Кіріспе
Оңтүстік-Шығыс Азия мен Австралия аралығындағы архипелаг – Малай архипелагы (индонезия/малай: Kepulauan Melayu,) сондай-ақ Инсулинда немесе Индо-Австралия архипелагы деп те аталады. Ол тарихта "Малай әлемі", "Нуссантара", "Шығыс Үндістан" және басқа да атаулармен белгілі болған. Бұл атау 19 ғасырдағы еуропалықтардың малай тайпасы туралы ұғымынан туындаған, кейіннен австронезия тілдерінің таралуымен байланыстырылған. Үнді және Тынық мұхиттары арасында орналасқан, 25 000-нан астам аралдар мен аралшалардан тұратын бұл архипелаг әлемдегі аумағы бойынша ең ірі, ал аралдар саны бойынша бесінші орында тұр. Оған Бруней, Шығыс Тимор, Индонезия, Малайзия (әсіресе Шығыс Малайзия), Папуа-Жаңа Гвинея және Филиппин кіреді. Бұл термин көбінесе Теңіздік Оңтүстік-Шығыс Азиямен мағынасы бірдей қолданылады.
The Malay Archipelago (Indonesian/Malay: Kepulauan Melayu, ) also called Insulindia or the Indo Australian Archipelago is the archipelago between Mainland Southeast Asia and Australia. It has also been called the "Malay world," "Nusantara", "East Indies", and other names over time. The name was taken from the 19th century European concept of a Malay race, later based on the distribution of Austronesian languages. Situated between the Indian and Pacific oceans, the archipelago of over 25,000 islands and islets is the largest archipelago by area and fifth by number of islands in the world. It includes Brunei, East Timor, Indonesia, Malaysia (specifically East Malaysia), Papua New Guinea, and the Philippines. The term is largely synonymous with Maritime Southeast Asia.
Этимологиясы мен терминологиясы
"Малай архипелагы" термині еуропалықтардың ежелгі замандағы "малай тайпасы" деген болжамынан (австронезиялық халықтардың мәдени жағынан ұқсас, бірақ Океанияға жатпайтын бір тобы) туындаған. Бұл тұжырымды еуропалық саяхатшылар Суматра аралындағы Шривиджая империясының ықпалын байқағанда ұсынған. Дегенмен, Малай архипелагына Мадагаскар және Тайвань сияқты малайлар қоныстанған барлық аралдар кірмейді, сонымен қатар Малуку аралдары мен Жаңа Гвинея сияқты меланезиялықтар мекендейтін аралдар да кіреді. 19 ғасырдың табиғат зерттеушісі Альфред Уоллес аймақтағы зерттеулерін сипаттаған әйгілі кітабына "Малай архипелагы" деген ат қойды. Уоллес бұл аймақты "Үнді архипелагы" және "Индо-Австралия архипелагы" деп те атады. Ол физиографиялық ұқсастықтарға байланысты Соломон аралдарын және Малай түбегін де осы аймаққа қосты. Мәдени және географиялық себептермен Папуа-Жаңа Гвинеяны аймақтан шығаруға болатынына қатысты пікірлер бар: Папуа-Жаңа Гвинея мәдени тұрғыдан аймақтағы басқа елдерден өте ерекше, геологиялық тұрғыдан Азия құрлығының бір бөлігі емес, Санда шельфіндегі аралдардай (Австралияны қараңыз). Архипелаг 16 ғасырдың соңынан бастап және еуропалық отаршылдық дәуірі бойы "Шығыс Үндістан" деп аталды. Ол кейде осылай аталады, сондай-ақ "Индонезия архипелагы" деп те аталады. "Теңіздік Оңтүстік-Шығыс Азия" термині көбінесе мағынасы бірдей болып келеді, ол Оңтүстік-Шығыс Азиядағы аралдарды және Малай түбегіндегідей жақын аралдық қауымдастықтарды қамтиды.
Инсулиндия
Инсулиния – Теңіз Оңтүстік-Шығыс Азияны белгілейтін, кейде Австралияға дейін созылатын біршама көне географиялық термин. Португал және испан тілдерінде көп қолданылатын бұл термин, кейде өнер тарихы мен антропологияда Океания және Оңтүстік-Шығыс Азия мәдениеттерінің байланыс аймағын сипаттау үшін пайдаланылады. Инсулиния – Теңіз Оңтүстік-Шығыс Азиядағы бұрынғы еуропалық отарлық иеліктерді академиялық тұрғыдан талқылауда қолданылатын геосаяси термин, әсіресе Голланд Шығыс Үндістаны мен Португал Шығыс Үндістаны ("Португал Инсулиниясы") – Оңтүстік-Шығыс Азиядағы бұрынғы француз отарлық иеліктері бүгінде Француз Индокитайы деп аталатын сияқты. Бұл термин сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Азия аралдарындағы қытай мәдени диаспорасын ("Инсулиниялық қытайлар") сипаттау және орналастыру үшін де қолданылады.
География
Архипелагтың құрлық және теңіз аумағы 2 миллион км²-ден асады. Индонезия архипелагындағы негізгі арал топтарына Малуку аралдары, Жаңа Гвинея және Сунда аралдары кіреді. Сунда аралдары екі арал тобынан тұрады: Үлкен Сунда аралдары және Кіші Сунда аралдары. Филиппин архипелагындағы негізгі арал топтарына Лусон, Минданао және Висаян аралдары кіреді. Жеті ең ірі арал – Индонезиядағы Жаңа Гвинея, Борнео, Суматра, Сулавеси және Ява; ал Филиппинде Лусон мен Минданао. Геологиялық тұрғыдан алғанда, архипелаг әлемдегі ең белсенді жанартау аймақтарының бірі болып табылады. Көптеген жанартаулар, әсіресе Жава, Суматра және Кіші Сунда аралдары аймағында орналасқан. Тектоникалық көтерілістер ірі тауларды да жасайды, соның ішінде Малайзияның Сабах штатындағы Кинабалу тауы (4095,2 м биіктікте) және Индонезияның Папуасындағы Пунчак Джая тауы бар. Архипелагтағы басқа биік таулар – Индонезиядағы Пунчак Мандала және Индонезиядағы Пунчак Трикора. Архипелагтың климаты экватордағы орналасуына байланысты тропикалық.
The climate throughout the archipelago is tropical, owing to its position on the Equator.
Биогеографиялық
Уоллес Малай архипелагы терминін аймақтағы зерттеулерін сипаттаған, өте әсерлі кітабының атауы ретінде пайдаланды. Ол Азия мен Австралияның флорасы мен фаунасын бөліп тұратын, кейін "Уоллес сызығы" деп аталатын шекараны ұсынды. Бұл шекара Борнео мен Сулавеси арасындағы терең су жолдарымен, сондай-ақ Бали мен Ломбок арасындағы Ломбок бұғазы арқылы қалыптасқан. Қазір бұл Азия мен Австралияның зоогеографиялық аймақтары арасындағы Валацея көшімдік аймағының батыс шекарасы деп есептеледі. Аймақта Азия мен Австралия текті түрлердің қосындысы және оның өзіне ғана тән эндемикалық түрлер кездеседі.
Тіл және дін
Онда тұратын адамдар көбінесе австронезиялық кіші топтардан шыққан және олар батыс малайя-полинезия тілдерінде сөйлейді. Аймақтағы басты діндер – ислам (62%), христиандық (33%), сондай-ақ буддизм, индуизм, даосизм және дәстүрлі халықтық діндер.
Мәдениет
Мәдени тұрғысынан, бұл аймақ көбінесе "Алыс Үндістан" немесе Үлкен Үндістанның бір бөлігі деп есептеледі – Оңтүстік-Шығыс Азияның үнділенген мемлекеттерін Коэдес «Аралы Оңтүстік-Шығыс Азия» деп атайды.