Кіріспе

15 ғасырдағы ағылшын тағына үміткер, тарихи тұлға.

Перкин Уорбек (1474 – 23 қараша 1499) – ағылшын тағына үміткер, ол Эдуард IV-нің екінші ұлы, Йорк герцогы Ричард Шрусбери екенін мәлімдеді және «Мұнарадағы ханзадалар» деп аталатын екі бауырдың бірі болды. Егер Ричард тірі болса, оның ағасы Эдуард V қайтыс болған және ол заңды мұрагер деп есептелген жағдайда, таққа толық құқығы болатын – бұл мәселе бұрын оның ағасы, король Ричард III тарапынан дауланып келген еді. Ричардтың қайтыс болғанына (табиғи себептерден немесе Лондон мұнарасында өлтірілгеніне) байланысты нақтылықтың болмауы, немесе оның қандай да бір жолмен аман қалғаны туралы күмәндер Уорбектің талабына қолдау көрсетуге себеп болды. Оның жақтастары Уорбектің Ричард екеніне шын сенген болуы мүмкін, немесе Генрих VII патшаны құлатып, тақты қайтарып алу ниетімен оны қолдаған болуы да мүмкін. Ричардтың тағдыры туралы білімнің жетіспеуі және Англиядан тыс жерлерде қолдау алғандықтан, Уорбек жаңадан құрылған Тюдор әулеті үшін маңызды қауіп-қатерге айналды; Генрих Уорбекті жалғаншы деп жариялады. Уорбек Англияға бірнеше рет шағын әскерлермен десант түсірді, бірақ корольдің әскерлерінен күшті қарсылыққа ұшырады және 1497 жылы Гэмпширде бас берді. Оны тұтқындағаннан кейін, ол өзінің талабынан бас тартып, 1474 жыл шамасында Турнеде туған фламанд екенін жазған мойындау хатын жазды. Ол 1499 жылдың 23 қарашасында өлім жазасына кесілді. Уорбекпен айналысу Генрих VII-ге 13 000 фунт стерлингтен астам шығынға түсті (1499 жылғы 13 000.0 сомасы қазіргі жылдарда шамамен <есептелген сомаға> тең), бұл Генрихтің әлсіз мемлекеттік қаржысына үлкен салмақ салды.

Ерте өмір

Перкин Уорбектің жеке өмірі көптеген сенімсіз және әртүрлі мәлімдемелерге толы. Уорбек өзінің Шрусберидің Ричарды, Йорк герцогы екенін, король Эдуард IV-тің кіші ұлы екенін айтты. Ол ағасы Эдуард V-пен бірге 1483 жылы үлкен Эдуардтың қайтысынан кейін Глостер герцогы Ричард III тақты басып алғаннан соң құпия түрде жоғалып кеткен. 1497 жылы король Генрих VII-нің қадағалауымен Уорбек тұтқындалып, тексерілгеннен кейін, оның өмірі туралы тағы бір нұсқа оның мойындауы негізінде жарияланды. Көптеген тарихшылар бұл мойындауды толыққанды шындық емес деп санайды, себебі ол мәжбүрлеумен алынған. Мойындауға сәйкес, Уорбек Джон Осбек (сонымен қатар Жеан де Вербекке деп те белгілі) әйелі Кэтрин де Фародан туған. Осбек фламандтық және қазіргі Бельгиядағы Турнай қаласының есепшісі болған. Бұл туыстық байланыстар Турнай қаласының бірнеше муниципалды мұрағаттарымен расталады, онда Уорбек өзімен туыс екенін мәлімдеген көптеген адамдар туралы ақпарат бар. Ол шамамен он жасында анасымен бірге голланд тілін үйрену үшін Антверпенге барды. Содан кейін ол Антверпен және Мидделбург маңындағы бірнеше шеберлердің қолында жұмыс істеді, кейін жергілікті ағылшын саудагері Джон Стреу оны бірнеше айға жұмысқа алды.

Голландияда болғаннан кейін Уорбек басқа елдерді көруге құштар болды және бретондық саудагерге жұмысқа орналасты. Ол 1483 жылдан 1490 жылға дейін Еуропа құрлығында Йоркшылдардың қорғауында өмір сүргенін, бірақ оның бас қамқоршысы сэр Эдвард Брэмптон Англияға оралғанда босатылғанын айтты. Содан кейін ол өзінің кім екенін жариялады.

Англиядағы қолдау (Перкин Уорбектің құпиялары)

Англиядағы йоркшілдікке қолдау білдірушілердің арасында маңызды тұлғалар Варбектің талаптарын қолдауға дайын екендіктерін жария етті. Олардың ішінде Лорд Фицвотер, сэр Саймон Монфорт, сэр Томас Твейтес (бұрынғы қазынашылық канцлері), сэр Уильям Стэнли (Лорд Чемберлен) және сэр Роберт Клиффорд болды. Клиффорд Еуропаға барып, достарына хат жазып, Варбектің нағыз шаңырағын принц Ричард екенін растады. Генрих патша оның қолдаушыларының тобын ұстап, сотқа беруді бұйырды. Барлығы, Уильям Д'Обени, Томас Крессенер, Томас Аствуд, Роберт Ратклифф және басқаларымен бірге қамауға алынды. Лорд Фицвотер тұтқын ретінде Кале қаласына жіберілді, кейіннен күзетшілерін пара беруге тырысқаны үшін басы кесілді. 1495 жылғы қаңтарда барлық заговоршыларға бастапқыда өлім жазасы берілді, бірақ алты адам, соның ішінде Твейтес, кешіріліп, олардың жазалары түрмеге қамауға және айыппұл төлеуге ауыстырылды. Бірнеше күннен кейін сэр Саймон Монфорт, Роберт Ратклифф және Уильям Д'Обени Тауэр-Хиллде басы кесілді, ал Крессенер мен Аствуд блокта кешірілді. Сол айдың соңында сэр Уильям Стэнли де басы кесілді. Топтың басқа мүшелері түрмеге қамалып, айыппұл төледі. Сэр Роберт Клиффорд кешіріліп, заговоршылардың есімдерін ашқаны үшін марапатталды.

Англияға алғашқы қону

1495 жылғы 3 шілдеде Маргарет Бургундияның қаржыландыруымен Уорбек халықтың қолдауына үміттеніп, Кенттегі Дилге түсті. Олар Генрих VII-ге адал жергілікті тұрғындармен Диль шайқасында бетпе-бет келді. Уорбектің шағын әскері жеңіліске ұшырады және Уорбек тіпті жағаға шықпастан 150 әскері қаза болды. Ол дереу дерлік шегінуге мәжбүр болды, бұл жолы Ирландияға. Онда ол Дезмонд графы Морис Фицджеральдтан қолдау алып, Уотерфордты қоршауға алды, бірақ қарсылыққа тап болғандықтан Шотландияға қашты.

Шотландиядағы қолдау (14951496)

Шотландия королі Джеймс IV Уорбекті жақсы қабылдады. Уорбек сарайдың ізімен жүріп, 1495 жылы Линлитгоу сарайында Рождестволық қонақ болды. Испания елшілері Эдинбургке келді, ал кейін Педро де Аяла дағдарыс кезінде тұрақты елші болып тағайындалды. Уорбек Хантлидің 2-ші графы Джордж Гордонның қызы, Леди Кэтрин Гордонға үйленді. Неке Эдинбургте турнирмен атап өтілді. Джеймс Уорбекке үйлену тойына киім мен қызғылт жібекпен қапталған қару-жарақ сыйлады. Тарихшы Кэти Стивенсонның айтуынша, турнирге арналған киімдер Уорбектің патша мен төрт рыцарьмен бірге күрескенін көрсетеді. Педро де Аяланың латын тіліндегі махаббат хатының көшірмесі Уорбектің Леди Кэтринге жасаған ұсынысы деп есептеледі. Алайда, Джеймстің өмірбаяуын жазған Норман Макдугалл, Бургундиялық Маргареттен басқа ешкім оның ханзада болу туралы талабын шын жүректен қабылдамағанын айтады; оның шотланд ақсүйегінің қызына үйленуі Англияның болашақ патшасы үшін күтілмеген нәрсе еді. Джон Рамзи Балмен (өзін Лорд Ботуэлл деп атаған) Генри VII-ге оқиғаны баяндады. Ол Фламанд рыцары Родерик де Лаланнның екі кішкентай кемесімен және 60 неміс сарбазымен келгенін, Джеймс IV-пен кездесіп, Уорбекпен сөйлескенін көрді. Эдинбург қалашығында Рамзи "куртальд" деп аталатын екі үлкен француз зеңбірегін, 10 сойқыш немесе кішкентай серпентин мен темірден жасалған 30 арқанды "арбаға арналған зеңбіректерді" және 16 жақын арбаны немесе оқ-дәріге арналған вагонды көрді. Ол шабуылдаушы күштер Англияда азық-түлік таусылғанға дейін төрт-бес күн ғана тұра алады деп есептеді. Ол Бервик-апон-Твидтің қауіпсіздігінен, шотландтарды солтүстік және оңтүстіктен шабуылдайтын шағын ағылшын әскерінің жеңе алатынын айтты. Шотланд әскері Эдинбургке жақын жиналды; Джеймс IV және Уорбек 14 қыркүйекте Холируд аббаттығында, ал келесі күні Сент-Тридуана шіркеуінде және Рестальригтегі Әйелдер шіркеуінде дұға оқыды. 1496 жылдың 19 қыркүйегінде шотланд әскері Эллемде болды, ал 21 қыркүйекте Колдстримде Твид өзенінен өтті. 24 қыркүйекте кеншілер Хитон қамалын бұзуға кірісті, бірақ ресурстар сарқылып, Нортумберлендте Перкин Уорбекке қолдау көрсету үміті іске аспағандықтан армия тез шегінді. Ағылшын жазбасына сәйкес, шотландтар патшалық туын көтеріп Англияға төрт шақырымдай еніп, үш-төрт кішкентай мұнараны (немесе бастионды үйлерді) қиратты. Олар 1496 жылдың 25 қыркүйегінде лорд Невилл басқаратын ағылшын әскері Ньюкаслдан жақындағанда кетіп қалды. Бұл шабуыл туралы хабар 21 қазан 1496 жылы Милан герцогы Людовико Сфорцаға жеткенде, ол Испаниядағы елшісіне хат жазып, испан монархтарынан Англия мен Шотландия арасында бейбітшілік орнатуды өтінді. Бейбітшілік миссиясын Нортумберлендте Перкиннің серігі болған Шотландиядағы испан елшісі Педро де Аялаға тапсырды. Кейіннен, Уорбектен құтылуды қалаған Джеймс IV "Куку" атты кемені және бритондық капитан Гай Фолкарт басқаратын жалдамалы экипажды ұсынды. Уорбектің 30 серігі үшін 1497 жылдың 5 шілдесінде Айрдағы кемеге аттанған аттар жалданып алынды. Педро де Аяла Перкинмен бірге Айрға барды. Перкин Айрда ақшаға ат кепілге қойып, Уотерфордқа ұятпен жүзіп кетті. Джеймс IV Бервикширдегі Айтон қаласындағы Сент-Дионисий шіркеуінде Айтон шартын қол қою арқылы Англиямен татуласты. Перкин тағы да Уотерфордты қоршауға алуға тырысты, бірақ бұл жолы оның күш-жігері он бір күн ғана созылып, төрт ағылшын кемесі қуып, Ирландиядан қашуға мәжбүр болды. Кейбір деректерге сәйкес, сол кезде ол екі кемеде 120 адам ғана қалды. Бэконның "Хенри VII патшалығының тарихы" еңбегінде оның "қолтымында төрт шағын кеме, алпыс-жетідеген жауынгер бар екені" жазылған.

Корнуоллға қону

1497 жылдың 7 қыркүйегінде Уорбек Корнуоллдағы Лэндс-Эндтен екі шақырым солтүстікке қарай Уайтсэнд шығанағына түсті, үш ай бұрын болған көтерілістен кейін Корнуолл халқының наразылығын пайдалануды үміттене отырып. Уорбек Шотландияға қарсы соғыс үшін салынған артық салықтарды тоқтатуға өзінің күші жететінін мәлімдеді және жылы қарсы алынды. Ол Бодмин-Мурда "Ричард IV" деп жарияланды, ал оның 6000-ға жуық сарбаздық Корнуолл әскері Таунтонға жорық жасаудан бұрын Эксетерге кірді. Генрих VII Корнуоллға шабуылдау үшін бас генералы, 1-ші барон Дэйбени Джайлсты жіберді. Уорбек корольдің барлаушылары Гластонбериде екенін естігенде қорқып, әскерін тастап кетті. Уорбек Гэмпширдегі Болиеу аббаттығында қолға түсіріліп, сол жерде бағынды. Генрих VII 1497 жылдың 4 қазанында Таунтонға жетті, онда ол қалған Корнуолл әскерінің бағынуын қабылдады. Көшбасшылар өлім жазасына кесілді, ал қалғандары айыппұл төледі. Уорбек алдымен Таунтонға, содан кейін Лондон мұнарасына қамалды, онда ол "халықтың күлкісі мен аяусыз сындарымен атқа мінген күйі көшелермен жүргізілді".

Түрмеге қамау және өлім

Бастапқыда Уорбекті Генри жақсы қабылдады. Ол өзін жалғаншы екенін мойындағаннан кейін Лондон мұнарасынан босатылып, Генрихтің сарайында тұруға рұқсат алды. Ол тіпті патшаның тойларына да қатысты. Дегенмен, оны күзеттеді және патшайымның қорғауында тұратын әйелімен бірге жатуына рұқсат берілмеді. Сегіз ай сарайда болған соң, Уорбек қашып кетуге тырысты. Ол дереу қайта ұсталды. Содан кейін ол Тауэрде тұтқындалды, бастапқыда жалғыз бөлмеде, кейіннен 17-ші Уорвик графымен бірге; екеуі 1499 жылы қашып кетуге әрекеттенді. Тағы да ұсталғаннан кейін, Уорбек 1499 жылдың 23 қарашасында Тауэрден Лондонның Тайберн жеріне жеткізілді, онда ол өзінің мойындауын оқып, дарға асылды. Уорбектің ирландиялық серігі Джон Атвотер да сол күні Тайбернде өлім жазасын алды. Уорвик графының басы 1499 жылдың 28 қарашасында Тауэр-Хиллде кесілді. Уорбек Лондондағы Остин монахтарының шіркеуіне жерленді. Оның белгісіз қабірінің шамамен орны – Голландия шіркеуі, Остин монахтары. Оның тарихы Фрэнсис Бэконның 1622 жылы жарық көрген «Хенрих VII патшалығының тарихы» атты еңбегінде келтірілген.

Сыртқы келбеті

Перкин сыртқы келбетімен Эдуард IV-ке ұқсас болғандықтан, оның Эдуардтың заңды емес ұлы болуы мүмкін, немесе кем дегенде Йорк әулетімен нақты байланысы болған деген пікір пайда болды. Фрэнсис Бэкон оның Эдуардтың көптеген заңды емес балаларының бірі деп санайтын.

Сурет

Көпте олар Перкиннің сақталған жалғыз суреті - Жак ле Буктың шамамен 1570 жылға жатқан "Арас жинағындағы" сурет екенін айтады. Суретті Перкин Уорбек деп жазған мәтін, жинақтағы басқа суреттердегі жазулардан өзгеше қолмен жазылған. "Арас жинағында" "Перкин Уорбек" суреті шотланд және ағылшын корольдық отбасыларының портреттерінің (Джеймс IV, Маргарет Тюдор, Генрих VII және Йорктан Елизавета) арасында орналасқан. "Арас жинағындағы" осы суреттер тобы Перкин Уорбек кеткеннен кейін Шотландияға сапарлаған Тюдор сарайының суретшісі Мейннарт Вейвик еңбегіне негізделген болуы мүмкін. Ол жерде оны "Англиялық суретші Майнорс" деп білген. Тағы бір суретші, Антверпендік Пирс, Шотландия сарайында оның ізбасары болды, сондай-ақ ол жинақтағы шотланд портреттерінің авторы ретінде қарастырылды.