Кіріспе
Балықтар тайпасы
Туна – тұзды суда тіршілік ететін балық, ол Thunnini тайпасына жатады, бұл Scombridae (скумбрия) отбасының кіші тобы. Thunnini тайпасына бес туысқа біріктірілген 15 түр кіреді. Ерте ғылыми еңбектерде және қазіргі танымал әдебиеттерде тунаның жоғары жылдамдығы туралы шамадан тыс мәліметтер кездеседі. Thunnus атауы Атлант мұхитының көк тунасы үшін қолданылатын θύννος сөзінен шыққан, ал бұл атау өз кезегінде θύνω thýnō сөзінен туындаған, яғни "қуу, шабуылдау" деген мағынаны білдіреді. Ағылшын тілінде тунаны "теңіз тауығы" деп атайды. Бұл атау бүгінде Жапонияда да қолданылады, онда тунаны тағам ретінде シーチキン (shi chikin) деп атайды, яғни "теңіз тауығы".
Әдістер
Тамаққа ғана емес, көптеген тунец түрлері аңшылық үшін де жиі ұсталады, көбінесе демалыс үшін немесе салмағына қарай ақша сыйлығы бар жарыстарға қатысу үшін. Ірі тунецтер ілінген кезде қарсылық көрсетуге белгілі, оларды ұстауға тырысқан адамдарды жарақаттауы және жабдықтарына зиян келтіруі мүмкін. Атлантикалық көк тунецті тұзаққа түсіру және аулау үшін финикиялықтар қолданған Альмадраба деп аталатын техника, бүгінде Португалияда, Испанияда, Мароккода және Италияда қолданылады, ол торлардың күрделі желісін пайдаланады. Сицилияда осы әдіс Тоннара деп аталады. Балық шаруашылығы (торлы жүйе). Осыған қарамастан, Науру өз суларында кит аулауға рұқсат бермейді және басқа балық аулау кемелеріне өзінің эксклюзивті экономикалық аймағында теңіз сүтқоректілерін аулауға немесе олармен қасақана байланысқа түсуге рұқсат бермейді. 2010 және 2011 жылдары Науру, теңіз сүтқоректілерінің жанында тунецтің құрсаулы аулауына Батыс Тынық мұхитында тыйым салу туралы Австралияның ұсыныстарын қолдады – бұл шара 2012 жылдың наурызында Батыс және Орталық Тынық мұхиты балық шаруашылығы комиссиясының сегізінші отырысында келісілді.
Дельфиндермен байланысы
Дельфиндер бірнеше туна түрлерімен бірге жүзеді. Олардың ішінде Тынық мұхитының шығысындағы сары қанатты туна бар, бірақ ақ қанатты туна жоқ. Туна үйірлері қаскыршалардың шабуылынан қорғану үшін дельфиндермен бірігіп жүреді, себебі қаскыршалар тунаның жауы. Бұрын коммерциялық балық аулау кемелері осы қарым-қатынасты пайдаланып, дельфин үйірлерін іздеуге тырысатын. Кемелер үйірді тормен қоршап, төмендегі тунаны ұстап алатын. Аталған торлар дельфиндерді тұзаққа түсіріп, жарақаттауға немесе өлтіруге мүмкіндік беретін. Халықтың наразылығы мен үкіметтің жаңа ережелері, қазір NOAA бақылап отыр, дельфиндерге зиян келтірмейтін әдістерге көшуге алып келді, қазір көбінесе тордың орнына желілер қолданылады. Дельфиндердің қауіпсіздігін тексеруге арналған жалпыға бірдей тәуелсіз бағдарламалар жоқ, сондықтан бұл қорғау толық емес. Тұтынушылар одағының пікірінше, есеп берудің жоқтығы "дельфинге зиян келтірмейді" деген тұнбаға сенуге негіз жоқ етеді. Балық аулау тәсілдері дельфиндерге зиян келтірмейтіндей өзгертілді, бірақ бұл акулалар, тасбақалар және басқа да мұхит балықтарының көптеп аулануына әкелді. Балықшылар енді дельфиндерді іздемейді, олар балық жинақтау құрылғылары (FAD) сияқты жүзбелі объектілердің маңында балық аулауға шоғырланады, олар басқа да көптеген организмдерді тартады. Дельфиндерді қорғау үшін қабылданған шаралар басқа түрлерге де зиян келтіруі мүмкін.
Аквакультура
Теңізде ауланған жоғары сапалы тунецтердің саны артып, олар желілі қораптарда өсіріліп, шабақ балықтарымен қоректендіріледі. Австралияда бұрынғы балықшылар оңтүстік көкжалғақты тунецті (Thunnus maccoyii) және тағы бір көкжалғақты түрді өсіреді. Атлантикалық көк тунец, Thunnus thynnus, Жерорта теңізінде, Солтүстік Америкада және Жапонияда өсіріле бастады. 2009 жылы Гавайиде АҚШ-тың алғашқы теңіздегі ірі көзді тунецті 396 метр тереңдікте өсіруге рұқсат берілді. Жапония – тунецті ең көп тұтынатын ел және сонымен қатар тунец өсіру зерттеулерінде де көшбасшы. Жапония алғаш рет 1979 жылы көкжалғақты тунецті өсіруге қол жеткізді. 2002 жылы ол көбею циклын аяқтады, ал 2007 жылы үшінші буынды аяқтады. Шаруашылықта өсірілген бұл түр "Киндай" тунеці деп белгілі. "Киндай" – жапон тіліндегі Кинки университетінің (Kinki daigaku) қысқартылған атауы. 2009 жылы Кинки университетінің көмегімен австралиялық Clean Seas компаниясы оңтүстік көкжалғақты тунецті тұтқындықта өсіруге қол жеткізді және Time журналының 2009 жылғы әлемнің ең үздік өнертабысы сайысында екінші орынды иеленді.
Жаңа және мұздатылған
Жаңа немесе мұздатылған тунецтің еті, оны қай жерге тасыса да, көптеген аймақтарда деликатес саналады және оны әртүрлі тәсілдермен дайындауға болады. Стейк ретінде берілген көптеген түрлердің еті қалыңдығымен және кермекті текстурасымен ерекшеленеді. Ұлыбританияда 1990 жылдардың соңында супермаркеттер жаңа тунец стейктерін әкете бастады, бұл ас дайындауда жаңа тунецтің танымалдылығын арттыруға көмектесті; 2009 жылға қарай белгілі шеф-аспаздар жаңа тунецті салатарда, роллдарда және грильде пісірілген тағамдарда жиі қолданатын болды.
Шикі пісіріледі
Тунаның әртүрлі түрлері жапон тағамдарында көбінесе суши немесе сашими түрінде шикі ет ретінде беріледі.
Тамақ
Майлы консервіленген жеңіл туннаның құрамында 29% ақуыз, 8% май, 60% су бар және ол көмірсуларсыз, 100 граммдық порциясында 200 калорияны құрайды (кесте). Ол фосфордың (Күнделікті қажеттілік мөлшерінің 44%) және D витаминінің (Күнделікті қажеттілік мөлшерінің 45%) бай көзі, сондай-ақ темірдің жақсы көзі (Күнделікті қажеттілік мөлшерінің 11%).
Жиде және денсаулық
Тунадағы сынаптың мөлшері кең ауқымда өзгеруі мүмкін. Тунадағы сынапқа қатысты ескертулерді жақсартуды талап ететіндердің қатарында Америкалық Медициналық Ассоциация бар, ол дәрігерлер өз науқастарындағы ықтимал тәуекелдер туралы хабардарлықты арттыруға көмектесуі керек деген саясатты қабылдады. 2008 жылы жарияланған зерттеуде шаруашылықта өсірілген тунаның етіндегі сынаптың таралуы липидтердің мөлшеріне кері пропорционалды екені анықталды, яғни тұтқында өсірілген тунаның жеуге жарамды тіндеріндегі липидтердің жоғары концентрациясы, басқа факторлар өзгермейтін болса, сынаптың мөлшерін азайтуы мүмкін. Макрель тунасы – skipjack немесе сары тунаға қарағанда сынаптың концентрациясы төмен туна түрі, бірақ бұл түр «қара ет» немесе «қою ет» туна деп аталады, ол консервілеуге арналған төмен сапалы өнім, себебі оның түсі, дәмдік қасиеттері нашар және өнім аз. 2004 жылдың наурыз айында АҚШ-тың FDA агенттігі жүкті әйелдерге, бала емізетін аналарға және балаларға туна мен басқа да жыртқыш балықтарды тұтынуды шектеу туралы ұсыныстар берді. Қоршаған ортаны қорғау агенттігі консервіленген тунаны қанша мөлшерде жеуге болатыны туралы нұсқаулар ұсынады. Шамамен айтқанда, нұсқаулар 50 кг-дан аз салмағы бар адамдар үшін аптасына бір консерв, ал салмағы жоғарырақ адамдар үшін аптасына екі консерв жеуді ұсынады. 2007 жылы сары туна сияқты консервіленген жеңіл тунаның құрамындағы сынаптың деңгейі skipjack-ке қарағанда айтарлықтай жоғары екені хабарланды, бұл Тұтынушылар одағы және басқа да белсенді топтар жүкті әйелдерге консервіленген тунаны тұтынудан бас тартуға кеңес берді. 2009 жылы Калифорния апелляциялық соты консервіленген тунаға метилкөкөмір табиғи түрде кездесетіндіктен ескерту таңбалары қажет емес деген бұрынғы шешімді қолдады. 2008 жылдың қаңтар айындағы хабарламада суши түріндегі тунаның кейбір сорттарындағы сынаптың қауіпті деңгейі анықталды, онда деңгей «өте жоғары, сондықтан Тамақ және Дәрі-дәрмек басқармасы балықты нарықтан алу үшін заң шараларын қолдануы мүмкін» делінген.
Басқару және сақтау
Түн балықтарын басқарудың негізгі органдары – Батыс және Орталық Тынық мұхиты балық шаруашылығы жөніндегі комиссия, Америкааралық тропикалық тун балықтары жөніндегі комиссия, Үнді мұхиты тун балықтары жөніндегі комиссия, Атлантикалық тун балықтарын сақтау жөніндегі халықаралық комиссия және Оңтүстік көк тун балықтарын қорғау жөніндегі комиссия. Бұл бес комиссия 2007 жылдың қаңтар айында алғаш рет Жапонияның Кобе қаласында кездесті. Қоршаған ортаны қорғау ұйымдары балық шаруашылығы мен түрлерге қауіп төндіретіні туралы ұсыныстар жасады. Кездесу 60-қа жуық ел мен аймақтың қатысуымен әзірленген іс-қимыл жоспарымен аяқталды. Нақты қадамдарға заңсыз балық аулауды болдырмау үшін шығу тегін растайтын сертификаттар беру және аймақтық балық аулау квоталарын белгілеуде ашықтықты арттыру кіреді. Делегаттар 2009 жылдың қаңтар-ақпан айларында Еуропада тағы бір бірлескен кездесу өткізуді жоспарлаған. 2010 жылы Greenpeace International ұйымы албакор, үлкенкөзді, Тынық мұхиты көк тун балығы, Атлантикалық көк тун балығы, Оңтүстік көк тун балығы және сары тун балығын теңіз өнімдерінің қызыл тізіміне қосты. Бұл балықтар «әлемнің көптеген супермаркеттерінде сатылады және олардың тұрақты емес балық аулаудан алыну қаупі өте жоғары». Көк тун балығының қатты ауланғаны және кейбір популяцияларының құлдырау қаупі бар екені қабылданды. Халықаралық теңіз өнімдерінің тұрақтылығы қоры (тун өнеркәсібі, ғалымдар және Дүниежүзілік табиғат қоры арасындағы коммерциялық емес серіктестік) Үнді мұхиты сары тун балығының, Тынық мұхитының (шығыс және батыс) үлкенкөзді тун балығының және Солтүстік Атлантика албакорының шамадан тыс ауланғанын мәлімдеді. 2009 жылдың сәуір айында барлық шұңқыр тун балығының (әлемдегі барлық тун балығының шамамен 60%-ын құрайды) қоры шамадан тыс ауланған деп есептелмеді. 2009 жылдың мамырында эфирге шыққан BBC-дің «Оңтүстік Тынық мұхиты» атты деректі фильмінде Тынық мұхитында балық аулаудың қазіргі қарқыны сақталса, барлық тун балығы түрлерінің популяциясы бес жыл ішінде құлдырауы мүмкін екені айтылды. Фильмде өз балық қорларын құлдырауға жеткізгеннен кейін Оңтүстік Тынық мұхитының халықаралық суларына жіберілген үлкен жапондық және еуропалық тун балық аулау кемелері көрсетілді. Тынық мұхиты қауымдастығының хатшылығы 2012 жылғы қаңтарда жариялаған 2010 жылғы тун балық аулауды бағалау туралы есеп, осы қорытындыны растады және барлық тун балық аулауын азайту немесе қазіргі деңгейде ұстау, сондай-ақ шұңқыр тун балығы аулауын шектеу ұсынылды. Зерттеулер көрсеткендей, мұхит температурасының жоғарылауы Үнді мұхитындағы тун балықтарына зиян келтіруде, мұхиттың жылдам жылынуы теңіз фитопланктонының азаюына әкелді. Соңғы жарты ғасырда үлкенкөзді тун балығының аулау көлемі де күрт төмендеді, бұл негізінен өнеркәсіптік балық аулаудың артуына және мұхиттың жылынуына байланысты.
Қосымша сілтемелер
Кловер, Чарльз. 2004 жыл. "Жолдың соңы: Шамадан тыс балық аулау әлемді және біздің тамақтануымызды қалай өзгертіп жатыр". Лондон, Эбери баспасы. FAO: Түрлер каталогы, 2-том. Дүниежүзілік скумбрия тұқымдастары. FAO Балық шаруашылығының шолуы №125, 2-том. FIR/S125, 2-том. FAO: Дүниежүзілік теңіз балық ресурстарының жай-күйін шолу: Туна және тунаға ұқсас түрлер – Жаһандық, 2005, Рим. Majkowski, Jacek (1995) "Туна және тунаға ұқсас түрлер". Дүниежүзілік теңіз балық шаруашылығы ресурстарының жай-күйін шолу, FAO Fisheries техникалық құжаты №457, FAO, Рим. Majkowski J, Arrizabalaga H, Carocci F және Murua H (2011) "Туна және тунаға ұқсас түрлер". Дүниежүзілік теңіз балық шаруашылығы ресурстарының жай-күйін шолу, 227–244 беттер, FAO Fisheries техникалық құжаты №569, FAO, Рим. Консервіленген тунаның идентификация стандарты (АҚШ), Федералдық ережелер жинағы: 21 CFR 161.190 – Консервіленген туна. Viñas J және Tudela S (2009) "Туна түрлерін (Thunnus туысы) генетикалық идентификациялаудың расталған әдістемесі". PLoS One, 4(10): e7606.