Кіріспе
Оңтүстік-Шығыс Азиядағы арал Борнео (индонезия тілінде Калимантан деп те аталады) – әлемдегі үшінші ірі арал. Оңтүстік-Шығыс Азияның географиялық орталығында орналасқан, Жавадан солтүстікке, Сулавесиден батысқа және Суматрадан шығысқа қарай орналасқан Үлкен Сунда аралдарының бірі. Арал саяси тұрғыдан үш елге бөлінеді: солтүстікте Малайзия мен Бруней, оңтүстікте Индонезия. Аралдың шамамен 73%-ы Индонезия аумағын құрайды. Солтүстікте Шығыс Малайзияның Сабах және Саравак штаттары аралдың шамамен 26%-ын құрайды. Борнеодағы халық саны 23 053 723 (2020 жылғы ұлттық санақ). Келамантан термині Саравакта аралдың солтүстік бөлігінде саго жейтін халық тобын атау үшін қолданылады. Крауфурдтың сөзіне сүйенсек, келамантан сөзі мангоның бір түрін (Mangifera) білдіреді, сондықтан жергілікті тұрғындар Борнео аралын «манго аралы» деп атаған. Бірақ ол бұл атауның қияли және кеңінен танымал емес екенін қосады. Жергілікті манго, клемантан деп аталады, әлі күнге дейін Кэтапангтың ауылдық аймақтарында және Батыс Калимантанның төңірегінде кеңінен таралған. Халықаралық жайылымда Борнео деп белгілі, бұл атау 16 ғасырда Еуропаның Бруней патшалығымен байланысынан туындаған. 1601 жылға жуық даты бар картада Бруней қаласы Борнео деп, ал бүкіл арал да Борнео деп белгіленген. Борнео атауы санскрит тіліндегі váruṇa (वरुण) сөзінен шыққан болуы мүмкін, ол «су» немесе индуизмдегі жаңбыр құдайы Варунаны білдіреді. Тағы бір дерек көзі бұл атаудың санскрит тіліндегі Каламантана сөзінен алынғанын айтады, ол «ыстық ауа-райы» дегенді білдіреді, мүмкін, аралдың ыстық және ылғалды тропикалық климатын сипаттау үшін. Үнділенген малай дәуірінде Каламантана атауы санскрит терминдерінен – kala (уақыт немесе маусым) және manthana (үрмелеу, отту немесе үйкеліс арқылы от жасау) – алынған, бұл ыстық ауа-райын сипаттауы мүмкін. 977 жылы қытай жазбалары Борнеоға қатысты Бо ни терминін қолдана бастады. 1225 жылы қытайлық шенеунік Чхау Джу Куа (趙汝适) да осы аралды атады. 1365 жылы Маджапахит сарайының ақыны Мпу Прапанка жазған жава тіліндегі «Нагаракретагама» қолжазбасында арал Нуса Танжунгнагара деп аталған, яғни Танжунгпура патшалығының аралы.
Borneo ('/b//ɔːr//n//i//oʊ/; also known as Kalimantan in the Indonesian language) is the third largest island in the world, with an area of Situated at the geographic centre of Maritime Southeast Asia, it is one of the Greater Sunda Islands, located north of Java, west of Sulawesi, and east of Sumatra. The island is politically divided among three countries: Malaysia and Brunei in the north, and Indonesia to the south. Approximately 73% of the island is Indonesian territory. In the north, the East Malaysian states of Sabah and Sarawak make up about 26% of the island. The population in Borneo is 23,053,723 (2020 national censuses). The term kelamantan is used in Sarawak to refer to a group of people who consume sago in the northern part of the island. According to Crowfurd, the word kelamantan is the name of a type of mango (Mangifera) so the island of Borneo is called a mango island by the native. But he adds that the word is fanciful and unpopular. The local mango, called klemantan, is still widely found in rural areas in Ketapang and surrounding areas of West Kalimantan. Internationally it is known as Borneo, derived from European contact with the Brunei kingdom in the 16th century during the Age of Exploration. On a map from around 1601, Brunei city is referred to as Borneo, and the whole island is also labelled Borneo. The name Borneo may derive from the Sanskrit word váruṇa (वरुण), meaning either "water" or Varuna, the Hindu god of rain. Another source said it was from the Sanskrit word Kalamanthana, meaning "burning weather" possibly to describe its hot and humid tropical weather. In Indianized malay era the name Kalamanthana was derived from Sanskrit terms kala (time or season) and manthana (churning, kindling or creating fire by friction), which possibly describes the heat of the weather. In 977, Chinese records began to use the term Bo ni to refer to Borneo. In 1225, it was also mentioned by the Chinese official Chau Ju Kua (趙汝适). The Javanese manuscript Nagarakretagama, written by Majapahit court poet Mpu Prapanca in 1365, mentioned the island as Nusa Tanjungnagara, which means the island of the Tanjungpura Kingdom.
Геология
Борнео мезозойлық дәуірде микроконтиненттік фрагменттердің, офиолиттік террандардың және аралдық доға қабығының палеозойлық континенттік ядроға қосылуы арқылы қалыптасты. Кенозойдың басында Борнео Сундалендтің мүйісін құрады, ол прото-Оңтүстік Қытай теңізі арқылы Азия материгінен жартылай бөлінді. Прото-Оңтүстік Қытай теңізінің мұхиттық бөлігі палеоген кезеңінде субдукцияға ұшырады және Борнео аралының солтүстік-батысында үлкен аккрециялық кешен пайда болды. Ерте миоценде аккрециялық кешеннің көтерілуі солтүстік-батыстағы жұқа континенттік қабықтың астына ығысуының нәтижесінде болды. Бүгінде аралдың солтүстігі мен солтүстік-батысында Оңтүстік Қытай теңізі, солтүстік-шығысында Сулу теңізі, шығысында Селебес теңізі мен Макассар бұғазы, оңтүстігінде Ява теңізі мен Каримата бұғазы орналасқан. Борнеоның батысында Малайя түбегі мен Суматра жатыр. Оңтүстік және шығыста Индонезия аралдары: Ява және Сулавеси орналасқан. Солтүстік-шығысында Филиппин аралдары жатыр. Ауданы – , ол әлемдегі үшінші ірі арал және Азияның (ең үлкен құрлықтың) ең үлкен аралы. Оның ең биік нүктесі – Малайзияның Сабах штатындағы Кинабалу тауы, ал Оңтүстік Калимантандағы Барито, Кахаян және Мендавай өзендерінің ұзындығы тиісінше , және , Саравактағы Ражанг өзенінің ұзындығы , ал Сабахтағы Кинабатаган өзенінің ұзындығы – . Борнеода маңызды үңгір жүйелері бар. Саравақтағы Клервотер үңгірінде әлемдегі ең ұзын жер асты өзендерінің бірі бар, ал Елік үңгірі үш миллионнан астам жартас құстарының мекені, онда гуано қабаттары тереңдігіне дейін жиналған. Сабахтағы Гомантон үңгірлері үңгір ішінде миллиондаған тарақандардың болуына байланысты "Тарақан үңгірі" деп аталды. Саравақтағы Гунун Мулу ұлттық паркі және Шығыс Калимантандағы Сангкулиранг Манкалихат карст аймағында мыңдаған кішігірім үңгірлер бар.
Қорғау мәселелері
Арал тарихи тұрғыдан тығыз жаңбырлы ормандармен жабылған, бірақ Индонезия және Малайзия ағаш өнеркәсібінің қарқынды ағаш кесуі салдарынан, әсіресе өнеркәсіптік елдердің шикізатқа үлкен сұранысы және орман жерлерін ірі масштабты ауыл шаруашылығына пайдалануға байланысты ауданы азайды. 1997 жылдан бері жергілікті тұрғындар плантациялар үшін орманды тазалау мақсатымен бастаған орман өрттері, ерекше құрғақ Эль-Ниньо кезеңімен күшейіп, жаңбырлы ормандардың жылдық қысқаруын одан да нашарлатты. Осы өрттер кезінде спутниктік суреттерде қызыл нүктелер байқалды, ал одан туған тұман Бруней, Индонезия және Малайзияға жиі әсер етті. 2015 жылғы Оңтүстік-Шығыс Азиядағы тұман көрсеткендей, тұман сондай-ақ Тайландтың оңтүстігіне, Камбоджаға, Вьетнамға және Филиппинге дейін жетті. 2018 жылғы зерттеуде 1999 жылдан 2015 жылға дейін Борнео орангутандарының саны 148 500-ге азайғаны анықталды.
Ерте тарих
2018 жылдың қараша айында ғалымдар Борнео аралындағы Лубанг Джериджи Сале үңгірінен 40,000 жылдан астам (мүмкін 52,000 жылға дейін) бұрынғы, белгісіз жануардың ең көне бейнелі суреті табылды деп хабарлады. Ежелгі қытай (977), үнді және жапон қолжазбаларында Борнеоның батыс жағалау қалалары біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығында сауда портына айналғаны айтылады. Қытай қолжазбаларында алтын, камфор, тасбақа қабықтары, бұршақ құстың сүйегі, мүйіз бұқа мүйізі, кранның шоқысы, ара шайы, лака ағашы (хош иісті жүрек ағашы және қалың лиананың тамыры), айдаһардың қаны, ратан, жеуге жарамды құс ұялары және түрлі дәмдеуіштер Борнеодан ең құнды заттар ретінде сипатталған. Үндістер Борнеоны Суварнабхуми (алтын жері) және Карпурадвипа (камфор аралы) деп атаған. Явандықтар Борнеоны Пурадвипа, яки Алмаз аралы деп атаған. Саравак өзенінің дельтасындағы археологиялық жағдайлар бұл аймақтың 6-шы ғасырдан 1300 жылға дейін Үндістан мен Қытай арасындағы маңызды сауда орталығы болғанын көрсетеді. 14-шы ғасырда Борнео Маджапахит мемлекетінің (қазіргі Индонезия) вассалы болды, кейін Қытайдың Мин әулетіне адалдығын ауыстырды. Исламнан бұрынғы Сулу, сол кездегі жергілікті атауы Лупа Суг, Филиппиннің Палаван және Сулу архипелагынан Борнеоның Сабах, Шығыс және Солтүстік Калимантанына дейін созылған. Сулу империясы бұрынғы Маджапахит империализміне қарсы көтеріліс және реакция ретінде пайда болды. Ислам діні 10-шы ғасырда мұсылман саудагерлерінің келуімен аралға енді, олар жағалаудағы көптеген жергілікті халықтарды исламға көшірді. Бруней сұлтандығы 14-шы ғасырдың ортасында Маджапахит императорының қайтысынан кейін Маджапахиттен тәуелсіздігін жариялады. Болкияның алтын ғасырында, 15-шы мен 17-шы ғасырларда, Бруней сұлтандығы Борнеоның жағалау аймағының көп бөлігін (аралға өз атын беруіне себеп болған аймақтағы ықпалына байланысты) және Филиппиннің бірнеше аралдарын басқарды. Сулуға Малаккадан келді. 1457 жылы ол Сулу сұлтандығын құрды және өзін "Падука Маулана Махасари Шариф Сұлтан Хашем Әбу Бакр" деп атады. 1578 жылы Брунейден тәуелсіздік алғаннан кейін Сулу өзінің теңіз билігін Солтүстік Борнеоның бір бөлігіне кеңейтті. Солтүстік Борнеоға билік еткен екі сұлтандық та Қытаймен теңіз арқылы сауда жасады. Сұлтандықтардың теңіз билігіне қарамастан, Борнеоның ішкі аймағы ешқандай мемлекеттің билігінде болған жоқ.
Британдық және голландтық бақылау
1511 жылы Малакка құлағаннан бері португал саудагерлері Борнеомен, әсіресе 1530 жылдан бастап Брунеймен тұрақты сауда жасады. Брунейдің астанасына келген португалдар бұл жерді тас қабырғамен қоршалған деп сипаттады. Борнео бай болып көрінсе де, португалдар оны жаулап алуға тырыспады. Голландиялықтар 18-ші ғасырдың екінші жартысында Борнеоның солтүстігіндегі Баламбаян аралын қоныстандыруға тырысты, бірақ 1797 жылы кері шегінді. 1812 жылы Борнеоның оңтүстігіндегі сұлтан өзінің бекіністерін ағылшын Шығыс Үнді компаниясына тапсырды. Стемфорд Раффлз басшылығымен ағылшындар Самбаға шабуыл жасауға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. Олар келесі жылы сұлтандықты жеңіп, Бруней, Банджармасин және Понтианактан басқа Борнеодағы барлық порттарды блокадаға алды, бірақ жобаны Үндістанның британдық генерал-губернаторы лорд Минто тым қымбат болғандықтан тоқтатты. Аралдың айналасындағы суларда, әсіресе Борнеоның солтүстік-шығысы мен Филиппиннің оңтүстігінде қарақшылар көп болды. Малай және Теңіз Дайактары қарақшылары Сингапур мен Гонконг арасындағы суларда Борнеодағы баспаналарынан теңіз кемелерін тонады, сонымен қатар Филиппиннің оңтүстігіндегі Моро қарақшыларының Иланундары шабуылдары болды, мысалы Мука шайқасында. Голландиялықтар 1815 жылы аралдың оңтүстік бөлігінде байланыс орнатудан кейін араласа бастады, Банджармасин, Понтианак және Самбас қалаларына тұрғындарды, ал Ландак пен Мампауаға көмекші тұрғындарды жіберді. Бруней сұлтандығы 1842 жылы Саравақтағы жердің үлкен бөліктерін ағылшын авантюрисі Джеймс Брукке жергілікті көтерілісті басудағы көмегі үшін сыйақы ретінде берді. Брук Саравак раджын құрды және солтандыққа алым төлегеннен кейін оның раджасы ретінде танылды. Ол монархия орнатты, ал Брук әулеті (жәнесі мен немере інісі арқылы) Саравақты 100 жыл бойы басқарды; басшылары Ақ раджалар деп аталды. Брук сонымен қатар 1846 жылы 18 желтоқсанда Бруней сұлтаны Омар Али Сайфуддин II-мен жасалған Лабуан келісімі арқылы Ұлыбритания үшін Лабуан аралын сатып алды. Солтүстік Борнео аймағы Солтүстік Борнео Чартерлік Компаниясының басқаруына өтті, бұл Бруней мен Сулу сұлтандарының аумағын баррон фон Овербек есімді неміс кәсіпкері мен авантюрисінің иеленуінен кейін британдық Дент бауырларына (Альфред Дент пен Эдвард Денттен тұратын) берілді. Британдықтардың Борнеоның ішкі аймағына одан әрі кеңейуі жалғасты. Бұл Брунейдің 26-шы сұлтаны Хашим Джалилул Алам Акамадинді британдықтарға мұндай күш-жігерді тоқтатуға шақыруға мәжбүр етті. Нәтижесінде 1888 жылы Брунейді британдық протекторатқа айналдыратын қорғаныс туралы шартқа қол қойылды. Британдықтар сатып алғанға дейін американдықтар Бруней сұлтандығынан жер телімін сатып алғаннан кейін Борнеоның солтүстік-батысында уақытша болуды қолға алды. Борнеоның американдық сауда компаниясы деп аталатын компанияны Джозеф Уильям Торрей, Томас Брэдли Харрис және бірнеше қытайлық инвесторлар құрды, олар Киманис ауданында "Эллена" атты колония құрды. Колония қаржылық қолдаудан бас тарту, әсіресе АҚШ үкіметі тарапынан, аурулар мен жұмысшылар арасындағы тәртіпсіздіктерден кейін құлдырап, тасталып кетті. Торри кетер алдында ол жерді неміс кәсіпкеріне, Овербекке сата алды. Осы арада Уильям Фредерик Шуктың басшылығымен немістерге солтүстік-шығыс Борнеодағы Сандакан шығанағындағы жер учаскесі берілді, онда ол бизнес жүргізді және солтандық Овербекке жерді тапсырғанға дейін Сулуға қару-жарақ, опий, тоқыма және темекі өнімдерін экспорттады. Филиппин архипелагында испандықтардың бар екенін мойындағанға дейін, 1885 жылғы Мадрид хаттамасы деп аталатын хаттамаға Ұлыбритания, Германия және Испания үкіметтері арасында испан ықпалын нығайту және олардың Сулу хандығына билігін мойындау үшін Мадридте қол қойылды, Испанияның Сулу хандығының бұрынғы иеліктеріне талап етуден бас тартудың орнына. Британдық әкімшілік сол кезде Солтүстік Борнеода Солтүстік Борнео темір жолы деп аталатын алғашқы темір жол желісін құрды. Осы уақыт ішінде британдықтар көптеген қытайлық жұмысшыларды Борнеоның солтүстігіне көшіріп, еуропалық плантациялар мен кен орындарында жұмыс істеуге демеушілік етті, ал голландиялықтар өздерінің экономикалық өндірісін арттыру үшін соған ілесіп кетті. 1888 жылы Солтүстік Борнео, Саравак және Бруней Британ протекторатына айналды. 1891 жылы Борнеоның оңтүстігіндегі аймақ Голландияның протектораты болды. 1895 жылы Маркус Сэмюэл шығыс Борнеоның Кутей аймағында концессия алды, ал Махакам өзенінің дельтасындағы мұнай шығуына байланысты Марк Абрахамс 1897 жылдың ақпанында мұнай тапты. Бұл Санга Санга мұнай кенішінің ашылуы болды, Балиқпапан қаласында мұнай өңдеу зауыты салынды және 1909 жылы Самбожа мұнай кеніші табылды. 1901 жылы Таракан аралында Памусиан мұнай кеніші, ал 1929 жылы Буню мұнай кеніші табылды. Royal Dutch Shell 1910 жылы Мири мұнай кенішін, ал 1929 жылы Сериа мұнай кенішін тапты.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапон әскерлері 1941 жылдан 1945 жылға дейін Борнеоның көп бөлігін басып алып, толыққанды билікке ие болды. Соғыстың алғашқы кезеңінде британдықтар жапондықтардың Борнеоға жасаған шабуылын экономикалық емес, саяси және аумақтық мүдделермен түрткіленгендік деп қарады. Оккупация жағалаудағы қала тұрғындарын ішкі аймаққа қашуға мәжбүр етті, олар азық-түлік іздеп, жапондықтардан құтылуға тырысты. Борнеодағы қытай халқы, әсіресе Қытай мен Жапония арасындағы соғыс кезінде Қытай материгінде, жапондық оккупацияға қарсы күресті. Солтүстік Борнеода Джесселтон көтерілісі сияқты қарсылық қозғалыстарының құрылуынан кейін, жапондықтар олардың қатысы бар деген күдікпен көптеген бейкүнә жергілікті тұрғындар мен қытайларды өлімге кесті. Калимантанда жапондықтар көптеген малай интеллигенциясын өлтірді, Понтианак оқиғаларында Батыс Калимантанның барлық малай сұлтандарын қырды, сондай-ақ жапондықтарға қарсы болған қытайларды да, оларды қауіпті деп санай отырып, жазалады. 1943 жылы жапондықтар Индонезия архипелагында Pusat Tenaga Rakjat (PUTERA) ұйымын құрды, бірақ ол ұлтшылдық көзқарастары күшейгендіктен келесі жылы таратылды. Голландиядан жер аударылудан оралған Сукарно және Хатта сияқты индонезиялық ұлтшылдар жапондықтармен ынтымақтаса бастады. Сукарно бостандыққа шыққаннан кейін көп ұзамай, 1945 жылдың ақпанында құрылған Оңтүстік Борнео, Селебес және Кіші Сунда аймақтары үшін кеңесші орган – Орталық кеңесші кеңестің президенті болды. Сонымен қатар, жапондық оккупация кезінде әкелінген 17 488 явандық жұмысшының тек 1500-і ғана аман қалды, оның негізгі себебі – аштық, қатал еңбек жағдайлары және қатыгездік. Оларға көмек көрсету үшін одақтас әскерлердің "Z" жасағы атсалысты. Австралия Борнеоны азат етуге зор үлес қосты. Австралия императорлық күштері Борнеоға жапондықтарға қарсы күресу үшін жіберілді. Басқа одақтас елдермен бірлесіп, 1945 жылы арал толығымен азат етілді.
Жақында болған тарих
1945 жылдың мамыр айында Токиодағы шенеуніктер Солтүстік Борнеоның ұсынылып жатқан жаңа Индонезия мемлекетінің құрамына кіруі жергілікті халықтың тілегіне және Малайяның мәртебесіне байланысты жеке анықталуы керек деп ұсынды. Осыған қарамастан Сукарно мен Мохаммад Ямин Ұлы Индонезия республикасын құруды үздіксіз қолдады. Соғыстың соңында Жапония 1945 жылдың 17 шілдесінде Индонезияның жаңа мемлекетіне ерте тәуелсіздік беруге шешім қабылдады, ал Тәуелсіздік комитетінің отырысы 1945 жылдың 19 тамызына жоспарланды. Оңтүстік Борнеоны жаңа Индонезия республикасының құрамына қосуды қолдаған ұлтшыл партизандар Кетапангта, ал Самбаста да белсенділік көрсетті, олар Индонезияның туы болған қызыл-ақ тумен митингілер өткізді. Оңтүстік Борнеодағы қытай тұрғындарының көпшілігі Қытайдың ұлттық әскерлерінен босатылып, аудандарын Қытайдың теңіз арты провинциясы ретінде қосуды күтті. Ал Борнеоның солтүстігіндегі Саравак пен Сабах 1946 жылы Ұлыбританияның жеке колонияларына айналды. 1961 жылы тәуелсіз Малайя Федерациясының премьер-министрі Тунку Абдул Рахман Малайяны, Ұлыбританияның Саравак, Солтүстік Борнео, Сингапур колонияларын және Бруней протекторатын Малайзия Федерациясы аясында біріктіруді ұсынды. Бұл идеяға Индонезия мен Филиппин үкіметтері, сондай-ақ Борнеодағы коммунистік көзқарастарға ие және ұлтшыл топтар қарсы шықты. Жаңа республиканың президенті Сукарно Ұлыбританияның солтүстік Борнео мен Малай түбегіндегі ықпалын сақтап қалуға тырысып жатқанын сезіп, 1962 жылдан 1969 жылға дейін әскери инфильтрацияны, кейін «қарама-қарсылық» деп аталған шараны бастауға шешім қабылдады. Қарсылықтың күшеюіне жауап ретінде Ұлыбритания өз қарулы күштерін Индонезия мен коммунистік бүліктерге қарсы колонияларын қорғау үшін орналастырды, оған Австралия мен Жаңа Зеландия да қатысты. Филиппин жаңа федерацияға қарсы шығып, Солтүстік Борнеоның шығыс бөлігін (қазіргі Малайзияның Сабах штаты) бұрынғы Сулу сұлтандығының иелігі ретінде өз аумағының бір бөлігі деп талап етті. Филиппин үкіметі өз талаптарын негізінен Сулу сұлтандығының Британдық Солтүстік Борнео компаниясымен жасасқан келісіміне негіздеді, өйткені сол кезде сұлтандық Филиппин республикалық әкімшілігінің билігіне көшкендіктен, оның бұрынғы Сулу аумақтарын мұраға алуға құқығы бар еді. Филиппин үкіметі сонымен қатар сұлтандықтың мұрагерлері барлық аумақтық құқықтарын республикаға бергенін мәлімдеді. Бруней сұлтандығы жаңа, кеңейтілген федерацияның ұсынысын бастапқыда қолдады. Алайда, А.М. Азахари басқаратын Бруней халық партиясы Бруней, Саравак және Солтүстік Борнеоны біріктіріп, Бруней сұлтаны федерацияның мемлекет басшысы болатын Солтүстік Борнео федерациясын құруды көздеді. Бірақ Азахари Бруней монархиясын жойып, Брунейді демократияландырып, аумақты және Борнеодағы басқа бұрынғы британдық колонияларды Индонезияға қосуды жоспарлаған, бұл үшін ол Индонезия үкіметінің қолдауын күткен. Бұл тікелей Бруней көтерілісіне әкелді, ол Азахаридің әрекетін тоқтатты және оны Индонезияға қашуға мәжбүр етті. Бруней басқа да мәселелер бойынша келіспеушіліктерге байланысты жаңа Малайзия Федерациясынан шықты, ал Саравак пен Солтүстік Борнеодағы саяси лидерлер кеңейтілген федерацияға кіруді жалғастырды. Индонезия мен Филиппиннің үздіксіз қарсылығына байланысты Солтүстік Борнеодағы жергілікті халықтың пікірін анықтау үшін Кобболд комиссиясы құрылды. Комиссия халықтың көпшілігінің түрлі шарттармен федерацияны қолдайтынын анықтады. 1963 жылдың 16 қыркүйегінде Малайзия келісімі арқылы Солтүстік Борнеоны қосу арқылы федерация құрылды. Бүгінгі күні Борнеоның солтүстігіндегі аймақ 18 ғасырдан бері Моро қаскөйлерінің және 2000 жылдан бері Абу Саяф сияқты топтардың шабуылдарына ұшырауда. Филиппин президенті Фердинанд Маркостың басқаруы кезінде Маркос Сабах штатын тұрақсыздандыруға әрекет жасады, бірақ оның жоспары сәтсіз аяқталып, Жабида қырғыны мен Филиппиннің оңтүстігіндегі бүлікшілдікке әкелді. 2019 жылдың тамызында Индонезия президенті Джоко Видодо Индонезия астанасын Джакартадан Борнеодағы Шығыс Калимантан провинциясындағы жаңадан құрылған жерге көшіру жоспарын жариялады.
Экономика
Борнео экономикасы негізінен ауыл шаруашылығына, орман шаруашылығына және кен өндірісіне, мұнай мен газға, сондай-ақ экологиялық туризмге сүйенді. Бруней экономикасы мұнай мен газ өндірісі секторына өте тәуелді, және ел Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ірі мұнай өндіруші елдердің біріне айналды. Малайзияның Сабах және Саравак штаттары ең көп ағаш экспорттаушы елдердің қатарында.