Кіріспе

1940–1941 жылдары Шығыс Африкада әрекет еткен Гидеон күштері – британдық және африкалық арнайы күштердің шағын құрамы, Судан қорғаныс күштері, Эфиопияның тұрақты әскерлері және Арбегнох (амхар тілінде «патриоттар»). Гидеон күштері Екінші дүниежүзілік соғыстың Шығыс Африка науқаны кезінде Эфиопиядағы итальяндық оккупациямен күресті. Күштің жетекшісі және құрылтайшысы майор (кейін полковник) Орде Уингейт болды. Өркендеген шағында Гидеон күштерінде елу офицер, жиырма британдық сержант, 800 оқытылған судандық әскер және 800 жартылай оқытылған эфиопиялық тұрақты әскер, бірнеше миномет, бірақ артиллерия мен әуе көмегі болмады, тек үзілісті бомбалаудан басқа. Бұл күш қиын жағдайда, ұзақ және нашар жабдықтау желісінің соңында жұмыс істеді, онда жүк тасу үшін пайдаланылған 15 000 түйенің көбі қаза тапты. Гидеон күштері мен Арбегнох Эфиопияда генерал Гульельмо Наси (Британдық Сомалиленді жаулап алған) басқаратын итальяндық күштерді ығыстырды. Науқан алты аптаға созылды; 1 100 итальяндық және 14 500 эфиопиялық әскер, он екі зеңбірек, көптеген пулемет, мылтық, көптеген оқ-дәрі және 200-ден астам жүк малы қолға түсті. Гидеон күштері 1941 жылдың 1 маусымында таратылды, Уингейт майор шеніне қайта оралды және Мысырға қайтты, сондай-ақ Гидеон күштерінің көптеген әскерлері Сегізінші армияның Ұзақ қашықтықтағы шөл тобына (LRDG) қосылды.

Италиялық Шығыс Африка

Бірінші итало-абиссиниялық соғыс кезінде (1895–1896) Корольдік итальян армиясы (Regio Esercito) Эфиопия императоры Менелик II әскерлерінен Адова шайқасында жеңілді. 1935 жылғы қазанда екінші итало-абиссиниялық соғыс барысында итальяндықтар Эфиопияға Итальяндық Сомали және Эритреядан шабуыл жасады. 1936 жылғы 9 мамырда итальяндық диктатор Бенито Муссолини жаңадан бағындырылған Эфиопия және Итальяндық Эритрея мен Итальяндық Сомалиленд колонияларынан Италияның Шығыс Африкасын (Africa Orientale Italiana, AOI) құрды деп жариялады. 1940 жылғы 10 маусымда Муссолини Ұлыбритания мен Францияға соғыс жариялады, осылайша AOI Қызыл теңіз және Суэц каналы арқылы британдық жабдықтау жолына қауіп тудырды. Мысыр патшалығы соғыс кезінде бейтараптығын сақтады, бірақ 1936 жылғы Англо-Мысыр шарты британдықтарға Суэц каналын қорғау үшін Мысырды басып алуға рұқсат берді. Мысыр құрамында Судан да болды, ол англо-египеттік Судан кондоминиумы ретінде танылды. Мысыр, Суэц каналы, Француз Сомалиленді және Британдық Сомалиленді итальяндық шабуылға ұшырауы мүмкін еді, бірақ Муссолини Судан мен Британдық Шығыс Африкада (Кения, Танганьика және Уганда) үгіт-насихат жеңістеріне үміттенді. Comando Supremo (Италияның Бас штабы) 1942 жылдан кейін соғысқа жоспарлаған, ал 1940 жылдың жазында Африканың үлкен бөліктерін басып алуға немесе ұзақ соғысқа дайын болмады.

Таяу Шығыс командалығы

Британдықтар 1882 жылдан бері Египетте әскер орналастырған, бірақ 1936 жылғы келісімшарт талаптары бойынша олардың саны едәуір қысқартылды. Суэц каналын және Қызыл теңіз жолын британдық және Достас елдерінің шағын әскері күзетіп тұрды, бұл британдықтардың Үнді мұхиты мен Алдыңғы Шығыс аумақтарымен байланысы үшін маңызды болды. 1939 жылдың ортасында генерал-лейтенант Арчибальд Уэвелл Жерорта теңізі мен Таяу Шығыс аймағындағы жаңа Таяу Шығыс командованиесінің Бас қолбасшысы (GOC-in-C) болып тағайындалды. 1940 жылдың 22 маусымындағы франко-герман келісіміне дейін Тунис территориясындағы француз дивизиялары Ливияның батыс шекарасында итальяндық 5-ші армияға қарсы тұрды. Ливияда итальян армиясының құрамында 215 000 сарбаз болды, ал Египетте британдықтардың 36 000 әскері болды, сондай-ақ Палестинада 27 500 сарбаз жаттығудан өтіп жатты. Уэвелл Ливия, Ирак, Сирия, Иран және Шығыс Африка үшін барлығы 86 000 әскерге ие болды, олардың шекараларын шамамен сегіз сарбаз күзетіп тұрды. Уэвелл 1940 жылдың тамызындағы Операциялар бөлімінің ұсынымы бойынша Италияның Шығыс Африкасына қарсы операциялар кезінде ұсынылған кешіктіру шараларын жүзеге асыруға шешім қабылдады. Италиялықтардың ресурстарын сарқылуына жеткізу үшін барлық бағытта қысым сақтау қажет болды, Суданда шектеулі шабуыл Кассалада жүргізілуі керек еді, ал 1941 жылдың қаңтар-ақпанына дейін Кисимайюға жол ашу жоспарланған. 1940 жылдың қазан айының соңында Сыртқы істер министрі Энтони Иден Хартумда Эфиопия императоры Хайле Селассие және басқа да өкілдермен конференция өткізді. Жергілікті халық арасында, әсіресе Эфиопияда, тәртіпсіздік тудыруға тырысулар жасалатын болады, өйткені 12 тамызда 101-ші миссия шекараны кесіп өтті және конференцияда эфиопиялық жалдамалы әскерлерді қосу туралы келісімге қол жеткізілді. 1940 жылдың қарашасында британдық және Достас елдерінің күштері Блетчли Парктегі Үкіметтік кодтар және шифрлау мектебінің (GC & CS) Шығыс Африкадағы Regio Esercito-ның жоғары деңгейдегі шифрын бұзуының нәтижесінде барлық ақпараттық артықшылыққа ие болды. Сол айдың соңында Италия әуе күштерінің (Regia Aeronautica) жаңа шифры Орта Шығыс Біріккен бюросы (CBME) тарапынан бұзылды.

101-ші тапсырма

1939 жылдың тамызында Уэвелл итальяндықтар ешқашан басып таба алмаған батыс эфиопиялық Годжам провинциясындағы көтерілісті құпия түрде қолдау жоспарын тапсырды. Қыркүйекте полковник Дэниел Сэндфорд жобаны басқаруға келді, бірақ Италия соғыс жариялағанға дейін, бастан алғандық саясаты бұл қастандықты тоқтатты. 101-ші миссия (No. 101 фитил) – британдық, судандық және эфиопиялық сарбаздардан құралған күш, эфиопиялық қарсылықтың әрекеттерін үйлестіру үшін құрылды. 1940 жылдың маусымында Селасси Египетке келді, ал шілдеде Суданға барып, Платтпен кездесіп, Платтың күмәніне қарамастан, Эфиопияны қайта басып алу жоспарларын талқылады. Шілдеде британдықтар Селассиді император деп мойындады, ал тамызда 101-ші миссия барлау мақсатымен Годжам провинциясына кірді. Сэндфорд жаңбыр бітер алдында Тана көлінің солтүстігіне жабдықтау жолдарын орнатуды және Селассидің қазан айында оралып, көтеріліске түрткі болғанын қалады. Годжамды бақылауға алу үшін итальяндық гарнизондарды Тана көлінің оңтүстігіндегі Бахрдар Георгистен Дангила, Дебре Маркос және Аддис-Абебаға дейінгі басты жол бойында оқшаулау қажет болды, олардың Арбегногхқа қарсы күш жинауына жол бермеу үшін. Италиялық күшейтулер қазан айында келді және жиірек патрульдеуге кірісті, ал жергілікті билеушілер арасындағы келіспеушіліктер Сэндфордтың дипломатиясы арқылы шешілді. 1940 жылы мамырда құрылған Судан қорғаныс күштерінің шекаралық батальонына Кениядағы эмигранттардан құралған 2-ші эфиопиялық және 4-ші эритреялық батальондар қосылды. Бір офицер, бес сержант және бірнеше эфиопиялық сарбаздан тұратын операциялық орталықтар құрылды және партизандық соғысқа басшылық ету үшін жаттықтырылды; операцияларды қаржыландыру үшін 1 миллион фунт стерлинг бөлінді. Майор Орде Уингейт көмекшісімен бірге Хартумға СДҚ штабына жіберілді. 20 қарашада Уингейт Сэндфордпен кездесу үшін Сакалаға ұшып келді, ал Корольдік Әуе күштері Дангиланы бомбалауға, үгіт парақшаларын таратуға және эфиопиялықтардың рухын көтерген 101-ші миссияны жабдықтауға қол жеткізді, олар екінші Итальян-Эфиопия соғысынан бері итальяндық әуе күшінен көп зардап шеккен. 101-ші миссия Тана көлінің солтүстігіндегі Арбегногхты Метемма-Гондар жолында бірнеше шабуыл жасауға көндірді, ал Волькаиттағы итальяндық гарнизон 1941 жылдың ақпанында қайтарылды.

Британдық жоспарлар, Гидеон күштері

Платт Годжамда бекініс алып, Селассиені билікке орнатып, көтерілісті кеңейтуді жоспарлаған. Шекаралық батальон Белаяны басып алуға тиіс болды, ол шекараның ар жағындағы провинцияға кіретін Операциялық орталықтар үшін алдыңғы база ретінде қолданылатын еді. Сэндфорд Белаяға қосымша жауынгерлерді жіберіп, Суданнан келген түйелермен бірге көлік үшін 3000 қашыр жинауға міндетті болды, ал Селассие мүмкіндігінше тезірек Белаяға көшуі керек еді. Итальяндықтар, Арбегнахты әлсірету үшін, үлкен беделі бар Рас Хайлуды Годжамға қайтару арқылы қарсы шара қолданды. 1941 жылдың қаңтарына қарай Шекаралық батальон Белаяға екі бағыт жасап, жабдықтама жеткізіп берді, бірақ Сэндфорд түйелер тиімсіз болған жағдайда, жарға көтерілу үшін аса қажет деп есептелген қашырларды ұсынуға күш жеткізбеді. Тек екі Операциялық орталық дайын болды, ал Эфиопия ақсүйектері жауынгерлерді беруге құлшынбады. 21 қаңтарда, итальяндықтар Кассаладан шегінгеннен кейін, Селассие Эфиопияға өтіп, Белаяға жетті. Сэндфорд Селассие, Уэвелл, Платт және Каннингем арасында байланыс жасаушы ретінде тағайындалды, Уингейт 101-ші миссияны қабылдады, ал ақпан айында Шекаралық батальон SDF, 2-ші Эфиопия батальоны және 1-ші және 2-ші Операциялық орталықтар «Гидеон күштері» деп аталды. Уингейтке Даңила мен Бурені басып алуға бұйрық берілді, олардың әрқайсысында отарлық бригада гарнизоны болды, сондай-ақ Селассие үшін база құру мақсатында Бахрдар Джорджиске баратын жолды бақылауға алу тапсырылды. Арбегнахтар Гондар мен Аддис-Абебадан басты жолдарға шабуыл жасап, Аддис-Абебаны қорғауға мүмкіндігінше көп итальяндық әскерді ұстап тұруға тиіс болды.

Гожам провинциясы

Балқан және Солтүстік Африкада итальяндықтардың жеңілістерінен кейін, Суданда жұмыс істейтін британдық және эфиопиялық әскерлер туралы асыра айтылған хабарлар мен эфиопиялықтар тарапынан наразылықтың күшеюінен кейін, итальяндықтардың батыс Годжамнан Бахрдар Джорджис және Дебре Маркосқа шегінуі мүмкін болып көрінді. Шегіну Гидеон күшіне қажетті жолды ашар еді. 19 ақпанда күш Матакалға, түйе керуендері өте алатын жолмен жетті. Селасси мен Гидеон күші Арбеннохты біріктіріп, императордың келгенін жариялау үшін динамиктерді пайдаланды және жергілікті беделді тұлғалар мен итальяндық Аскарилерді дезертирлеуге итермеледі. Дәнгила гарнизоны Бахрдар Джорджисқа қарай шегінді, ал Уингейт қорғаушылардың сезімін күшейту үшін партизандық тактиканы қолдану арқылы жолдағы қалған гарнизондарды жоюға бұйрық берді. 27 ақпаннан 3 наурызға дейін Гидеон күші Буредегі бекіністерді мазалады, ал үгітшілер мегафон арқылы сөйлесіп, итальяндықтарға 450 адам емес, үлкен күш шабуыл жасап жатыр деген сенімді сіңірді, бұл көптеген дезертирлерге себеп болды. 4 наурызда Дебре Маркосқа баратын жолға қауіп төнді деп қорқып, Натале Дебре Маркос жолындағы Дембачаға қарай шегінді. Шекара батальоны қуып келген итальяндықтар Дембачадан батысқа қарай 2-ші эфиопиялық батальонға тап болды және қатаң қорғаныстан кейін шамамен 400 адам қаза тапты, 2000 тұтқынға алды, төрт зеңбірек және көптеген көлік құралдары мен жабдықтарды жоғалтты. Эфиопияның 2-ші батальоны 100 адамнан және көптеген жүк малдарынан айырылып, ротаның көлеміне дейін азайды. Годжам жолының батыс бөлігі босатылды және Селасси 14 наурызда Буреге кірді. Италияның батыс жағындағы позициялары Дебре Маркос бекіністерінде болды, оларды Уингейт Шекара батальонымен қоршап алды және Гидеон күшінің қалған бөлігін Көк Нілге қарай жылжытты. Рас Хайлу бірнеше мың ізбасарларымен Дебре Маркоста итальяндықтарға қосылды, бірақ Наси Гидеон күшінің көлемі асыра бағаланғанын түсінді. Маркостағы полковник Натале қызметтен босатылып, орнына полковник Маравентано тағайындалды. Наси Буре қайтадан басып алынады деп жариялады, Еммануэль фортын қайтадан басып алды және Бахрдар Джорджистегі күшке шабуыл жасады. Уингейт Буреге қарай байланысын сақтап, немесе итальяндық күшке қарсы батыл шабуыл жасауға болатын еді, және шабуылға өтуді таңдады. Партизандық шабуылдар түнде, мұқият дайындалғаннан кейін жасалды және судандық әскерлерден үлкен шеберлік, тәртіп және ептілік қажет болды. Түн ортасында 50 шақты адамнан тұратын топтар бір постқа жақындап, гранаталар мен штыктармен шабуыл жасады. Сәуірдің басында қорғаушылар Дебре Маркостың ішкі қорғаныс шеңберіне қайта оралды. Аоста шегінуге бұйрық берді және 4 сәуірде 12 000 адам (оның ішінде 4 000 әйел) Сафартакқа, содан кейін Дессиге қарай аттанды. Бахрдар Джорджиске полковник Адриано Тореллидің бес жаяу әскер батальонымен және артиллериясымен шабуыл жасау да сәтсіз аяқталды. Селасси 6 сәуірде Дебре Маркосқа кірді, сол күні оңтүстіктен Аддис-Абеба басып алынды. Британдықтардың Эритрея, Италияның Сомали және Оңтүстік Эфиопиядағы табыстары стратегиялық жағдайды өзгертті. Британдық саясат Селассиді қайта орнату және қалған итальян гарнизондарын қысқартуға қатысу үшін эфиопиялық әскери әлеуетті жұмылдыру болды. Вингейт Лидж Белай Зелекеге Дебре Маркостан Көк Ніл арқылы шегіну жолын бөгеуге көмектесті, оған Бимбаши Уилфред Тезигер мен капитан Фоли эфиопиялық батальонның взводымен көмектесті. Зәлека Рас Хайлумен байланысқа түсіп, бейжай қалды, ал итальяндықтар Адис-Дерааға қарай Көк Нілден өтті. Шекара батальонының үш взводы және эфиопиялық батальонның бір взводы керек-жарақ пен оқ-дәрілердің таусылуына қарамастан, қууда болды. Сәуірдің соңында екі операциялық орталық Арбеннохты жігерлендіру үшін келді, ал команданы 101-ші миссияның майоры Д. Х. Нотт қабылдады. Жергілікті тұрғындар қатысуға қарсы болды, бірақ қуғыншылар арам оймен және блефпен итальяндықтарды Әдис-Дерааға жартастан көтерілгенге дейін ұйымдаспай қалдырды. Италиялық қарсы шабуыл кері қайтарылды және қарсы шабуыл азаматтық тұрғындарды көмекке және азық-түлік беруге шабыс тартты. 15 мамырда Уингейт Аддис-Абебадан итальяндықтардың Агибар мен Дебра Табор-Гондар жолына қарай шегінген түні келді. Уингейт оны шақырған бұйрықтарға назар аудармай, итальяндықтарды кесіп тастауға күштің бір бөлігін жіберді, ал негізгі күш тағы 300 Арбеннохпен (патриоттар үшін амхар тілінде) қууды жалғастырды. 19 мамырда Уингейт Маравентаноны капитуляцияға шақырды, ол бас тартты, бірақ штабпен сымсыз байланыс арқылы кеңесуге уәде берді. Италиялықтар тағы бір қарсы шабуыл жасады және Уингейт оның әскерлері кететінін және тек Арбеннох қалатынын мәлімдеді. Алдау жұмыс істеді және Маравентано 1100 итальяндық және 7000 эфиопиялық әскерлерімен капитуляциялады. Гидеон күшіне кең аумақта итальяндықтарды тоқтату үшін Амба Алаги, Гондар, Десси (және оңтүстік-батыстағы Джимма) арасындағы жолдарды кесу туралы жаңа бұйрық берілді. Екі операциялық орталық Дебра Табор арқылы басты жолды кесу үшін Тана көлінің шығысындағы Бегемдирге жіберілді. Орталықтар бірнеше тұрақтарды ұйымдастырып, көптеген Арбеннохты жұмылдырып, итальяндықтарды бекіністерінде ұстап тұрды. Сәуірдің соңында Бахрдар Джорджистегі Шекара батальонының ротасы шабуылды тойтарды және көп ұзамай итальяндықтар Тана көлінің шығыс жағымен шегінді. Шекара батальонының бір бөлігі Рас Хайлуды бақылау үшін қалды, содан кейін Селассимен Аддис-Абебаға барды, Оңтүстік Африка бригадасының Асмараға жорығына қосылды. Батальонның қалған бөлігі Дебре Маркостан Тана көліне (4267.20 м биіктіктегі қарлы боранынан өткен жаздық формада) солтүстікке жылжыды, Мотаға жетті және батыл алдау арқылы Годжамдағы соңғы итальяндық батальонды капитуляцияға мәжбүр етті. 5 мамырда Платт Гидеон күшінің және Көк Ніл қисығынан тыс Арбеннох операцияларының командасын Каннингхемге, Оңтүстік майданның командиріне тапсырды, онда Шығыс Африка күштері Италияның Сомалиінен Эфиопияға басып кірген.

Талдау

Гидеон күштерінің өркендеген шағында елу офицер, жиырма британдық сержант, 800 оқытылған судандық әскер және 800 жартылай оқытылған эфиопиялық қатарлы әскер, бірнеше миномет болған, бірақ артиллерия мен әуе көмегі болмаған, тек үзіліс-үзіліс бомбалау шабуылдарынан басқа. Бұл күш ұзақ және нашар жабдықтау желісінің соңында қиын жерде әрекет етті, осы желіде 15 000 түйенің көбі қырылды. Арбегнохтың көмегімен Гидеон күштері Наси басқарған итальяндық күштерді алты апта ішінде ығыстырып шығарды және 1100 итальяндық және 14 500 эфиопиялық әскерді, он екі зеңбірек, көптеген пулеметтерді, мылтықтарды, оқ-дәрілерді және 200-ден астам жүк көліктік жануарларды тұтқынға алды.

Кейінгі оқиғалар

Гидеон күштері 1941 жылдың 1 маусымында таратылды, Уингейт майор шеніне төмендетіліп, Гидеон күшінің көптеген сарбаздарымен бірге Мысырға оралды, олар Сегізінші армияның Ұзақ қашықтықтағы шөл тобына (LRDG) қосылды. Уингейттің өзінің әскерлері үшін марапаттар сұрауы назарға алынбады және оларға төленбеген жалақысын қайтаруға жасаған тырыстары кедергіге тап болды. 18 маусымда Уингейт Уэвеллге есеп берді, онда ол науқанның жетістіктерін және осы сияқты болашақ операциялар туралы өз пікірлерін жазды.

Уэвелл есептің тілі үшін Уингейтті сынап, шағымдарды қарауға уәде берді, бірақ көп ұзамай қызметтен босатылып, Үндістанға жіберілді. Уингейт Каирде қиналды, маляриямен ауырып, әскерлік кемемен Ұлыбританияға қайтарылды, бұл Каирдегі бас штабты қуантты, олар ол Эфиопияның соғыстан кейінгі саясатына араласуы мүмкін деп қорқып жүрген.