Кіріспе
Индонезиядағы арал Сумбава (Sumbawa: Semawa) – Индонезиядағы арал, Кіші Сунда аралдары тізбегінің ортасында орналасқан. Батысында Ломбок, шығысында Флорес, ал оңтүстік-шығысында Сумба аралдары жатыр. Ломбокпен бірге ол Батыс Нуса-Тенгера провинциясын құрайды, бірақ Индонезия үкіметі аралды жеке провинцияға бөлу жоспарларын (қазір тоқтатылған) қарастырған. Дәстүр бойынша, арал сапан ағашының, сондай-ақ бал мен сандал ағашының негізгі көзі ретінде танымал. Саваннаға ұқсас климаты мен кең жайылымдары жылқы мен мал өсіруге, сондай-ақ бұғы аулауға пайдаланылады. Сумбаваның аумағы (жағалаудағы шағын аралдарды қоса алғанда) (Ломбоктан үш есе үлкен) және 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 1,561,461 адамды құрайды; 2023 жылдың ортасындағы ресми бағалау бойынша 1,626,517 адамға жеткен. Бұл арал, батысында Үндістаннан келген дін мен мәдениеттің ықпалына ұшыраған аралдар мен шығысында одан аз ықпал еткен аймақтардың арасындағы шекараны белгілейді. Бұл индуизм мен ислам діндеріне ерекше қатысты.
Sumbawa (Sumbawa: Semawa) is an Indonesian island, located in the middle of the Lesser Sunda Islands chain, with Lombok to the west, Flores to the east, and Sumba further to the southeast. Along with Lombok, it forms the province of West Nusa Tenggara, but there have been plans (currently held in abeyance) by the Indonesian government to split the island off into a separate province. Traditionally, the island is known as the source of sappanwood, as well as honey and sandalwood. Its savanna like climate and vast grasslands are used to breed horses and cattle, as well as to hunt deer. Sumbawa has an area (including minor offshore islands) of (three times the size of Lombok) with a population (at the 2020 Census) of 1,561,461; the official estimate as at mid 2023 was 1,626,517. It marks the boundary between the islands to the west, which were influenced by religion and culture spreading from India, and the region to the east which was less influenced. In particular, this applies to both Hinduism and Islam.
Этимология
Сүмбава португал тіліндегі Cumbava немесе Cimbava сөзінен туындаған, ал бұл жергілікті қолданыстағы Sambawa атауынан (Макассар тілінде әлі де кездеседі, сондай-ақ Сумбава тілінде Semawa) сіңірілген. Бұл атау, шамасы, "Шамбхумен байланысты" деген мағына беретін санскрит тіліндегі śāmbhawa (शम्भु) сөзінен шыққан, Шамбху – "Мейірімді" Шиваның есімі.
Тарих
14 ғасырдағы Нагаракретагама Сумбава аралындағы бірнеше биліктерді атап көрсетеді: Домпу, Бима, Сапе және Солтүстік-Шығыс Сумбава жағалауындағы Санг Хянг Апи аралы. Батыс Сумбавадағы төрт билік Шығыс Явадағы Маджапахит империясына тәуелді болған. Сумбаваның бай табиғи ресурстары болғандықтан, Явалықтардан, Балиліктерден, Макассарлықтардан бастап, Голландтар мен Жапондарға дейін сыртқы күштер оны үнемі басып алған. Голландтар алғаш рет 1605 жылы келген, бірақ Сумбаваны тиімді басқара бастағандары 20 ғасырдың басына дейін күткен. Қысқа мерзімге Балидің Гелгел патшалығы Батыс Сумбаваның бір бөлігін билеген. Аралдың шығыс бөліктері дәстүрлі түрде төрт сұлтандыққа бөлінген: Сумбава, Санггау, Домпо және Бима, олар Оңтүстік Сулавесидегі Буги және Макассар халықтарымен байланысқа ие болған. Тарихи мәліметтерге сәйкес, Сумбава аралының халқы Шығыс Үндістанда бал, жылқы, қызыл бояу үшін қолданылатын сапан ағашы, сондай-ақ хош иіс және медициналық мақсаттарда қолданылатын сандал ағашымен танымал болған. Бұл аймақ өте өнімді шаруашылық ошақ деп есептелген. 18 ғасырда Голландтар Сумбаваның солтүстік жағындағы Тамбора тауының батыс беткейлерінде кофе плантацияларын құрды, осылайша Тамбора кофеінің түрі пайда болды. 1815 жылғы Тамбораның ұлы жарылысы тарихқа енген ең күшті жарылыс болып табылады, ол атмосфераға мол күл мен қалдықтарды шығарды. Жарылыс салдарынан 71 мыңға дейін адам қаза тапты және 1816 жылы "Жазсыз жыл" деп аталған жаһандық суыну кезеңі басталды. Сондай-ақ, археологтар "Тамбора мәдениеті" деп білетін Папуа тайпаларына жақын шағын мәдениеттің жойылғанын анықтады.
Әкімшілік
Сумбава әкімшілік жағынан төрт регенттік (кабупатен) және бір қала (кота) болып бөлінеді. Регенттіктер мен қалалар төмендегі тізімде олардың әкімшілік орталықтары, аумақтары және 2010 жылғы және 2020 жылғы халық санағы бойынша халқы, сондай-ақ 2023 жылдың ортасына ресми бағалауларымен бірге көрсетілген. КодВилайя Қаланың немесе Регенттіктің атауы Орталық қаласы Ауданы (км²) 2010 жылғы халық санағы 2020 жылғы халық санағы 2023 жылғы орталық бағалауы HDI2014 бағалауы 52.04 Сумбава регенттігі Сумбава Бесар 0.628 52.05 Домпу регенттігі Домпу 0.635 52.06 Бима регенттігі Воха 0.626 52.07 Батыс Сумбава регенттігі (Сумбава Барат) Таливанг 0.671 52.72 Бима қаласы Бима 0.722 Барлық Сумбава Индонезия үкіметі қазіргі уақытта Батыс Нуса Тенгера провинциясын бөліп, жеке Сумбава аралы провинциясын құруды қарастырып жатыр. Қазіргі провинцияның қалған бөлігі (яғни Ломбок аралын құрайтын аудандар) қайта аталмақ па деген мәлімет жоқ.
The Indonesian Government is currently considering the division of West Nusa Tenggara Province to create a separate Sumbawa Island province. There is no information as to whether the remaining part of the present province (i. e. the districts comprising Lombok Island) would then be renamed.
Демография
Аралдың басты діні – исламды Сулавесидің макассарилері енгізді. Сумбавада, тарихи тұрғыдан алғанда, бір-біріне түсініксіз тілдерде сөйлейтін үш негізгі тілдік топ болды. Аралдың батыс жағында орналасқан сумбава халқы Баса Семава (индонезия тілі: Bahasa Sumbawa) тілінде сөйлейді, ол жақын маңдағы Ломбок аралдағы Сасак тіліне ұқсас; ал шығыстағы Бима халқы Нгахи Мбожо (Бахаса Бима) тілінде сөйлейді. Бұрын оларды Тамбора мәдениеті бөліп тұрған, олардың тілі ешқайсысына ұқсамайтын. 1815 жылғы жарылыстан кейін Тамбораның құлдырауынан соң Сумбава Бесар мен Бимадағы жергілікті патшалықтар Сумбаваның екі маңызды орталығына айналды. Аралдың осы екіге бөлінуі бүгінге дейін сақталған; Сумбава Бесар және Бима – аралдағы ең ірі екі қала және аралды бөлісетін ерекше мәдени топтардың орталықтары. Дон Донго, немесе "Тау халқы" – Бима шығанағының батысындағы бұлтты таулы аймақты мекендейтін шағын этникалық топ. Аралдың халқы (іріктеме аралдарды қоса алғанда) 2020 жылғы соңғы санақта 1,56 миллион адамды құрады, бұл 2023 жылдың ортасындағы ресми бағалау бойынша 1,626,517 адамның 29,46% құрайды. Аралда жұмыс мүмкіндіктерінің шектеулі болуы және жиі кездесетін құрғақшылықтарға байланысты, көптеген адамдар Таяу Шығыста жұмысшы немесе үй шаруашылығы қызметкері ретінде жұмыс іздеуге мәжбүр. Шамамен 500 000 жұмысшы, яғни Батыс Нуса Тенгера халқының 10% -дан астамы, шетелде жұмыс істеу үшін елден кеткен.
География
Арал су кеңістіктерімен шектеледі; батысында Алас бұғазы, оңтүстігінде Үнді мұхиты, Салех шығанағы аралдың солтүстік-орталық бөлігінде үлкен тілім жасап кіріп жатыр, ал Флорес теңізі солтүстік жағалау бойымен созылады. Сапе бұғазы аралдың шығысында орналасқан және Сумбаваны Флорес және Комодо аралдарынан бөліп тұрады. Бірнеше шығанақтар мен ойыстар бар, олардың ішінде ең ірілері – Бима шығанағы, Цемпи шығанағы және Ваворада шығанағы. Сумбаваның ең ерекше белгілері – Салех шығанағы және Сангар түбегі. Соңғысында Тамбора тауы (8°14’41” S, 117°59’35” E) орналасқан, ол 1815 жылғы VEI 7 күшіндегі жарылысымен әйгілі, соңғы 2000 жылда осындай күшті жарылыстардың санаулы бірі. Бұл жарылыс Тамбора тауының көп бөлігін жойып, биіктігін үштен біріне дейін төмендетіп, алты километрлік кальдераны қалдырды. Дегенмен, Тамбора аралдағы ең биік нүкте болып қала береді. Аралдың төрт жерінде, сондай-ақ Сангян аралында таулы аймақтар көтеріледі. Сумбаваның үлкен батыс бөлігі үлкен орталық таулы аймақпен ерекшеленеді, ал Тамбора, Домпу және Биманың әрқайсысында кішкентай таулы аймақтар бар. Айналасында Мойо аралы, жанартаулық белсенді Сангеанг аралы және шығысында туристік Комодо аралдары (Флорес басқаруында) сияқты бірнеше ірі аралдар орналасқан. Сумбава Кіші Сунда жапырақты ормандарының экожүйесінің бір бөлігі болып табылады.
Экономика
Көптеген арал тұрғындарының жауын-шашын жетіспеуінен егін жиналымы нашарлап, аштыққа ұшырау қаупі бар. Халықтың көп бөлігі ауыл шаруашылығымен айналысады. Туризм енді ғана дамып келеді, соның ішінде Jelenga және Supersuck Beaches сияқты бірнеше серфинг орындары әлемдік деңгейде танымал. Newmont компаниясы PT Newmont Nusa Tenggara компаниясының акциялары арқылы операцияның 45% үлесіне ие. Жапонияның Sumitomo Corporation компаниясының жергілікті бөлімшесі 35% үлеске ие. Кен орны Сумбава аралының оңтүстік-батысында орналасқан. Кен орнының арқасында Сумбава Барат аймағы, сондай-ақ басқа да шалғайдағы кеншілер қалалары мен Джакарта, Индонезиядағы жан басына шаққандағы ЖІӨ көрсеткіші бойынша ең жоғары деңгейге ие. 2010 жылғы мәліметтер бойынша Сумбава Бараттың көрсеткіші 156,25 миллион рупия (17 170 АҚШ доллары) құрады. Newmont және оның серіктестері бұл кен орнына шамамен 1,9 миллиард доллар инвестициялады. Кен қоры 2034 жылға дейін жеткілікті деп күтілуде, бұл Бату Хижауды әлемдегі ең ірі мыс кен орындарының біріне айналдырады.
Көлік
Сумбавада жол желісі бар, бірақ ол нашар күтілген және ұзын бойынша кедір-бұдырлы қиыршық таспен жабылған. Ломбоктан (Лобуан Ломбок) Сумбаваға (Пото Тано) жиі паром қатынайды; алайда, Сапеден Флоресқа паром қатынайтыны сирек. Бима – Сумбавадағы ең ірі қала, ол тура Және Балиге паром және автобуспен қатынау мүмкіндігі бар, бірақ қызмет тоқтаулары жиі болады. Сумбаваға жетудің ең қолайлы жолы – әуемен. Коммерциялық рейстер аралдың басты әуежайы – Бима әуежайын Денпасар және Макассармен байланыстырады.