Кіріспе
Келадон – керамикаға арналған термин, ол жаде тасының жасыл түсіне боялған керамикалық бұйымдарды, сондай-ақ «жасыл бұйымдарды» (қазіргі мамандар қолданатын термин) және көбінесе кішкентай жарықтармен жабылған ашық глазурьдің түрін білдіреді. Бұл глазурь алғаш рет жасыл бұйымдарда қолданылған, бірақ кейін басқа фарфорларда да пайдаланылды. Келадон Қытайда пайда болған, бірақ терминнің өзі еуропалық. Чжэцзян провинциясындағы Лонгцюань пеші сияқты белгілі пештер келадон глазурьлерімен әйгілі. Кейін келадон өндірісі Шығыс Азияның басқа аймақтарына, мысалы, Жапония мен Кореяға, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Азия елдеріне, атап айтқанда Таиландқа тарады. Еуропалық керамистер де кейбір бұйымдар жасады, бірақ ол онда кең таралған жоқ. Ең сапалы бұйымдар фарфордан жасалған, бірақ осы түс пен глазурьді тас және қыштан да жасауға болады. Лонгцюань келадонының көп бөлігі қытай стандартына сай келеді, бірақ еуропалық фарфор анықтамаларына сәйкес келмейді. Көп ғасырлар бойы келадон бұйымдары қытай императорлық сарайында жоғары бағаланды, бірақ Юань династиясы кезінде боялған бұйымдар, әсіресе көк-ақ фарфор оларды ығыстырды. Келадонның жаде тасына ұқсас түсі, Қытайда дәстүрлі түрде ең құнды материал саналғандықтан, оның танымалдылығының басты себебі болды. Келадон Қытайда бұрынғы стильдерді жаңарту ниетімен, бірақ көлемі азайтылған күйде өндірілуін жалғастырды. Кореяда Корео династиясы (918–1392) кезінде жасалған келадон корей фарфорының классикалық үлгісі саналады. Келадон түсін алу үшін темір оксидінің аздаған мөлшерін қамтитын глазурьді жоғары температурада, тотығу процесін басау үшін арналған пеште күйдіру қажет. Материалдарды тазарту маңызды, себебі басқа химиялық элементтер түсті өзгерте алады. Темір оксидінің жеткіліксіз мөлшері көк түс береді (кейде бұл қалаулы нәтиже), ал артық мөлшері зәйтүн және соңында қара түске айналады. Оптималды мөлшер 0,75% және 2,5% аралығында болуы керек. Басқа химиялық элементтердің болуы да әсер ете алады; мысалы, титан диоксиді сары түс береді.
Celadon ('/s//ɛ//l//ə//d//ɒ//n/) is a term for pottery denoting both wares glazed in the jade green celadon color, also known as greenware or "green ware" (the term specialists now tend to use), and a type of transparent glaze, often with small cracks, that was first used on greenware, but later used on other porcelains. Celadon originated in China, though the term is purely European, and notable kilns such as the Longquan kiln in Zhejiang province are renowned for their celadon glazes. Celadon production later spread to other parts of East Asia, such as Japan and Korea, as well as Southeast Asian countries, such as Thailand. Eventually, European potteries produced some pieces, but it was never a major element there. Finer pieces are in porcelain, but both the color and the glaze can be produced in stoneware and earthenware. Most of the earlier Longquan celadon is on the border of stoneware and porcelain, meeting the Chinese but not the European definitions of porcelain. For many centuries, celadon wares were highly regarded by the Chinese imperial court, before being replaced in fashion by painted wares, especially the new blue and white porcelain under the Yuan dynasty. The similarity of the color to jade, traditionally the most highly valued material in China, was a large part of its attraction. Celadon continued to be produced in China at a lower level, often with a conscious sense of reviving older styles. In Korea the celadons produced under the Goryeo dynasty (918–1392) are regarded as the classic wares of Korean porcelain. The celadon color is classically produced by firing a glaze containing a little iron oxide at a high temperature in a reducing kiln. The materials must be refined, as other chemicals can alter the color completely. Too little iron oxide causes a blue color (sometimes a desired effect), and too much gives olive and finally black; the right amount is between 0.75% and 2.5%. The presence of other chemicals may have effects; titanium dioxide gives a yellowish tinge.
Этимология
"Селадон" термині керамиканың ақ-жасыл жаде тастың түсіне ұқсас глазурасы үшін еуропалық сарапшылармен қолданыла бастады. Ең көп қабылданған теория бойынша, бұл термин алғаш рет 17 ғасырда Францияда пайда болған және Онерé д’Урфенің "Астрée" (1627) атты француз пастушалық романындағы Селадон деген шопанның есімімен аталған, ол ақ-жасыл ленталар таққан. (Д’Урфе өз кезегінде бұл кейіпкерін Овидийдің "Метаморфозалар V.144" шығармасынан алған.) Тағы бір теория бойынша, бұл термин 1171 жылы Сирия сұлтаны Нур ад-Дин Зенгиге қырық керамикалық бұйым жіберген Әйюбид сұлтаны Саладиннің (Салах ад-Дин) есімінің бұрмалануы болуы мүмкін.
Өндірісі мен сипаттамалары
Целадон глазурі – әдетте ішінара мөлдір, бірақ түрлі-түсті глазурьдер, көбісі айқын (кейде де айқын) «қырықылдауы» немесе глазурьдегі кішкентай жарылыстар, көбінесе тас немесе фарфор керамика денелерінде қолданылады. «Нағыз целадон» деп аталатын, пештің ең төменгі температурасын, ыстық температураның ең жақсы диапазонын және атмосфераны азайту кезінде от жағуды талап ететін, кем дегенде бір қатаң анықтама бойынша Солтүстік Сун әулетінің басында (960–1127) пайда болды. Сұр немесе жасыл целадон глазурі – оттау процесінде темір оксидінің темірден темірге (Fe2O3 → FeO) айналуының нәтижесі. Бұл қазір көбінесе протоцеладон деп аталады және көбінесе қоңыр және сары түске ие, көп жасыл емес. Целадонның ең алғашқы ірі түрі – Юэ керамикасы, оның орнына Солтүстік Қытайда бірнеше пештер пайда болды, олар Солтүстік Целадон деп аталатын бұйымдарды өндірді, кейде император соты қолданды. Олардың ішіндегі ең танымал – Яочжоу керамикасы. Осы түрлердің барлығы Шығыс Азияның қалған бөлігіне және ислам әлеміне кеңінен экспортталды. Лонгкван целадон бұйымдары алғаш рет Солтүстік Сун кезінде жасалды, бірақ Оңтүстік Сун кезінде гүлденді, өйткені астана оңтүстікке көшіп, солтүстік пештер құлдырап кетті. Бұл көкшіл, көк жасыл және зәйтүн жасыл глазурьға ие болды және денелердегі қышқылданған және сілтілік заттардың мөлшері жоғары болды, олар тас бұйымдарынан гөрі Цзиньдечжэнь мен Дэхуада жасалған кесек бұйымдарына ұқсады. Жоғарыда аталған барлық тауарлар көбінесе жасыл түсте болды немесе болуға тырысты. Целадон деп жіктелетін басқа тауарлар көбінесе қытайлықтар өте жоғары бағалаған ашық көк түстерде немесе түрлі қоңыр және ақ түстілерде болды. Бұл бұйымдар сол кездегі және кейінгі қытайлық дәмділер үшін жоғары бағаланған, кейде соттың ғана пайдасына жасалған. Бұларға Ру, Гуан және Ге бұйымдары, сондай-ақ «құпия түсті» (ми се) бұйымдар сияқты бұрынғы түрлері кіреді, олар ақыр соңында Фамен ғибадатханасындағы склеп ашылған кезде анықталды. 13–15 ғасырларда Шығыс Азия, Оңтүстік-Шығыс Азия және Таяу Шығысқа үлкен көлемде Лонгкван целадоны экспортталды. Мұсылман елдері үлкен целадон ыдыстарды ерекше жақсы көретін. 1420 жылдан бастап Кацененленбоген графтары Еуропаға ислам әлемі арқылы жанама түрде жеткен ең көне целадон импортын иеленді. Бұл – Еуропадағы металдан жасалған, Кассельдегі Landesmuseum мұражайында орналасқан тостаған. 14 ғасырдың басында Цзиньдечжэнь бұйымдарында көк және ақ фарфордың пайда болуынан кейін, целадон Қытайда да, экспорттық нарықтарда да біртіндеп модадан шығып, 1500 жылдан кейін өнімнің сапасы мен саны көптеп төмендеді, бірақ кейінірек ғасырларда Цзиньдечжэнь фарфорында целадон глазурьларының кейбір антиквариаттық қайта жаңғыруы болды. Қытай целадонында безендіру, әдетте, денені қалыптастыру немесе жалпақ бетке терең емес дизайн жасау арқылы жасалады, бұл глазурьдің депрессияларға шоғырлануына мүмкіндік береді, бұл дизайнды ерекшелендіру үшін әлдеқайда терең түсті береді. Екі әдісте де ою, қалыптау және басқа да әдістер қолданылуы мүмкін. Бұл жерде мүлдем басқа түстермен қарама-қайшылық өте сирек кездеседі, кейде бір бөлшектің бөліктері лонгкван целадонында глазурланбаған бисквитке айналып қалдырылады.
Жапондық зеладон
Жасыл ыдыс-аяқтардың қытай иероглифтерінің жапонша айтылуы – сейджи (青磁). Ол Сун әулеті (960–1270) кезінде Қытайдан және Корея арқылы әкелінді. Қазіргі заманда Жапония керамика өнерінің ең алуан түрлі стильдеріне ие болғанымен, қыш өндірушілер көбінесе 80%-ға дейін жететін жоғары шығын деңгейіне байланысты жасыл ыдыс-аяқтардан қашып жүрді. Сондай-ақ, порцелин жасау үшін әдетте қолданылатын каолинит керамикалық материалы Қытайдағыдай көп көлемде кездеспейді. Жапонияда каолиннің бір көзі – Кюсюдегі Амакуса. Дегенмен, көптеген суретшілер пайда болды, олардың туындылары глазурьдің сапасы мен түсі, сондай-ақ кейіннен заманауи дизайнның инновациясы тұрғысынан сыншылардың жоғары бағасын алды. Қытайдан шыққан үш туынды мемлекеттік деңгейде ұлттық қазына ретінде тіркелді. Оларға 13 ғасырға жататын Оңтүстік Сун әулетінің Луньцюань пешінен шыққан екі гүлді ваза және 13-14 ғасырларға жататын Юань әулетінің Луньцюань пешінен шыққан темір-қоңыр дақтары бар гүлді ваза кіреді. Луньцюань стиліндегі өндіріс Арита, Сага және Сага доменінде, Набесима кланының билеушілері тұсында шоғырланды. Жасыл ыдыс-аяқтар хакудзи (白磁) ақ порцелинмен тығыз байланысты. Мұздай ақ және көкшіл түсті нәзік градиенттермен жабық глазурь сейхакудзи (青白磁) порцелині деп аталады. Қытайда осы глазурь түрі Цинбай деп белгілі. Цинбайдың тарихы Сун әулетіне дейін жетеді. Ол бірінші кезеңде күйдіріліп, содан кейін аз мөлшерде темір қосылған глазурьмен боялады. Екінші рет күйдірілген кезде ол көкшіл түске ие болады. Жапон суретшілері мен тұтынушылары толық жасыл глазурьге қарағанда сейхакудзи көкшіл ақ глазурьді ұнатады. Кавасе Шинобу (1950 ж.т.), Минегиси Сейко (1952 ж.т.), Кубота Ацуко (1953 ж.т.), Яги Акира (1955 ж.т.) және Като Цубаса (加藤委) (1962 ж.т.). Фуками Суэхару, Масамичи Ёсикава және Като Цубаса сияқты суретшілер абстрактілі туындылар жасап, олардың жұмыстары көптеген ұлттық және халықаралық мұражай коллекцияларына енген. Като Цубаса Жаңа Зеландиядан әкелінген каолинмен жұмыс істейді.
Кореялық зеладон
Кореялық келадонның Үш патшалық дәуірінен бастап, өзінің жасыл ыдыс жасау дәстүрі бар. Кореяда жадеден жасалған зергерлік бұйымдар мен тәждерді жасау дәстүрі бар. Бұл бұйымдар шығармашылық, ғалам, құдайлық және билік символы ретінде қолданылды. Қытайдың жасыл ыдыстары жергілікті қыш өнеркәсіптерін де шабыттандырды. Кореяда Горё және Жосон дәуірлерінде ерекше жоғары сапалы келадон өндірілді. Осы кезеңде санггам деп аталатын инкрустациялық жасыл ыдыс жасау техникасы ойлап табылды. Кореялық жасыл ыдыстар, сондай-ақ "Горё келадоны" деп аталады, әдетте ақшыл жасыл-көк түсті болады. Глазурь 10 және 11 ғасырларда Горё дәуірінде дамып, жетілдірілді, содан кейін оның аты пайда болды. Кореялық жасыл ыдыстар 12 ғасыр мен 13 ғасырдың басында өзінің гүлдену кезегіне жетті, бірақ 13 ғасырда Кореяға моңғол шапқыншылығы және Жосон әулеті үкіметінің қуғын-сүргіні осы қолөнерді жойды. Гангжин пештер тобы 188 пештен тұратын және Горё ыдыстарының көптеген даналарын өндірді. Пештер теңіз жағасындағы Гангжин-гун, Желланам провинциясында орналасқан. Солтүстік таулар шеберлерге отын, каолин және кремний диоксиді сияқты қажетті шикізатты қамтамасыз етті, ал жақсы қалыптасқан тарату жүйесі Кореяның барлық аймандарына ыдыстарды тасымалдады және Қытай мен Жапонияға экспорттауға мүмкіндік берді. Бұл орын Оңтүстік Корея үкіметі тарапынан Әлемдік мұра тізіміне енгізу үшін қарастырылып жатыр. 14 ғасырдан бастап келадон "рух ыдысы" немесе Чхь Тан ретінде Кореяның көптеген храмдарында жақсылық әкелу үшін рухтарды шақыру үшін қолданылды. Кореяның дәстүрлі жасыл ыдыстарының ерекше сәндік элементтері бар. Ең ерекшелері – контрастты балшық денелеріне глазурь жағу арқылы жасалған өрнектер. Санггам деп аталатын инкрустациялық әдіспен жасалған ыдыстарда, түрлі түсті балшықтың кішкентай бөліктері негізгі балшыққа енгізіледі. Кескінделген немесе сырғанатылған ою-өрнектер әртүрлі түсті балшықтың қабаттарын ыдыстың негізгі балшығына жабыстыруды қажет етеді. Содан кейін қабаттар әртүрлі түстерді көрсету үшін ойып шығарылады. Горё дәуіріне жататын көптеген бұйымдар үкімет тарапынан Оңтүстік Кореяның ұлттық қазынасы ретінде тіркелді, мысалы 12 ғасырға жататын Аждаһа қайнатқышы (Ұлттық қазына №61), санггаммен ойылған тұрулы маэбьонг вазасы (Ұлттық қазына №68), балықшы балықтан жасалған сәнді түтету (Ұлттық қазына №95) және Аждаһалық торғай пішіндес құмыра (Ұлттық қазына №96). 20 ғасырдың басында қыш өнеркәсіпшілері заманауи материалдар мен құралдарды қолданып, ежелгі корейлік Горё келадонының әдістерін қайта жасай алмады. Оның қайта жаңғыруында Ю Гын Хён (유근형; 柳根瀅) жетекші рөл атқарды, ол 1979 жылы түсірілген "Корё келадоны" атты қысқа фильмде жазылған. Тағы бір белгілі қыш өнеркәсіпшісі және Тірі ұлттық қазына – Цзи Сунтаку (1912–1993). Бүгінде Ичхон керамикалық ауылында жүздеген қыш өнеркәсіпшілері өздерінің жұмыстарын көрсетеді, олар Сугванри, Синдұн мёни және Саум донг қалаларының заманауи туындыларын ұсынады. 20 ғасырдың соңында Сын Сан Хо және Ким Се Ён сияқты керамистер дәстүрлі Горё ыдыстарының негізінде өз стильдерін жасады. Ким өзінің екі қабатты, өте егжей-тегжейлі жұмыстарымен танымал болды, олар кейде 1500-ден астам жеке гүлденген хризантема гүлдерін бейнелейтін. Сеулдегі Кореяның Ұлттық мұражайында келадоннан жасалған маңызды бұйымдар мен ұлттық қазыналар сақталған. Хаеганг керамика мұражайы және Горё келадон мұражайы – корейлік жасыл ыдыстарға арналған екі аймақтық мұражай.
Тайландтық зеладон
Тай керамикасының өзіндік жасыл керамика жасау дәстүрі бар. Ортағасырлық тай ыдыстары бастапқыда қытай жасыл керамикасының ықпалында болды, бірақ содан кейін өзінің бірегей стилі мен техникасын дамытты. Сухотай патшалығы тұсындағы ең танымал пештердің бірі – Сухотай провинциясының солтүстік-орталық аймағындағы Си Сачаналай және Саванхалок аудандары маңында орналасқан. Өндіріс 13 ғасырда басталды және 16 ғасырға дейін жалғасты. Бұл өнер 14 ғасырда өркендеген шағына жетті.
Басқалар
Шығыс Азиядан тыс жерлерде де бірқатар суретшілер түрлі деңгейде табысқа жетіп, жасыл керамикамен жұмыс істеді, бірақ тазалығы мен сапасы жағынан әртүрлі нәтижелерге қол жеткізді. Олардың ішінде АҚШ-тағы Уэстон Приориден Томас Безансон және Польшаның Ванда Голаковская (1901–1975) есімдерін атауға болады, олардың туындылары Варшавадағы Ұлттық музей мен Краковтағы Ұлттық музейдің қорында сақталуда.