Кіріспе
Индонезиядағы Кіші Сунда аралдарының аралы – Индонезияның Флорес аралы. Флорес – Индонезияның шығыс жартысында орналасқан Кіші Сунда аралдары тобының бірі. Әкімшілік жағынан Шығыс Нуса-Тенгера провинциясының ең ірі аралы болып табылады. Батыс жағалауындағы Комодо және Ринка аралдарын қоса есептегенде (бірақ Флорес аралының шығысындағы Солор архипелагын есептемегенде), жер аумағы 14 731,67 км² құрайды. 2020 жылғы халық санауы бойынша халық саны 1 878 875 адамды құрады (әртүрлі теңіз аралдарын қоса алғанда); 2023 жылдың ортасы бойынша ресми бағалау 1 962 405 адамды көрсетті. Ірі қалалары – Маумере және Энде. Флорес атауы португал тілінен келген және «Гүлдер» деген мағынаны білдіреді. Флорес Сумбава және Комодо аралдарынан шығысқа қарай, ал Солор аралдары мен Алор архипелагынан батысқа қарай орналасқан. Оңтүстік-шығысында Тимор орналасқан. Оңтүстікке қарай, Сумба бұғазы арқылы Сумба аралы, ал солтүстікке қарай, Флорес теңізі арқылы Сулавеси аралы жатыр. Индонезия аумағындағы барлық аралдардың арасында Флорес – Ява, Суматра, Борнео (Калимантан), Сулавеси, Жаңа Гвинея, Бали, Мадура, Ломбок және Тимордан кейін халық саны бойынша 10-шы, ал аумағы бойынша 10-шы үлкен арал. Қазіргі заманғы адамдар келгенге дейін Флорес Homo floresiensis деп аталатын кішкентай архаикалық адамдардың мекені болған.
the Indonesian island
Flores is one of the Lesser Sunda Islands, a group of islands in the eastern half of Indonesia. Administratively, it forms the largest island in the East Nusa Tenggara Province. Including Komodo and Rinca islands off its west coast (but excluding the Solor Archipelago to the east of Flores), the land area is 14,731.67 km2, and the population was 1,878,875 in the 2020 Census (including various offshore islands); the official estimate as of mid 2023 was 1,962,405. The largest towns are Maumere and Ende. The name Flores is of Portuguese origin, meaning "Flowers". Flores is located east of Sumbawa and the Komodo Islands, and west of the Solor Islands and the Alor Archipelago. To the southeast is Timor. To the south, across the Sumba Strait, is Sumba Island, and to the north, beyond the Flores Sea, is Sulawesi. Among all islands containing Indonesian territory, Flores is the 10th most populous after Java, Sumatra, Borneo (Kalimantan), Sulawesi, New Guinea, Bali, Madura, Lombok, and Timor and also the 10th biggest island of Indonesia. Until the arrival of modern humans, Flores was inhabited by Homo floresiensis, a small archaic human.
Этимология
Индонезия архипелагындағы көптеген аралдардан өзгеше, қазіргі Флорес атауын португалдықтар берген, ол аралдың шығыс бөлігін португал тілінде «Кабо дас Флорес» (Гүлдер мүйісі) деп атаған. Бұл арал бөлігі, бастапқыда Копондай деп аталған, португалдықтар осы жерде өсетін гүлдейтін Delonix regia ағаштарының құрметіне осылай атаған. Флорес атының түпнұсқасы Нипа болған, ол жыланды білдіреді.
Тарихқа дейінгі дәуір
Қазіргі заманғы адамдар келгенге дейін Флорес аралда кішкентай архаикалық адам – Homo floresiensis тұрған. Homo floresiensis-тің ата-бабалары аралға 1,3 және 1 миллион жыл бұрын келген. Тоғыз адамның қалдықтары табылған, және басым пікір – бұл қалдықтар қазіргі адамдардан анатомиялық ерекшеліктеріне байланысты бөлек түрді көрсетеді. Соңғы дәлелдер Homo floresiensis шамамен 50 000 жыл бұрын, қазіргі адамдар архипелагқа келген шамада жойылып кеткенін көрсетеді.
Қазіргі тарих
Флорестің алғашқы тұрғындары, кем дегенде б.з.б. 30 000 жылдан бері меланезиялықтар болған деп саналады. Бұл олардың ДНК нәтижелерінде көрінеді, ол Малуку мен Шығыс Тимордың ДНК-сына ұқсас – жартысы меланезиялық, жартысы австронезиялық. 16 ғасырда португалиялық саудагерлер мен миссионерлер Флореске, негізінен Ларанука мен Сиккаға келді. Олардың ықпалы бүгінгі күнге дейін Сикка тілінде, мәдениетінде және дінінде байқалады. Португалиялықтардың алғашқы сапары 1511 жылы Антониу де Абреу және оның вице-капитаны Франсиску Серрау экспедициясы арқылы Сунда аралдары арқылы өтті. Доминикан ордені осы аралда, сондай-ақ көршілес Тимор мен Солор аралдарында маңызды рөл атқарды. 1613 жылы голландтар Солор бекінісіне шабуыл жасағанда, доминикандықтар бастаған бекіністің халқы Флорестің шығыс жағалауындағы Ларанука порты қаласына көшіп барды. Бұл халық португал және жергілікті арал тұрғындарының ұрпақтарынан, сондай-ақ ларантукейрулерден, топастардан немесе голландтардың білуінше, «Қара португалдардан» (Zwarte Portugezen) құралған. Ларантукейрулер немесе топастар келесі 200 жыл бойы аймақтағы сандал ағашы саудасында үстемдік құрды. Бұл топты 1699 жылы аралға келген ағылшын капері Уильям Дампир байқады: «Бұл [топастар] бекіністері жоқ, олар жергілікті тұрғындармен одақтасуға сеніп көшеді: және олар қазірдің өзінде осыншалықты араласқан, сондықтан олардың португалдар немесе үндістер екенін ажырату қиын. Олардың тілі португал, діні – римдік. Олар Португалия королін өздерінің егемендігі ретінде мойындайды, бірақ ол жіберген кез келген шенеуніктерді қабылдамайды. Олар малай және өз ана тілдерінде, сондай-ақ португал тілінде сөйлейді». Флорестің батыс бөлігінде Мангарай шығыс Сумбавадағы Бима сұлтандығының бақылауына түсті; голландтар 1907 жылы Батыс Флореске өз әкімшілігін орнатып, 1929 жылы Бима сұлтандығы Мангарайға қатысты барлық бақылауын жойды. 1846 жылы голландтар мен португалдар аумақтарды шектеу жөнінде келіссөздер жүргізді, бірақ бұл келіссөздер нәтижесіз аяқталды. 1851 жылы Тимордың жаңа губернаторы Лима Лопес, шығыс Флорес пен жақын аралдарды голландтарға сатуға келісті. Лима Лопес Лиссабонның келісімінсіз мұндай қадам жасады және ұятқа қалды, бірақ оның келісімі күшін жойған жоқ және 1854 жылы Португалия Флореске қатысты барлық тарихи талаптарынан бас тартты. Осыдан кейін Флорес Голланд Шығыс Индиясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1942 жылдың 14 мамырында Реоға жапон басқыншы күштері қонды және Флоресті басып алды. Соғыстан кейін Флорес тәуелсіз Индонезияның бір бөлігіне айналды.
These [the Topasses] have no Forts, but depend on their Alliance with the Natives: And indeed they are already so mixt, that it is hard to distinguish whether they are Portuguese or Indians. Their Language is Portuguese; and the religion they have, is Romish. They seem in Words to acknowledge the King of Portugal for their Sovereign yet they will not accept any Officers sent by him. They speak indifferently the Malayan and their native Languages, as well as Portuguese. In the western part of Flores, the Manggarai came under the control of the Sultanate of Bima, in eastern Sumbawa; the Dutch effectively established their administration over western Flores in 1907 while in 1929, the Bimanese sultanate ceded any control over Manggarai. In 1846, the Dutch and Portuguese initiated negotiations towards delimiting the territories but these negotiations led nowhere. In 1851 Lima Lopes, the new governor of Timor, Solor and Flores, agreed to sell eastern Flores and the nearby islands to the Dutch in return for a payment of 200,000 Florins to support his impoverished administration. Lima Lopes did so without the consent of Lisbon and was dismissed in disgrace, but his agreement was not rescinded and in 1854 Portugal ceded all its historical claims on Flores. After this, Flores became part of the territory of the Dutch East Indies. During World War II a Japanese invasion force landed at Reo on 14 May 1942 and occupied Flores. After the war, Flores became part of independent Indonesia.
Сейсмология
Флорес аралы белсенді тектоникалық аймақтармен шектеледі, оңтүстікте Сунда шұңқыры, ал солтүстікте Флорес артқы доғалық жарылысы орналасқан. Осының салдарынан, аралда жыл сайын көптеген жер сілкінісі болады және кейде цунамилар да орын алады. Аймақта тіркелген ең ірі жер сілкінісі – 1992 жылғы Флорес жер сілкінісі мен цунамисі, оның магнитудасы 7,8 болды және Меркалли шкаласы бойынша күшті қозғалыстарға әкелді. Флорес артқы доғалық жарылысы зерттеушілер үшін ерекше қызығушылық тудырады, өйткені ол батыстағы Сунда шұңқыры мен шығыстағы Австралия плитасының субдукциясы арасындағы өтуге мүмкіндік береді деп саналады. Флорес жарылысының ұзындығы шамамен 450 км-ді құрайды және тереңге сіңген базалық жарылыстан және көптеген үстіңгі қабаттасқан жарылыстардан тұрады. Бұл жүйе өте белсенді, 1960 жылдан бері 6 магнитуда немесе одан жоғары күшті 25-тен астам жер сілкінісі тіркелді. 2018 жылы Ломбокта болған үлкен жер сілкіністері тізбегі (мысалы, 5 тамызда және шілдеде) Флорес жарылысының бөліктерін жыртып жіберді. Басты жарылыстың шамамен 2-3° бұрылысы, Сунда шұңқырындағы субдукцияланатын плитаның 3-4° бұрылысына қарағанда, кейбір ғалымдардың пікірінше, бұл жарылыс болашақта субдукциялық полярлық өзгерістің ортасы болуы және субдукциялану процесін бастауы мүмкін.
Мәдениет
Флорес аралында көптеген тілдерде сөйлейді, олардың барлығы австронезиялық тілдер отбасына жатады. Батысында Мангарай тілінде сөйлейді; Риунг, көбінесе Мангарай тілінің диалектісі ретінде жіктеледі, аралдың солтүстік-орталық бөлігінде қолданылады. Аралдың орталық бөлігінде, Нгада, Нагекео және Энде аудандарында Орталық Флорес тілдер тізбегі немесе байланысы деп аталатын құбылыс кездеседі. Бұл аймақта дерлік әр ауылда шамалы тілдік ерекшеліктер бар. Кем дегенде алты жеке тілді анықтауға болады. Бұл тілдер батыстан шығысқа қарай: Нгада, Наге, Кео, Энде, Лио және Флорес аралының солтүстік жағалауындағы сол атпен аталатын аралда сөйлейтін Палуэ. Жергілікті тұрғындар бұл тізімге антропологтар Нгада тілінің диалектілері деп санайтын Соа және Баджава тілдерін де қосады. Шығысқа қарай Сика және Ламахолот тілдерін кездестіруге болады.
Дін
Флорес аралының жергілікті халқы көбінесе Рим-католик дінін ұстанады, ал көптеген индонезиялықтар мұсылман. Осының салдарынан Флорес діни шекарамен оралаған деп есептелуі мүмкін. Аралдағы католицизмнің күшті болуына Португалияның шығысында отарлауы және 20 ғасыр басында батысында голландтардың қолдауы себеп болды. Индонезияның Малуку аралдары мен Сулавеси сияқты, ірі христиан халқы бар басқа аймақтарында мұсылмандар мен христиандар кейде жанынан өмір сүреді. Осылайша, Флоресте Индонезияның басқа аймақтарында сирек кездесетін діни зорлық-зомбылық аз. Аралда бірнеше шіркеу бар. 2019 жылдың 26 мамырында Индонезияның білім министрі Мохамад Насирдің қатысуымен Флорес католиктік университетінің Санкт-Павел институты ресми түрде ашылды, бұл Флорестегі алғашқы католиктік университет болды. Католицизмнен басқа, аралда, әсіресе жағалаудағы кейбір қауымдарда ислам да кең таралған.
Туризм
Флорестегі ең танымал туристік орын – Келимуту жанартауы, онда Мони қаласына жақын Енде ауданында орналасқан үш түрлі түсті көл бар, сонымен қатар Баджаваның жанында Иниери жанартауы да бар. Бұл кратер көлдері жанартаудың кальдерасында орналасқан және жанартау газымен тотығып, өте қышқыл суға ие. Көлдердің түсі көлдегі тотығу күйіне байланысты, қызылдан жасыл және көк түске дейін өзгеріп тұрады. Флорес аралының солтүстік жағалауында, әсіресе Маумере мен Риунгта снорклинг және дайвингке арналған орындар бар. Дегенмен, жергілікті балықшылардың балық аулау үшін бомба қолдануы, жергілікті тұрғындардың туристерге қабықшаларды сатуы және 1992 жылғы жойқын цунамидің салдарынан рифтер бірте-бірте жойылды. Батыс ұшында орналасқан Лабуан Баджо туристер үшін Комодо және Ринка аралдарына саяхаттау үшін жиі қолданылатын база болып табылады. Лабуан Баджо кит акулаларының Лабуан Баджо маңындағы суларда мекендегендігіне байланысты су астына түсушілерді де қызықтырады. Луба және Бена ауылдары Флорестегі дәстүрлі үйлерді қамтиды. Бена тас дәуірі мегалиттерімен де белгілі. Аралдың шығыс жағында орналасқан Ларантука қасиетті апта мерекелерімен танымал. Соңғы жылдары Келимуту маңындағы жергілікті туристік фирмалар Флорес айналасында велосипедпен саяхаттауды насихаттай бастады, олардың кейбіреулері бағдарламаға байланысты бес немесе алты күнге созылады.
Экономика
Туризмнен басқа, Флорес аралындағы негізгі экономикалық қызметтер – ауыл шаруашылығы, балық аулау және теңіз балдырын өндіру. Флорес аралында өсірілетін басты азық дақылдары – күріш, жүгері, тәтті картоп және маниок, ал негізгі ақша дақылдары – кофе, кокос, шамжаңғақ және қажу. Флорес – индонезиялық кофенің ең жаңа шығу тегінің бірі. Бұрын Флорестен алынған арабика (Coffea arabica) кофесі көбінесе басқа аймақтардан келген кофелермен қосылатын. Қазір бұл кофеге сұраныс өсуде, себебі ол тоқ, тәтті шоколад, гүл және ағаш иісімен ерекшеленеді.