Кіріспе
18-19 ғасырлардағы кептірілген тағам. Портативті сорпа – 18-19 ғасырларда қолданылған ағылшын шығу тегіндегі кептірілген тағамның бір түрі. Ол ет экстракты мен бульон кубиктерінің, сондай-ақ өнеркәсіптік кептіру және жылдам дайындалатын тағамдардың алға басушысы болды. Оны қалта сорпасы немесе бұзау етінің желімі деп те атайды. Ол негізінен жартылай кептірілген сорпа және француз тағамдарында қолданылатын ет глазурінің (glace de viande) қатты нұсқасы. Бұл британдық теңізшілердің, әскерилердің және саяхатшылардың қажетті тағамы болды, себебі ол бірнеше ай немесе тіпті бір жылға дейін сақталады. Осы себепті, ол тойымды әрі қоректік тағам саналды.
Portable soup was a kind of dehydrated food of English origin used in the 18th and 19th centuries. It was a precursor of meat extract and bouillon cubes, and of industrially dehydrated and instant food. It is also known as pocket soup or veal glue. It is essentially a partially dehydrated broth and a solid counterpart of the glace de viande (meat glaze) used in French cuisine. It was long a staple of British seamen, military and explorers, as it would keep for many months or even a year. In this context, it was considered a filling and nutritious dish.
Процесс
Портативті сорпа баяу пісірілген сиыр немесе бұзау етінің сорпасынан (әдетте 6-8 сағат) жасалған, майын жою үшін майсыздандырылады (уақыт өте бұзылып, жаман иіс шығаруы мүмкін), содан кейін желе тәрізді қатқанша қайта-қайта қайнатылады. Ол формасын ұстау үшін жеткілікті түрде қатайғаннан кейін, фланель матасына немесе жылтыр емес керамикалық ыдыстарға салынып, одан әрі кептіру үшін үнемі бұрылып отырылған. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл тек ылғалдылық төмен қыс айларында ғана жасалатын маусымдық процесс болды. Кептірілген соң, қағазға оралып, қораптарда сақталған.
Хью Плат
XVI ғасырдың соңында сэр Хью Плат өзінің жарияланбаған жазбаларында әскер мен теңіз күштері үшін мүмкін әскери рацион ретінде тасымалданатын шұпа туралы жазды, оны ол "желли" деп атаған, қалың және құрғақ пастаға дейін қайнатылған ет сорпасы ретінде сипаттады. Платтың негізгі рецепті – сиыр етінің аяқтарын немесе тізелерін ұзақ уақыт қайнату арқылы "жақсы сорпа" жасау, содан кейін оны сүзіп, "берік және қою желли" алу үшін қайнату. Бұл желли таза матаға күнге тимеген желді жерде жайылып, сыммен кесіліп, бөліктері біріне жабыспауы үшін ұнмен араластырылып, ағаш қораптарда сақталған. Наурыз айында жасалған бұл шұпа "бір жыл бойы сақталады". Сондай-ақ, құрғақ желлиді ағаштан жасалған мөрмен "белгілеп" пішінге келтіруге болады, бұл Плат пен сол кездегі басқа аспаздарға таныс "Генуя пастасы" сияқты. Ол қайнату процесінде дәмнің жинақталуына байланысты желлиге қант немесе тұз қоспау керектігін айтты, бірақ шафран түс бере алатынын және осы кезеңде гүл суы да қосылуы мүмкін екенін болжады. Ол қайнатылған ұн немесе ысталған нан қосып, желлиді "нан мен ет ретінде жақсы пайдалануға бола ма" және исингласс қосылғанда оның қатайып қалуы мүмкін бе деп ойлады. Плат желлиді түрліше сипаттады: "соғысқа арналған азық", "теңізге тасымалданатын құрғақ желли" және саяхаттағы әскерлерге арналған тағам. Плат осы желлиді шұпаның негізі ретінде немесе "таза" концентрленген тағам ретінде пайдалануды жоспарлады. Шұпаға қайта дайындау үшін желлидің бір бөлігін ыстық суға ерітіп "жақсы сорпа" жасау керек, ал сорпа мен су ғана дәмсіз боларлықтан, қолда бар немесе қалауынша қант, тұз, солодка, анис немесе басқа да "қолайлы дәмдеуіштер" қосылуы мүмкін. Плат желлидің далалық рацион ретіндегі пайдалылығын баса айтты, өйткені "әскер осы шұпамен аштығын қандыра алады, әсіресе саяхат кезінде". Ол ауызға оңай ерітілетін желли алу үшін әрбір 6 немесе 8 сиыр аяғына сиыр еті немесе бұзау еті аяғын қайнатуды ұсынды. Тасымалданатын шұпалардың ("француз тілінде "буйон-ан-таблет") бар екендігі 1690 жылы Антуан Фуретьердің "Dictionnaire universel" атты сөздігінде "Таблетка" тақырыбында айтылады: "Консомелер таблеткаларға дейін азайтылған, немесе қалтаға салуға болатын шұпалар көрінді". ("Біз консомелердің таблеткаларға немесе қалтаға салуға болатын шұпаларға айналғандарын көрдік".)
Г-жа Дюбуа
Көптеп шығарылатын өнім ретінде портативті сорпаны 1756 жылы Корольдік теңіз флоты үшін оны өндіру туралы келісімшарт алған лондондық мейрамхана иесі миссис Дюбуа ойлап тапқан деп есептеледі. Миссис Дюбуа "жақсы мінез-құлық пен жағдайдағы адам" деп сипатталды. Ол Флит-стриттегі Үш король сотындағы "Алтын бас" атты мейрамханадан жұмыс істеді. Ол француздық аспаздың жесірі болған болуы мүмкін, бірақ 1757 жылға қарай оның жаңа күйеуі, Шеффилд пышақ ұстасының ұлы Эдвард Беннет болды. Әскери-теңіз флотымен жасалған келісімшарт жарнамалық материалдарда көп ұзағаннан кейін де еске алынды, бизнестің мұрагері Бенджамин Пайпер өзін "Мессие Беннет пен Дюбуаның мұрагері, оның Шаңырақтың Корольдік теңіз флотының алғашқы портативті сорпа жасаушылары" деп жариялады, ал Пайпердің ізбасары Вигор өз хабарламаларында сол атауды қолданды. Теңізшілер портативті сорпаның өз командалары арасында қызыл аурудың алдын сақтауға көмектесетініне үміттенді. Сондықтан олар 1750-ші жылдардан бастап әрбір теңізшіге күнделікті рацион бөліп берді. Капитан Кук оның тиімділігіне сенімді болды және оны Оңтүстік теңіздегі екі саяхатында да алып жүрді. Льюис пен Кларк 1804–1806 жылдардағы экспедицияларында жаңадан сатып алынған Луизиана аймағына портативті сорпа алып барды. Оның 1803 жылғы 15 сәуірде Огайо штатының Фредериктаун қаласынан жазған хатына сәйкес, Льюис сорпаны Филадельфиядағы аспаз Франсуа Бейльттен сатып алған. Ол "32 бөшкеге" салынған 193 фунт сорпа үшін 289,50 доллар төледі. Льюис оны өз қасына алып, Огайо өзеніндегі кемеге отыру орнына дейін жеткізді.
Мәдени сілтемелер
Иоганн Давид Виссдің 1790 жылдары өтетін "Швейцар отбасы Робинзон" романында (1812) портативті сорпа бірнеше рет айтылады. Ең кіші ұлы Франц оны алғашқыда желім деп жаңылысады, содан кейін оны қолдануға болатын балама ретінде ұсынады. Патрик О'Брайанның Наполеон соғыстары кезінде теңізде өтетін Обри-Матурин сериясында портативті сорпа туралы көптеген сілтемелер бар.