.76:1 экран қатынасымен Ultra Panavision 70/MGM Camera 65 процесінде түсірілді. Бұл суретті көлденең қысу үшін 1.25x анаморфты линзаны, ал проекторда оны кері қысу үшін сәйкес линзаны қолдануды қажет етті.

Визуалды эффекттер

65 мм пленканың шектеулі қолданылуы 1970-ші жылдардың соңында «Жақын кездесулер үшінші түрі» (Close Encounters of the Third Kind) сияқты фильмдердегі кейбір визуалды эффектілер сахналары үшін қайта жаңғыртылды, себебі үлкен негатив 35 мм негативке қарағанда оптикалық монтаждауда көрінетін пленканың зернін азайтуда тиімдірек болды. 65 мм – VFX пионері Дуглас Трамбуллдың EEG (Entertainment Effects Group) студиясында қолданылған негізгі фильм форматы, кейін ол бұрынғы «Industrial Light & Magic» қызметкері Ричард Эдлунд басқаратын Boss Film Studios болып өзгерді. 1990 жылдан бері бірнеше фильм («Мырқыбуыл адам 2» (Spider Man 2) сияқты) осы мақсатта 65 мм-ді пайдаланды, бірақ монтаж үшін цифрлық аралықты қолдану бұл мәселенің көп бөлігін жойды. Цифрлық аралық кадрлар түсірілімнің біркелкі көрінісін қамтамасыз ету үшін арзанға түсу және қолжетімді линзалар мен аксессуарлардың кең ауқымын ұсынады.

IMAX

70 мм фильмде 15 тесікке арналған кадрды қолданатын, жоғары сапалы IMAX форматында 70 мм-дің көлденең нұсқасы пайдаланылады. Dynavision және Astrovision жүйелері әрқайсысы кадр үшін аздап аз пленканы және тік тартылуды қолданады, бұл басып шығару құнын төмендетуге мүмкіндік береді, сонымен қатар IMAX экранына проекциялауға болады. Екеуі де сирек кездеседі, Astrovision көбінесе жапон планетарийлерінде қолданылған. IMAX 2000 жылдардың соңында цифрлық проекция жүйесін енгізді және көптеген IMAX кинотеатрлары цифрлық форматқа көшті.

70 мм 3D ерте пайдалану

70 мм-лік бір проекторлы 3D-ны алғаш рет 1967 жылы шыққан «Con la muerte a la espalda» испандық/француздық/итальяндық бірлесіп түсірілген фильм таныстырды, онда Hi Fi Stereo 70 деп аталатын технология қолданылды. Бұл технологияның өзі бұрын дамытылған, қарапайым кеңес үлгісі Stereo 70-ке негізделген. Бұл технология әр көз үшін бір-бірден екі анаморфты бейнені 65 мм пленкаға қатар түсірді. 70 мм проектордағы арнайы линза поляризация қосып, екі бейнені экранда біріктірді. 1971 жылы Warner Bros. компаниясының «House of Wax» фильмінің қайта шығарылымы StereoVision форматын пайдаланды және анаморфтық сығымдалған 35 мм және 70 мм форматында таратылды. Бұл жүйені StereoVision International Inc. компаниясының Allan Silliphant және Chris Condon жасады, олар Warner Bros. компаниясымен бес жылдық арнайы роялти шарты бойынша барлық техникалық және маркетингтік мәселелерді шешті. Үлкен экрандағы 3D бейнесі жарқын әрі айқын болды, дәстүрлі 35 мм 3D-нің бұрынғы синхрондау және жарықтық проблемалары жойылды. Дегенмен, IMAX үлкен экранға 3D-ны сынап көруге және Голливуд басшыларына осы идеяны ұсынуға дейін көп жылдар өтті.

IMAX 3D

Голливуд 35 мм-ге түсірілген фильмдерді IMAX нұсқасына кеңейтіп шығарды. Көптеген 3D фильмдер 70 мм IMAX форматында көрсетілді. 2004 жылдың күзінде бір мезгілде 2D 35 мм нұсқасымен бірге шыққан IMAX 3D 70 мм форматындағы "Поляр экспресі" әр экранда 14 есе көп табыс тапты.