Кіріспе

Италияның Африка мүйізіндегі отарлығы 1936-1941 жылдар аралығында.

Италияның Шығыс Африкасы (ИША)

Италияның Шығыс Африкасы алты губернаторлыққа бөлінді. 1880 жылдан бері Италияның иелігінде болған Эритрея және Сомали, жаулап алынған Эфиопия аумақтарымен кеңейтіліп, Эритрея және Сомали губернаторлықтарына айналды. "Италиялық Эфиопияның" қалған бөлігі Харар, Галла-Сидамо, Амхара және Скиоа губернаторлықтарынан тұрды. Фашистік отаршылдық саясаты "бөліп биле" қағидасына негізделгендіктен, Эфиопия империясының үстем этникалық тобы болған амхаралармен байланыстарын әлсірету мақсатында оромдарды, сомалилерді және басқа да мұсылмандарды қолдады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1941 жылдың қараша айында Италияның Шығыс Африкасы британдықтар басқарған күштер, оның ішінде отаршыл әскерлер мен эфиопиялық партизандар тарапынан басып алынды. Соғыстан кейін Италияның Сомали және Эритреясы Ұлыбританияның басқаруына өтті, ал Эфиопия тәуелсіздігін қайта алды. 1950 жылы жаулап алынған Сомали Біріккен Ұлттар Ұйымының Сомалиленд сенімдік территориясына айналды, оны Италия 1950 жылдан 1960 жылы тәуелсіздік алғанға дейін басқарды. Жаулап алынған Эритрея 1952 жылы Эфиопияның автономиялық бөлігіне айналды, ал кейін 1962 жылы Эфиопия империясы оны аннексиялады. Эритрея тәуелсіздік алғанға дейін Эфиопияның құрамында болып қала берді.

Эфиопияны жаулап алу

1935 жылы Италияның Эфиопияға шабуыл жасауының себептері туралы тарихшылар әлі де дауласып келеді. Франко Каталоно және Джорджио Рошат сияқты итальяндық тарихшылардың пікірінше, бұл шабуыл әлеуметтік империализмнің көрінісі болған, себебі Ұлы депрессия диктатор Бенито Муссолинидің беделін күрт төмендеткен және оған халықтың назарын аудару үшін сыртқы соғыс қажет болған. Ал Пиетро Пасторелли сияқты басқа тарихшылар шабуылдың Қызыл теңіз аймағы мен Таяу Шығыста Италияның басты күші болу мақсатындағы экспансиялық бағдарламаның бір бөлігі ретінде жүзеге асырылғанын айтады. Кейбір эфиопиялықтар итальяндықтарды құшақтап, жаңа құрылған Италия империясының үкіметінде олармен ынтымақтастық жасады, мысалы Рас Сейум Менгеша, Рас Гетачев Абат және Рас Кеббеде Гебрет. 1937 жылы Сейум Менгешаның Италия вице-королі, Аоста герцогы принц Амедеомен болған достығы осы Расқа итальяндық Сомалилендте ұсталған 3000 эфиопиялық әскери тұтқынды босатуға ықпал етуге мүмкіндік берді. Муссолинидің халықаралық беделі Германияның нацистік Австрияны аннексиялауын қолдағаннан кейін төмендеді, бұл Германияға қарай саяси бейімділікті бастады, нәтижесінде Муссолини мен Италиядағы фашистік режим Екінші дүниежүзілік соғыста құлады. Италиялық Шығыс Африка 1936 жылдың 1 маусымында, жаулаудан кейін көп ұзамай, бұрынғы итальяндық Сомалиленд және итальяндық Эритрея колонияларын, сондай-ақ жаңадан бағындырылған аумақтарды біріктіру арқылы құрылды. Эфиопиялық колонияларды құру мен сақтау өте қымбатқа түсті.

Екінші дүниежүзілік соғыс және таратылуы

1940 жылы 10 маусымда Италия Ұлыбритания мен Францияға соғыс жариялады, бұл Ливиядағы итальяндық әскери күштерді Мысырға қауіп төндірді, ал Италияның Шығыс Африкадағы күштері Африка мүйізіндегі британдық және француз территорияларына қауіп келтірді. Италияның соғыс жариялауы Жерорта теңізін одақтас сауда кемелері үшін жапты және Шығыс Африка жағалауындағы, Аден шығанағындағы, Қызыл теңіздегі және Суэц каналындағы британдық жабдықтау жолдарын қауіпке ұшыратты. (Египет патшалығы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бейтарап болды, бірақ 1936 жылғы Англо-Египет келісімі британдықтарға Мысыр мен Англо-Египет Суданын басып алуға рұқсат берді.) Мысыр, Суэц каналы, Француз Сомалиленді және Британдық Сомалиленді де шабуылға ұшырау қаупінде болды, бірақ Командо Супремо (Италияның Бас штабы) 1942 жылдан кейін соғыс жоспарлаған еді. 1940 жылдың жазында Италия ұзақ соғысқа немесе Африканың кең аумақтарын басып алуға дайын болған жоқ. Британдық Сомалиленд 1960 жылы 26 маусымда Сомалиленд мемлекеті ретінде тәуелсіздік алды, Сомалидің сенімділік аймағы (бұрынғы итальяндық Сомалиленд) 1960 жылы 1 шілдеде тәуелсіздік алды және осы территориялар Сомали Республикасы болып бірікті.

Колониялық әкімшілік

Колония Италия королі тағайындаған Эфиопияның вице-королі және Италиялық Шығыс Африканың генерал-губернаторы басқарды. Доминион әкімшілік мақсаттар үшін алты губернаторлыққа, одан әрі қырық комиссариатқа бөлінді.

Аумағы

1936 жылы құрылған кезде Италияның Шығыс Африкасы Африка мүйізіндегі Италияның бұрынғы иеліктерінен – Италияның Эритреясы мен Италияның Сомали елінен, сондай-ақ жақында бағындырылған Эфиопия империясынан тұрды. Италияның Виктор Эммануэль III сұлтаны тиісінше «Эфиопия императоры» атағын қабылдады, бірақ бұл атақ нацистік Германия мен Императорлық Жапониядан басқа ешбір ел тарапынан мойындалмады. Аймақ алты губернаторлыққа бөлінді: Эритрея және Сомали, олар тиісті бұрынғы отарларынан тұрды және Эфиопиядан алынған аумақтармен кеңейтілді. «Италиялық Эфиопияның» қалған бөлігі Харар, Галла-Сидамо, Амхара және Аддис-Абеба губернаторлықтарынан құралды. 1938 жылдың қараша айында Аддис-Абеба губернаторлығы көршілес Харар, Галла-Сидамо және Амхарадан алынған аумақтар есебінен Скиоа губернаторлығына дейін кеңейтілді. 1940 жылы Италияның Шығыс Африкасы қысқа мерзімге кеңейді, себебі итальяндық әскерлер Британдық Сомалилендіне басып кірді, осылайша француз Сомалилендінің шағын отарлығынан басқа барлық сомали аймақтарын итальяндық басқаруға алды. Дегенмен, кеңейтілген колония бір жыл өткен соң таратылды, өйткені Шығыс Африка кампаниясы барысында колонияны британдық әскерлер басып алды.

Экономикалық даму

Италияның Шығыс Африкадағы фашистік отаршылдық саясаты "бөлу және билік ету" қағидасына негізделді. Бұрын Эфиопияны басқарған православие христиандары – амхара халқын әлсірету үшін, Эритреяның Тигрэй-Тигриния және сомалилер талап еткен жерлер Эритрея губернаторы мен Сомали губернаторына берілді. 1940 жылы Эфиопияға барлығы 3200 фермер келді, бұл фашистік режим жоспарлаған мақсаттың он пайызынан да аз болды. Эфиопияның жергілікті халқының қарсылығы, табиғи ресурстардың жетіспеуі, қиын жер бедері және саяси-әскери жағдайдың тұрақсыздығы елді дамыту мен қоныстандыруға кедерілді. 900 км теміржол құрылысы қайта жаңартылды немесе жаңадан басталды (мысалы, Аддис-Абеба мен Ассаб арасындағы теміржол), су тоғандары мен гидроэлектр станциялары салынды, сондай-ақ дамып келе жатқан елде көптеген мемлекеттік және жеке компаниялар құрылды. Ең ірілері: "Compagnie per il cotone d'Etiopia" (Мақта өнеркәсібі); "Cementerie d'Etiopia" (Цемент өнеркәсібі); "Compagnia etiopica mineraria" (Кен өнеркәсібі); "Imprese elettriche d'Etiopia" (Электр өнеркәсібі); "Compagnia etiopica degli esplosivi" (Қару-жарақ өнеркәсібі); "Trasporti automobilistici (Citao)" (Көлік және механика өнеркәсібі). Итальяндықтар жаңа әуежайлар да салды және 1936 жылы Аддис-Абеба мен Рим қалаларын байланыстыратын "Linea dell'Impero" әуежолын іске қосты. Бұл бағыт Италияның Эфиопияны басып алғаннан кейін ашылды және 1934 жылдан бастап жасалған алғашқы әуе байланыстарымен Италияның Шығыс Африкасындағы (Италия Ориенталь) колонияларымен байланысты. Бағыт 6379 км-ге дейін ұзартылды және бастапқыда Сиракуза, Бенгази, Каир, Вади-Хальфа, Хартум, Кассала, Асмара, Дире-Дава қалалары арқылы Рим мен Аддис-Абебаны байланыстырды. Бенгазиде (немесе кейде Триполиде) ұшақтар ауыстырылды. Сапар үш жарым күнге созылды және екі бағытта аптасына төрт рейс орындалды. Кейіннен Аддис-Абебадан Италияның Сомали астанасы Могадишоға аптасына үш рейс жөнелтілді. Италия Корольдігінің Африкадағы колонияларындағы ең маңызды теміржол желісі – 784 км-лік Джибути-Аддис-Абеба теміржолы 1936 жылы итальяндықтар Эфиопия империясын басып алғаннан кейін пайдалануға берілді. 1935 жылға дейін бұл бағыттағы сапарды бу локомотивтерімен 36 сағатқа жуық уақытқа созылған. 1938 жылы Италия басып алғаннан кейін, Fiat ALn56 моделінен жасалған "тип 038" төрт жоғары сыйымдылығы бар вагондар енгізілді, бұл пойыздың жылдамдығын арттырды. Бұл дизельді пойыздар 70 км/сағ жылдамдыққа жете алды, сапар уақыты 18 сағатқа дейін қысқарды және 1960-шы жылдардың ортасына дейін пайдаланылды. Ірі стансаларда теміржолға жақын емес қалаларға автобус қатынасы бар еді. Сонымен қатар, Аддис-Абеба станциясының жанында Африкадағы жалғыз өрттен қорғау бөлімі құрылды. Дегенмен, Эфиопия мен Италия Ориенталь (AOI) колониясын ұстау өте қымбатқа түсті, себебі 1936-37 қаржы жылына колония үшін қажетті инфрақұрылымды құруға 19,136 миллиард лира қаражат бөлінді.

Білім

Фашизмге дейін Италияның Шығыс Африкасындағы білім беруді негізінен Рим-католик және протестант миссионерлері жүргізген. Муссолини билікке келгеннен кейін мемлекеттік мектептер құрылды, олар кейіннен католик миссионерлерінің білім беру бағдарламаларын қабылдады, ал протестант миссионерлері шеттетіліп, шектелді. 1932 жылғы қарашада Эритреядағы бастауыш білім беруді басқаратын орталық кеңсе директоры болып тағайындалған Андреа Феста 1934 жылы фашистік білім беру күш-жігерінің африкалықтарды «біздің өркениетімізбен сәл таныстыруын» қамтамасыз етуі және олардың «Италияны, оның даңқын және ежелгі тарихын білуі керек, сонда ғана біздің туымыздың көлеңкесінде саналы милиция адамына айналулары мүмкін» екенін мәлімдеді. Мұндай білім беру бастамалары африкалықтарды фашистік режимге пайдалы практикалық дағдыларға оқыту және оларды фашистік идеологияның қағидаларымен және өмір салтымен сіңдіру үшін, мемлекетке бағынышты және мойынсұнатын азаматтарды дайындау мақсатында жасалды. Олардың үгіт-насихаттық сипаты африкалық балаларға арналған тарих оқулықтарында ерекше көзге түсті, онда Италияның біртұтастығының жоқтығы, Джузеппе Маццинидің «Жас Италия» қозғалысы, 1848 жылғы төңкерістер немесе Джузеппе Гарибальдидің Мыңдық экспедициясы туралы ешқандай талқылау болмады, керісінше Рим империясының «даңқы» және оның мұрагері деп мәлімдеген итальян мемлекетінің «даңқы» баса айтылды. Муссолини мен оның «үлкен еңбегін» мақтау мен дәріптеу де оқулықтарда кеңінен орын алды, ал Ливия және басқа итальяндық иеліктердің бұрынғы итальяндық емес империялар, мысалы Осман империясының билігінде болған кезеңдері жағымсыз жарықтан көрсетілді. Африкалық балаларға арналған мектептерде фашистік сәлемдесу міндетті болды, оларды үнемі «Дучедің кішкентай сарбаздары» болуға шақырды және әр күні таңертең итальян туы көтеріліп, патриоттық әндер орындалатын рәсім өткізілді. Фашистік үкімет африкалықтарға қарағанда итальяндық балалардың біліміне басымдық берді, олар фашистік Италияның орталық аймағындағы білім беруге ұқсас білім алды, бірақ оның кейбір аспектілері Шығыс Африкадағы жергілікті жағдайға бейімделді. Фашистік Италия фашистік идеология күткен деңгейден асып түсетін африкалықтарға білім беретін барлық білім беру мекемелерін бейтараптандыруға тырысты, әсіресе итальяндық басқыншылыққа дейін Эфиопияның салыстырмалы түрде аз, бірақ маңызды бөлігін Еуропадағы университеттерде оқуға дайындаған және мүмкіндік берген орта білім беру желісі. 1937 жылғы ақпанда Родольфо Грацианиге жасалған қастандықтан кейін, колониялық үкімет органдары тарапынан сенімсіздікке ұшыраған және көптеген адамдары концлагерлерге қамауға алынған білімді эфиопиялықтар мемлекеттік демеушілікпен жасалған жаппай қырғынның құрбаны болды, Эфиопияның зиялыларының көпшілігі өлім жазасына кесіліп, қалғандары Жерорта теңізіндегі итальян аралдарындағы жазалау колонияларына жер аударылды. Колониядағы фашистік білім беру ақырында сәтсіздікке ұшырады, итальяндық отаршыл сарбаздардың тек жиырмадан бірі ғана сауатты болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Италияның Шығыс Африкасын фашизмнен азат еткен кезде, африкалықтардың аза бөлігі ғана мемлекеттік мектептерде тырысқан фашистік мемлекетке адалдық танытты, ал Экінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Эфиопия Муссолини билігі кезіндегі итальяндық емес халқына берілген өте шектеулі және үгіт-насихаттық білім беру салдарынан білікті жұмысшылардың жетіспеушілігіне тап болды.