Кіріспе

Түркиядағы аймақ

Иония (/aɪ/'/oʊ//n//i//ə/ eyeOHneeə) – қазіргі Түркияның Измир қаласының оңтүстігіндегі Анатолияның батыс жағалауындағы ежелгі аймақ. Ол грек қоныстарының Ион лигасының ең солтүстік аумақтарынан тұрды. Ешқашан біріккен мемлекет болмаған бұл аймақ, архаикалық кезеңге дейін аймақта қоныстанған иондықтардың есімімен аталады. Ионияның өзі солтүстіктегі Фокеядан Гермус өзенінің (қазіргі Гедиз) сағасына жақын, оңтүстіктегі Милетке дейін Мейандр өзенінің сағасына жақын жатқан тар жағалау жолағын, сондай-ақ Хиос және Самос аралдарын қамтыды. Ол солтүстікте Эолиямен, шығыста Лидиямен және оңтүстікте Кариямен шектесетін. Аймақтағы қалалар Парсы империясы мен гректер арасындағы күресте маңызды рөл атқарды. Иония қалалары мифтік туыстық дәстүрлермен және иония диалектін қолдану арқылы анықталды, бірақ Ион лигасының негізін құраған он екі қала болды, олар Панионионда ортақ қасиетхана мен фестиваль өткізді. Бұл он екі қала (оңтүстіктен солтүстікке қарай): Милет, Миус, Приена, Ефес, Колофон, Лебедос, Теос, Эритра, Клазомена және Фокея, сонымен қатар Самос және Хиос аралдары. Смирна, бастапқыда эолиялық колония болған, кейіннен Колофоннан келген иондықтар басып алып, ион қаласына айналды. Біздің заманымызға дейінгі VI ғасырда Милетте дамыған ион философия мектебі, табиғи құбылыстарды табиғаттан тыс түсіндірмеуге және ғаламның ұтымды түсіндірмелерін іздеуге баса назар аударды, осылайша Батыс философиясындағы ғылыми зерттеулер мен рационалды ойлаудың негізін қалады.

География

Ионияның аумағы шағын болған, солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ұзындығы аса көп емес, қалалары теңіз мен таулар арасындағы тар жолақта орналасқан, оның ені әртүрлі. Жағалау сызығы соншалықты күрделі болғандықтан, оның жағалауымен саяхаттау тікелей қашықтықтан шамамен төрт есе ұзаққа созылатыны есептелген. Лидия және Кариямен шығыс шекарасының орналасқан жері ежелгі заманда нақты болмаған. Аймақ Кіші Азиядағы ең ірі үш өзеннің ағысымен қалыптасқан үш өте құнарлы аңғарды қамтыды: солтүстіктегі Гермус, Смирна шығанағына құяды, бірақ сол атаудағы қаладан біршама қашықтықта; Эфестен өтетін Кейстер (қазіргі Кіші Мендерес өзені); және Мейандр, ежелгі уақытта суын Приена мен Милет арасындағы терең шығанаққа құйған, бірақ осы өзеннің шөгінділерімен біртіндеп толып қалған. Екі шығыс-батыс тау жотасы аймақты бөліп, Эгей теңізіне түбектер ретінде созылады. Біріншісі Гермус және Кейстер өзендері арасындағы Сипил тауынан басталып, Хиос аралына қараған Эритрея түбегі ретінде жалғасады. Екіншісі – Кейстер мен Мейандр таулары арасындағы Мессогис жотасы, ол Самос аралына қарай созылатын Микале түбегіне айналады. Бұл тау жоталарының ең биігі ... дейтін деңгейден аспайды. Иония ежелгі заманда Кіші Азияның ең құнарлы айманы ретінде танымал болған.

Этимология

Ἴωνες (Íōnes) немесе Ἰᾱ́ϝoνες (Iā́wones) сөзінің этимологиясы белгісіз. Оның шығу тегін түсіндіру үшін әртүрлі теориялар ұсынылған. Фриск бұл *Ia деген белгісіз түбірден шыққан деп болжайды, бірақ оны *ya деп айтуға болады. Ἴωνες немесе Ἰᾱ́ϝoνες сөзі прото-үнді-еуропалық ономатопеялық *wi немесе *woi түбірінен шыққан болуы мүмкін, бұл басқаларға көмектесуге асыққан адамдардың айғайын білдіреді. Покорный ұсынған тағы бір пікір бойынша, *Iāwones «Аполлонның жақтастары» дегенді білдіруі мүмкін, бұл оның құлшылығында айтылған iḕ paiṓn дауысына негізделген; ал құдайдың өзі iḕios деп аталған. Ἴωνες немесе Ἰᾱ́ϝoνες сөзі Жерорта теңізінің шығысындағы аралда тұрған белгісіз халықтың ертедегі атауынан шыққан болуы мүмкін. Бұл халық ежелгі египет тілінде ḥꜣw nbwt деп аталған, бұл сол аймақта тұратын халықты білдіреді. Дегенмен, бұл ертедегі атаудың нақты мағынасы және оның Ἴωνες терминімен байланысы әлі де белгісіз. Бұл сөз прото-үнді-еуропалық *uiH түбірінен шыққан болуы мүмкін, яғни «күш» дегенді білдіреді. Ἰᾱ́ϝoνες (Iā́wones) термині Таяу Шығыстың көптеген тілдерінде гректерді атау үшін қолданылған сөздердің бастауы болды, мысалы арамей тіліндегі 𐡉𐡅𐡍𐡉𐡍‎ (*Yawnayīn), еврей тіліндегі יָוָן (yāwān), араб тіліндегі يُونَان (yūnān), демотикалық египет тіліндегі wynn (/wəjˈniːn/) және копт тіліндегі ⲟⲩⲁⲓⲛⲓⲛ (ouainin).

Тарих

Біздің заманымыздан бұрын 18 ғасырдан бастап аймақ Хетт империясының бір бөлігі болды, бұл аймақ Арзава деп аталған болуы мүмкін. Империя құлдырағанмен бірге, біздің заманымыздан бұрын 12 ғасырда басқыншылар оны қиратты. Гректер Ионияны, шамамен біздің заманымыздан бұрын 11 ғасырда қоныстандырды. Ең маңызды қала Милет (Хетттердің Милаванда/Милаватасы) болды. Анатолияда қола дәуірінің соңында "Иониялықтар" деп аталатын халық туралы ешқандай жазба жоқ, бірақ Хетт мәтіндері "Аххияван" ("Ахеейлер") деп аталатын халықтармен байланыс туралы, олардың орналасқан жері нақты көрсетілмейтін мәліметтерді сақтайды. Милет және грек емес халықтар бұрын құрған басқа да қалалар микендік гректермен толықты.

Архаикалық кезең

Архаикалық кезеңде "Иония полистері грек әлемінің мәдени, интеллектуалдық және саяси жетекшілерінің бірі болды". Аймақ б.з.д. 750 жылдан бастап б.з.д. 510 жылдан кейін де дамыды, мұның себебі көшпендер, саудагерлер және басқа да әлеуметтік топтардың еңбегі болды.

Иония лигасы

Он екі Иония қаласы діни және мәдени (саяси немесе әскери емес) конфедерация – Иония лигасын құрды, оның ерекше белгісі Пан-Иония фестиваліне қатысу болды. Бұл фестиваль Микале тауының солтүстік беткейінде, Паниониум деп аталатын қасиетті орында өтті. Осыдан бір буын бұрынғы Ассирия жазуларында Иондықтармен болған қиындықтар тіркелген, олар қайықтарымен қашып құтылған. Олар Азиядағы басқа грек қалаларымен бірге Парсы монархиясының құрамына кірді, Лидия сатрапиясының бір бөлігі болды. Осы мәртебеде олар үлкен дербестікке ие болды, бірақ Парсы патшасына адал болған жергілікті билеушілерге ("тирандар" деп аталған) бағынышты болды. Көркем өнер мен археологиялық зерттеулер Ионияның осы кезеңде Лидиялықтарға, Парсыларға және олардың шығыс көршілеріне "ашықтығымен және бейімделу қабілетімен" ерекшеленгенін көрсетеді. Лидиялық өнімдер мен сәндік заттар кеңінен таралған. Парсылар "Яуна" (ион) терминін барлық гректерді білдіру үшін қолданды, оларды Кіші Азиядағы "құрлықтағы Яуна", Эгей теңізіндегі "теңіз жағасындағы Яуна", Грекиядағы "теңіз ар жағындағы Яуна" және Македониядағы "басында қалқандары бар Яуна" деп бөліп қарады.

Иониялық көтеріліс

Шамамен б.з.д. 500 жылы Милеттік Хистий сияқты тирандардың бірінің ықпалымен Иониалық көтеріліс Парсыға қарсы басталды. Бастапқыда оларға афинялықтар мен Эретриялықтар көмектесті, олардың көмегімен ішкі аймаққа еніп, Сардис қаласын өртеп жіберді, бұл Парсылардың Грекияға жорық жасауына себеп болды. Бірақ Иониалық флот Ладе аралы түбінде жеңіліске ұшырады, ал Милет қаласы ұзақ қоршаудан кейін қиратылды, содан кейін барлық Азиялық гректер – аралдықтар да, құрлықтағылар да – қайта бағындырылды. Ол қоныстанушылардың арасында басқа этникалық топтарды да атап көрсетті: Эвбеядан келген абанттар, Орхоменнен келген миниялықтар, кадмейлер, дриоптар, фокиялықтар, молоссиялықтар, Аркадиялық пеласкилер, Эпидаврлық дорийлер және тағы да басқалар. Тіпті "Ионияның ең таңбалылары" да Кариядан келген қыздарға үйленген. Ол иониялықтарды афинялықтардан тараған және Апатурия мерекесін тойлаған барлық халықтар деп анықтайды, бұл афинялықтардың иониялық мәдениетін кең ауқымды анықтамасымен үйлеседі.

Сатрапия (б. з. д. 387 - 335)

Спартанцы распустили Афинскую империю в конце Пелопоннесской войны в 404 г. до н.э. Спартанцы установили гармостов (наместников) в городах, но были вынуждены отозвать их, поскольку пообещали Ионию и другие греческие общины в Азии персам. В 401 г. города Ионии и Спарта поддержали Кира Младшего, персидского владыку Малой Азии, в его попытке захватить трон у своего брата, царя Артаксеркса II, но он потерпел неудачу. Артаксеркс поручил Тиссаферну, сатрапу Лидии и Карии, вернуть города Ионии, и спартанцы выступили против него. В 396 г. до н.э. Агесилай возглавил крупную экспедицию в Малую Азию для защиты городов и нападения на персов, которая высадилась в Эфесе. Оттуда он вторгся во Фригию и Лидию, разграбив Сарды в 395 г. до н.э. Но начало Коринфской войны вынудило его отступить в 395 г. до н.э. К примерно 390 г. до н.э. регион оказался под контролем Персии, когда персидский сатрап разрешил пограничный спор между Милетом и Миусом. Спарта, Афины и другие греческие государства формально признали персидское владение Ионией и другими греческими городами в Малой Азии в Анталкидовом мире в 387 г. до н.э. В этот период Иония была отдельной сатрапией, а не частью Лидии – единственный случай в истории региона, когда она образовала административную единицу. Города Ионии, по-видимому, сохранили значительную автономию до завоевания Малой Азии Александром Македонским в 335 г. до н.э. Иония стала частью римской провинции Азия в 133 г. до н.э., столицей которой был ионийский город Эфес. Иония не занимала официального места в римской администрации провинции, которая была разделена на конвенты, совершенно отличные от традиционных этнических делений региона. Однако Ионский союз продолжал функционировать в этот период. Географ Страбон рассматривает Ионию как узкую прибрежную полосу от реки Герм в севере до реки Майандр в юге (хотя и отмечает, что другие авторитеты включали равнину к югу от реки). Он считает Эфес своим самым важным городом и представляет собой непрерывную традицию интеллектуальной культуры в регионе, простирающуюся от архаических философов до его современности – в отличие от интеллектуальной жизни материковой Греции, которую он представляет как дело прошлого. Другие авторы иногда используют «Ионию» как метонимию для всей провинции Азия. Уменьшение политической автономии греческих городов под властью Рима привело к усилению внимания к культурной идентичности как источнику гражданского престижа. В ожесточенной конкуренции, разгоревшейся между городами провинции Азия в римский имперский период, города Ионии подчеркивали свою ионийскую идентичность как «одну из самых чистых, «первичных» форм гречности», в то время как их соперники обвиняли ионийцев в чрезмерном влиянии восточной роскоши и вспоминали их поддержку персов в конце пятого и начале четвертого веков до н.э. Большинство источников, обсуждающих ионийские мифы об основании, относятся к этому периоду. Города Ионии сохранили местные названия месяцев и продолжали считать годы по имени магистратов, а не принимать эру датировки, как большинство других городов в Малой Азии. Отличительные ионийские личные имена оставались распространенными.

Ортағасырлық және қазіргі заманғы тарих

Гректер Рим, Византия және Осман империялары тұсында Иониада өмір сүруді жалғастырды, бірақ 1922 жылы Грек геноцидінің салдарынан, Түркия мен Грекия арасындағы халық алмасуымен аяқталған оқиғалардан кейін, олар аймақты тастауға мәжбүр болды. Неа-Иония және Неа-Смирни қалалары негізінен Иониадан келген босқындармен қоныстандырылды және олар әлі де иониялық мәдениетін сақтап келеді.

Мұра

Б.з.д. VII ғасырдан бастап Иония, әсіресе Милет қаласы, әйгілі Иония философия мектебінің отаны болды. Талес және оның шәкірті Анаксимандр құрған Иония мектебі Табиғат туралы дәстүрлі көзқарастарда революция жасады. Табиғи құбылыстарды дәстүрлі дін мен мифтерге байланыстырып түсіндірудің орнына, сол кездегі мәдени орта адамдардың жеке тәжірибесінен және терең ойлардан туған идеялар негізінде табиғи әлем туралы болжамдар жасауға мүмкіндік берді. Физик Карло Ровеллидің сөзіне сүйенсек, бұл "алғашқы ұлы ғылыми революция" және грек, содан кейін қазіргі заманғы ойлауды қалыптастырған сыни ойлаудың бастапқы үлгісі болды. Ионияда әдебиет пен ғылым (әсіресе Иония философия мектебі) және өнер саласындағы көрнекті тұлғалардың көптеген тізімі бар. Бұл мектеп б.з.д. 700-500 жылдар аралығында гүлденді. Бұл мектептің есімдерімен танымал тұлғалары: Самос қаласынан Теодор және Роэк, Маэандр өзенінің жанындағы Магнезиядан Батикл, Хиостан Глаук, Мелас, Микиад, Архермус, Бупал және Афинис. Мектептің бүгінге дейін сақталған ең маңызды туындылары – 1885-1887 жылдары Афина Акрополісінде табылған әйгілі архаикалық әйел мүсіндері, Бранхида мүсіндері, Делоста табылған Архермустың Никасы және Ефестегі Артемизияның төменгі қабаттарынан Д.Г. Хогарт тапқан піл сүйегі мен электрумнан жасалған заттар. Осыған ұқсас жағдай еврейше "Яван" (יוון) және санскритше "явана" сөздеріне де қатысты. Кейін бұл сөз араб, түрік, урду және басқа да тілдерге қабылданды.