Кіріспе

Құтқарылу мерекесінің басталуын белгілейтін рәсім

Құтқарылу Седері – яһудилердің Құтқарылу мерекесінің басталуындағы рәсімдік дастарқан. Ол еврей күнтізбесіндегі нисан айының 15-ші күнінің кешінде (яғни 15-ші күннің басында; еврей күні күн батумен басталады) дүние жүзінде өткізіледі. Бұл күн Григориан күнтізбесінде наурыздың соңына немесе сәуірге сәйкес келеді. Құтқарылу мерекесі Израильде жеті күн, ал көптеген дәстүрлер бойынша еврей диаспорасында сегіз күнге созылады. Құтқарылу мерекесінің жеті күні саналатын жерлерде Седер бірінші түні өткізіледі, ал сегіз күні саналатын жерлерде Седер көбінесе бірінші екі түні, нисан айының 15-і мен 16-сы күндері өткізіледі. Седер – ежелгі Мысырдағы құлдықтан исраилдіктердің азаттығы туралы әңгімені қайта баяндауды қамтитын рәсім, ол Торадағы Шығу кітабынан (Шемот) алынған. Седердің өзі Мысырдан шығу туралы әңгімені қайта айтуға яһудилерге бұйрық берген Киелі кітаптағы өлеңге негізделген: «Сол күні балаңа былай де: «Мен Мысырдан шыққанда, Раббың маған не істеді, соның арқасында осыны жасадым». (Шығу 13:8). Седерде яһудилер ежелгі Танаит еңбегі – Хаггада мәтінін оқиды. Хаггадада исраилдіктердің Мысырдан шығуы туралы баяндама, арнайы тілектер мен рәсімдер, Талмуд түсіндірмелері және Құтқарылу мерекесіне арналған әндер бар. Седер дәстүрлеріне оқиғаны айту, оны талқылау, төрт стақан шарап ішу, маца жеу, символдық тағамдарды жеу және азаттықты тойлау кіреді. Седер – дүние жүзіндегі яһудилердің ең көп таралған рәсімдерінің бірі.

Этимология

Седер – еврейше סדר сөзінің транслитерациясы, яғни «рет» немесе «процедура» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау сонымен қатар тамақтың өту барысын, барлық тағамдарды, баталарды, дұғаларды, әңгімелерді және әндерді көрсетеді, олар Хаггада кітабында жазылған. Хаггада – Пасха мерекесінің ретін анықтайтын және Мысырдан шығу тарихын баяндайтын кітап. Ал «рет» бойынша барлық мицвоттар (діни міндеттемелер немесе рәсімдер) әрбір еврей үйінде белгілі бір тәртіппен орындалады.

Құлдық пен бостандық

Бұл кештің екі негізгі тақырыбы – құлдық және бостандық. Хагдада кітабында былай делінген: «Әр буын өзін Мысырдан шыққандай сезінуге міндетті», яғни, құлдықтан босағандай. Яһудилер үшін күн батумен басталып, күн батумен аяқталатын уақыт есептелген. Мысырдан шығу тарихында, ежелгі Мысырдың 15 нисан күні яһуди халқы Перғауынның құлында болған. Он бесінші жаза Мысырға түскенде, түн ортасында Перғауынның ұлынан бастап, ең төменгі египеттіктің ұлына дейін, тіпті малдың ұлдарына дейін барлық туған ұлдар қаза болды (Шығу кітабы 12:29). Осыдан кейін Перғауын еврей халқын босатып, түндің екінші жартысында оларды еркіндікке шығарды. Сондықтан, Седерге қатысушылар түннің бірінші жартысындағы құлдықты еске түсіру үшін маца («кедей наны»), марор («құлдықтың ащылығын бейнелейтін ащы шөптер») және харосет («жабыстырғыш» деп аталатын тәтті паста, құлдардың кірпіш қалауға қолданған материалдарының символы) жейді. Түннің екінші жартысындағы бостандықты еске түсіру үшін олар мацаны («бостандық наны» және «қайғылы нан») және афикоманды жейді, төрт стақан шарап ішіп, жатып, көкөністерді тұзды суға мақтап жейді (мақтап жеу – патшалық пен бостандықтың белгісі).

Төрт тостаған

Құтқарылу мейрамында төрт тостақан шарап ішу міндетті. Мишнада (Песахим 10:1) тіпті кедейлердің де төрт тостақанды ішуге міндетті екені айтылған. Әр тостақан Седер мейрамының нақты бір сәтінде ішіледі. Біріншісі – Киддуш (קידוש) үшін, екіншісі – 'Магид' (מגיד) үшін, үшіншісі – Биркат Хамазон (ברכת המזון) үшін, ал төртіншісі – Халел (הלל) үшін. Төрт тостақан Құдайдың Құтқарылу туралы берген төрт уәдесін көрсетеді: «Мен шығарамын», «Мен құтқарамын», «Мен азат етемін» және «Мен қабылдаймын» (Шығу кітабы 6:6–7).

Балаларға көңіл бөліңіз

Седер кешінде балаға Құтылу оқиғасын қайтадан айту мақсаты тұрғандықтан, балалардың қызығушылығын ояту және тамақ ішкенде олардың сергек болуын қамтамасыз ету үшін көп күш жұмсалады. Осы мақсатта сұрақтар мен жауаптар Седер рәсімінің маңызды құралы болып табылады. Балаларды сұрақ қоюға ынталандыру арқылы, олар жауаптарды тыңдауға көбірек бейімді болады. Седер мейрамында ең кіші бала "Ма ништана" деп аталатын ең белгілі сұрақты қояды: "Бұл түннің қалған түндерден айырмашылығы неде?" Осы сұрақтардан кейін Седердің басты бөлігі – Магид, тарихи шолу түрінде жауаптарды талқылайды. Сонымен қатар, Седердің әртүрлі кезеңдерінде Седерді жүргізуші маццотты жауып, шарап тостағанын көтереді, содан кейін тостағанды қойып, маццотты ашады – мұның бәрі балалардан сұрақтар тудыру үшін жасалады. Кейбір дәстүрлерде сұрақтарды жеке бала емес, жиналған қауым хормен қояды және олар Седерді жүргізушіге жүгінеді, ол сұраққа жауап береді немесе жиналған қауымның назарын Құтылудың осы бөлігін сомдайтын адамға аударады. Пасха Седерінде Құтылу оқиғасын қайта жасау көптеген отбасылар мен қауымдастықтарда кең таралған. Отбасылар Хаггаданың басшылығымен, әртүрлі кезеңдерде өз сұрақтарын қойып, дұрыс жауап бергендерге жаңғақ, кәмпит сияқты сыйлықтар ұсынады. Тамақтан кейін "десерт" ретінде жасырылатын афикоман балалардың қатысуын ынталандыру үшін қолданылатын тағы бір құрал. Көптеген отбасыларда Седерді жүргізуші афикоманды жасырады, ал балалар оны табуы керек, содан кейін сыйлық немесе сыйақы алады. Ал кейбір үйлерде балалар афикоманды жасырып, ата-анасы іздейді; ата-аналар іздеуден бас тартқанда, балалар оның орнын көрсеткені үшін сыйлық (әдетте ақша) талап етеді.

Седердің тәртібі

Седер рәсімінің және тәртібінің қадамдары Құтқарылу мерекесінің Хагда кітабында баяндалған және жазылған, оның бір данасы барлық қатысушылардың алдында тұр. Еврей балалары еврей мектептерінде Седердің ретін көрсететін келесі сөздерді ән мен ырғақпен жаттайды:

(Балалар мен бірінші шарап)

Kadeish (קדש) – кидуш сөзінің еврей тіліндегі бұйрық түрі. Оны синагог қызметі аяқталғаннан кейін, бірақ күн батқанға дейін айту керек. Магид басталар алдында, кейбір сефард отбасылары "Bivhilu yatzanu mi mitzrayim" ("Біз Мысырдан асығыс түрде шықтық") әнін орындау дәстүріне ие. Осы ән орындалып жатқанда, отбасы басшысы Седер табағымен үстелдің айналасын аралап, оны әр адамның басы үстінен қозғайды.

(Египеттен шығу туралы)

Құтқарылу мерекесінің және құлдықтан бостандыққа өту туралы әңгіме айтылады. Седер мерекесінің осы сәтінде марокколық яһудилердің дәстүрі бойынша, олар Седер табағын барлық қатысушылардың басына көтеріп, "Бивхилу яцу мимицраим, халахама аня б'ней хорин" ("Біз асығысқан түрде Мысырдан шықтық, [біздің] қиындық нанымызбен, енді біз бос адамдармыз") деп айтады.

(Сейдер мейрамына шақыру)

Маццоттар ашылып, "қиыншылықтың наны" деп аталады. Қатысушылар (арамей тілінде) аш немесе мұқтаж болғандардың барлығын Седерге шақырады. Халаха осы шақыруды елдің туған тілінде қайталауды міндеттейді.

(Төрт сұрақ)

Мишнада седер кешінде қойылатын міндетті сұрақтар егжей-тегжейлі сипатталған. Дәстүр бойынша, төрт сұрақ ең кіші баладан сұралады. Кейбір ғұрыптар бойынша, басқа қатысушылар да оларды іштей қайталап шығады. Кейбір отбасыларда бұл талап отбасының немересі жеткілікті еврей білімі алып, жауапкершілікті өз мойнына алғанға дейін ересектердің де "бала" рөлінде қалуын білдіреді. Егер адамда сұрақ қоя алатын балалары болмаса, жауапкершілік оның жұбайына немесе басқа қатысушыға көшеді. Сұрақ қоюдың маңыздылығы соншалық, тіпті адам седерде жалғыз болса да, өзіне-өзі сұрақ қойып, оларға жауап беруге міндетті.

Төрт ұлы

Дәстүрлі Хагдада «төрт ұл» туралы айтылады: біреуі дана, біреуі жаман, біреуі қарапайым, ал біреуі сұрауға білмейді. Бұл Иерусалим Талмудының раввиндері Торада ұлына жауап беруге қатысты төрт сілтеме тапқандықтан туындаған. Осы төрт ұлдың әрқайсысы Седерге қатысты сұрағын әртүрліше қояды. Хагдада әрбір ұлға оның сұрағына сәйкес жауап беруді ұсынады, бұл үшін Торадағы осы әңгімеге қатысты үш аяттың бірін пайдаланады. Дана ұл: «Құдай бізге бұйырған заңдар, куәліктер және ережелер қандай?» – деп сұрайды. Осы егжей-тегжейлі сұрақтың дана деп саналуының себебі, дана ұл Седердің мағынасын білу үшін емес, оны қалай өткізуді үйренуге тырысады. Оған толық жауап беріледі: «Оған Құрбан айт мейрамының барлық заңдарын түсіндіріңдер: құрбандықтан кейін десерт жеуге болмайды». «Бұл сен үшін не?» – деп сұрайтын жаман ұл, Хагдадада еврей халқынан оқшауланып, олардың іс-әрекетін сырттан бақылап, қатыспайтын адам ретінде сипатталады. Сондықтан оған былай деп жауап беріледі: «Себебі Құдай мені Мысырдан шығарғанда маған көмектесті». (Бұл жаман ұл Седерге лайық емес, өйткені ол Мысыр құлдығынан босатылуға лайық болмас еді.) Хагдадада төрт ұл бейнеленген жерде, бұл ұл көбінесе қару-жарақпен немесе заманауи сәнді киімдермен көрсетіледі. «Бұл не?» – деп сұрайтын қарапайым ұлға: «Құдіретті Қолмен Құдай бізді Мысырдан, құлдықтан шығарды» – деп жауап беріледі. Сұрауға білмейтін ұлға: «Себебі Құдай мені Мысырдан шығарғанда маған жасаған нәрсесі үшін» – делінеді. Кейбір қазіргі Хагдадаларда «ұлдақтар» орнына «балалар» сөзі қолданылады, ал кейбіреулері бесінші баланы қосып жазады. Бесінші бала Шоада қаза болған, сұрақ қоюға мүмкіндік болмаған балаларды немесе еврей өмірінен соншалықты алыстап кеткен, Седерге қатыспайтын яһудилерді білдіреді. Біріншісі үшін дәстүр бойынша «Неге?» деп сұрайды, ал қарапайым бала сияқты жауап бере алмайды.

(қол жуу рәсімдері)

Қол жуу рәсімі қайтадан орындалады, бұл жолы барлық дәстүрлер, соның ішінде құдайы сөз тілеумен бірге.

(Мацаға баталар)

Екі бата оқылады. Біріншісі, нан жеу алдында айтылатын стандартты бата, оның ішінде "шығарып алатын" (ивритте моцзи) деген сөздер бар.

Маза

Содан кейін Маца жеу туралы міндеттемеге байланысты бата оқылады. Одан кейін зәйтүндей (кейбірлер екідей дейді) бір бөлігі сол жаққа жатып иесіз желінеді.

Марор (ащы шөптер)

Марор (ащы шөп) жеу үшін бата оқылады, содан кейін оны жеу керек. Идиш тілінде: מיר צוגרייטן די טיש און עסן די פיש деген мәтел бар, мағынасы "Біз үстел жайып, балық жейміз".

Цзафун (афикоманды жеу)

Седер кешінде бұрын жасырылған афикоман, Седерге қатысушылардың жейтін соңғы жұмырлығы болып саналады. Әр қатысушыға афикоман ретінде жеу үшін зәйтүндей мөлшердегі маццо беріледі. Афикоман желінгеннен кейін, дәстүр бойынша, сол түнді қалған уақытта басқа тамақ жеуге рұқсат етілмейді. Бұған қоса, қалған екі кесе шараптан басқа, ешқандай мас сусын ішуге болмайды.

Барейх (тамақ ішкеннен кейінгі рақым)

Біркат Хамазонды айту.

Кос Шлиши (Үшінші шарап тостағаны)

Үшінші тостақан шарапты ішу. Ескерту: Үшінші тостақан әдетте, тамақтан кейін дұға оқымас бұрын құйылады, себебі Үшінші тостақан ерекше жағдайларда тамақтан кейінгі дұғамен байланыстырылған алғыс айту тостағаны болып табылады.

Қош шел Елияху ха-Нави (Илияс пайғамбардың тостағаны); Мириямның тостағаны

Көптеген дәстүрлерде үйдің есігі осы сәтте ашылады. Забур 79:6–7 Ашкенази және Сефарди дәстүрлерінде де, ал Ашкеназилердің арасында Арықтаулар 3:66 оқылады. Көптеген Ашкеназилер осы уақытта төртінші және бесінші тостақанды толтыруға әдеттенген. Бұл Талмудтағы, қанша тостақан ішу керек деген мәселеге қатысты пікірталасқа байланысты. Төрт тостақанның Мысырдан шығу кітабының 6:6–7 аяттарындағы құтқарылудың төрт белгісімен байланысты екенін ескеретін кейбір раввиндер, Мысырдан шығу кітабының 6:8 аятындағы бесінші құтқарылу белгісі үшін бесінші тостақанды қосудың маңызды екенін ойлады. Барлығы бес тостақан құюға келісті, бірақ бесінші тостақанды ішу керек пе, жоқ па деген сұрақ шешілмеді, себебі бесінші құтқарылу белгісі Израиль еліне кірумен байланысты болды, ал сол кезде еврей қауымының тәуелсіздігі болған жоқ. Раввиндер бұл мәселені Илиясқа (Илиястың келуі Мошиахтың (Иудейлердің Мәсіхінің) келуін жеделдетуі мүмкін деген сенімге сілтеме жасай отырып, сол кезде барлық халахикалық мәселелер шешілетін болады) қалдыруға шешім қабылдады, және бесінші тостақан «Илиястың тостағаны» (Кош шел Елияху) деп аталды. Уақыт өте келе, адамдар бұл тостақанды Илиястың Седер түнінде әрбір еврей үйіне келіп, күндердің соңында оның болашақтағы келуінің алдын ала хабарлауы ретінде, ол Мәсіхтің келуін жариялау үшін келерде және оған кіру үшін есіктің ашық болуымен байланыстыра бастады. Кейбір седерлер (оның ішінде алғашқы Әйелдер седері, бірақ әйелдерге ғана арналған седерлермен шектелмейді) қазір пайғамбар Мириамға арналған тостақанды, сондай-ақ пайғамбар Илиясқа арналған дәстүрлі тостақанды қояды, кейде Мириамды құрметтеу рәсімімен бірге. Мириамның тостағаны 1980-ші жылдары Бостонның Рош Ходеш тобында пайда болды; оны Стефани Лоу ойлап тапты, ол оны «майим хайим» (тірі сулар) пен толтырып, феминистік медитация рәсімінде қолданды. Мириамның тостағаны Мириамның құдығы туралы мидрашпен байланысты, ол «Мысырдан шығу кезіндегі 40 жыл бойына Израильдіктерге серік болған керемет құдық туралы раввиндық аңыз».

Халел (даңқ әндері)

Яһуди мерекелерінде ғибадатханада оқылатын Халелдің толық реті Седер дастарқанында да оқылады, бірақ отырып. Бірінші екі псалм, 113 және 114 псалмдары тамақтан бұрын оқылды. 115–118 псалмдарының қалған бөлігі осы сәтте оқылады. Содан кейін 136 псалм (Ұлы Халел) оқылады, одан кейін Шаббат пен мерекелердегі таңғы құлшылықтың бір бөлігі – Нишмат оқылады. Халелден кейін келетін "Ехалелуха" және Нишматтан кейін келетін "Иштабах" параграфтарына қатысты түрлі пікірлер бар. Көптеген ашкеназдықтар "Ехалелуханы" Халелдің соңында, яғни 118 псалмның соңында, соңғы сөздерді қоспағанда оқиды. Нишматтан кейін олар "Иштабахты" толығымен оқиды. Сефардтар Нишматтан кейін тек "Ехалелуханы" оқиды. Содан кейін төртінші шарап тостағаны ішіледі және "жүзім жемісіне" арналған қысқа бата айтылады.

Ныртза

Седер кешкі құлшылықтың қабыл етілуі үшін дұғамен аяқталады. Мәсіхке деген үміт білдіріледі: "Л'шана хабаа б'Йерушалаим! – Келесі жылы Иерусалимде!" Израильдегі, әсіресе Иерусалимдегі яхудилер "Л'шана хабаа б'Йерушалаим хаб'нуя! – Келесі жылы қайта салынған Иерусалимде!" деп айтады. Иерусалим – Киелі кітаптағы ең қасиетті қала; ол рухани кемелділіктің символына айналды. "Келесі жылы Иерусалимде" деу дәстүрі Илиясқа есікті ашу дәстүріне ұқсас: ол "осы жылы" біз "Иерусалимнен" тыс, кемшіліктері бар әлемде өмір сүретінімізді, бірақ шыдамдылықпен "келесі жылы" рухани кемелділікте өмір сүретін уақытты күтеміз дегенді білдіреді. Седердің 15 реті толық болғанымен, Хаггада осы түнде ежелгі Мысырда және бүкіл тарих бойы болған кереметтерді одан әрі баяндайтын қосымша әндермен аяқталады. Кейбір әндер Бейт Хамикдаш жақын арада қайта салынады деген дұғаны білдіреді. Соңғы ән – "Чад Гадья" ("Бір жас ешкі"). Бұл сырттай балаларға арналған ән, түрлі жануарлар мен адамдардың басқаларды жасаған қылмыстары үшін жазалауға тырысып, өз кезегінде олардың өзі жазаланғаны туралы, Вильна Гаон Құдайдың яхуди халқының жауына соңғы күндері беретін жазасының аллегориясы ретінде түсіндірді. Седерден кейін ояу қалғандар "Песнь Песней" (Ән әндері) жырын айтуға, Тораны оқуға немесе Ешуаның Мысырдан шығуы туралы оқиғаны талқылауға болады, ұйықтайтынша.

Феминисттік кедрлер

1976 жылы Эстер М. Броннердің Нью-Йорк қаласындағы пәтерінде әйелдерге арналған Құтқарылу мейрамының (Песах) бірінші сериясы өткізілді, оны ол басқарды. Іс-шараға Глория Штайнем, Летти Коттин Погребин және Филис Чеслер сияқты 13 әйел қатысты. Эстер Броннер мен Наоми Нимрод осы мейрамда қолдану үшін әйелдерге арналған хагда жасады. 1976 жылдың көктемінде Эстер Броннер бұл «Әйелдер хагдасын» Ms. Magazine журналында жариялады, ал 1994 жылы кітап түрінде шығарды. Бұл хагданың мақсаты – дәстүрлі хагдаларда тек ерлер туралы айтылған жерлерде әйелдерді де қамту, сондай-ақ Дана әйелдер, Төрт қыз, Әйелдердің сұрақтары, Әйелдердің аурулары және әйелдерге бағытталған «Дайену» сияқты элементтерді қосу. Алғашқы Әйелдер мейрамы 1976 жылдан бері жыл сайын Әйелдер хагдасымен бірге өткізіліп келеді, ал кейбір қауымдар қазір әйелдерге арналған мейрамдарды да ұйымдастырады. Кейбір мейрамдарда (оның ішінде алғашқы Әйелдер мейрамы, бірақ әйелдерге арналған мейрамдармен ғана шектелмейді) Мириям пайғамбарға арналған тостақан, сондай-ақ Илияс пайғамбарға арналған дәстүрлі тостақан қойылады және Мириямды құрметтеу рәсімі өткізіледі. Бұл дәстүрдің қалай пайда болғаны туралы жалған, бірақ кең таралған әңгіме бар: бір ер адам Сусанна Хешелге әйелдің бимада седер табағындағы апельсин сияқты орны бар екенін айтқан көрінеді. Алайда, шындығында бұл 1980 жылдардың басында Оберлин колледжінде сөйлеген кезде Сусанна Хешелдің ерте феминистік хагдамен танысуынан басталды. Бұл хагдада седер табағына нан қою ұсынылған, еврей лесбиянкаларымен және гейлерімен ынтымақтастық белгісі ретінде (кейбіреулер еврей дінінде нанға орын болса, лесбиянкаға да орын бар десті). Гешел бұл идеямен келіспеді, өйткені нан қою еврей лесбиянкалары мен гейлерінің еврей дінін бұзуы, хамецтің Құтқарылу мейрамын бұзуымен тең екенін білдіреді деп ойлады.

Қоғамдық кедрлер

Құтқарылу мерекесін бірге өткізетін адамдар тобы Талмудта (Песахим трактатында) «хавура» (топ) деп аталады. Мысалы, Қиыр Шығыста Хабад Любавич өкілдері жүздеген студенттерге, бизнесмендерге және еврей саяхатшыларына үнемі Седерлер өткізеді. Катмандудағы Хабад Седеріне әдетте 1200-ден астам адам қатысады. 2006 жылы ТМД және Балтық елдері еврей қауымдастықтары федерациясы бұрынғы Кеңес Одағы аумағында 500-ден астам қоғамдық Седер ұйымдастырды, оларды жергілікті раввиндер мен Хабад раввиндік студенттері басқарды, жалпы саны 150 000-нан астам адам қатысты. Израильде, тұрақты тұрғындар бір ғана Седер өткізетін болса, ешиваларда және әйелдер семинарияларында оқитын шетелдік студенттер көбінесе 100-ге дейінгі топтарда «екінші күндік Седерлерге» шақырылады, оларды насияттау ұйымдары мен жеке тұлғалар ұйымдастырады.

Христиандық кедрлер

Кейбір христиандар, әсіресе евангелистік протестанттар, бірақ олар ғана емес, жақында Седерлерді өткізуге үлкен қызығушылық танытуда. Көптеген шіркеулер Седерлер өткізеді, көбінесе Мәсіхші христиандық Пасхалық хабар қосады және жиі Мәсіхші яһудилерді оны басқаруға және үйретуге шақырады. Жаңа өсиетте Соңғы кешкі ас Пасха кезінде болғандығы айтылады, сондықтан кейбір христиандар оны Седер ретінде түсіндіреді; осының салдарынан кейбір христиандық Седерлер Соңғы кешкі ас еске алу бөлігі ретінде Маунди бейсенбіде өткізіледі. Көптеген христиандар осы кешкі асты өз діндерінің тамырымен байланысу және ежелгі дәуірдің салтының бүгінгі христиандыққа қалай қатысты екенін көру жолы деп санайды. Дегенмен, Пасха Седерінің қазіргі түрі Раббилік кезеңде пайда болды, христиандық пен яһудилік өздерінің жеке жолдарымен кеткеннен кейін. Кейбір яһудилер мен христиандар христиандық Седерді яһуди ритуалдарының яһуди емес мақсаттар үшін дұрыс емес мәдени сіңіруі деп есептейді.

Діндер аралық кедрлер

Бірнеше шіркеулер дінаралық Седерлер өткізеді, онда яһудилер мен яһуди емес адамдар тарихқа бірге қатысып, бейбітшілік, бостандық және діни төзімділік сияқты ортақ тақырыптарды талқылауға шақырылады. 1960 жылдардағы Америка азаматтық құқықтар қозғалысы кезінде дінаралық Седерлер түрлі қауымдардың көшбасшыларын жігерлендіріп, барлық адамдар үшін тең қорғау үшін бірге митингке шығуға шабыттандырды. Олардың алғашқысы, «Азаттық Седері», Артур Васкоу жазған, «Рампартс» журналында, «Мика Пресс» баспасынан шыққан кішкентай кітапшада және кейін (1970) «Холт Ринехарт Уинстон» баспасында жарияланды. Ол 1969 жылдың 4 сәуірінде, доктор Мартин Лютер Кингтің қайтыс болған күнінің бір жылдығында және Құтқарылу мерекесінің үшінші түнінде Вашингтондағы Линкольн ескерткішіндегі ғибадатханада орындалды. Бұл Седер ежелгі Израильдің Перғауыннан азат болу күресімен қатар, афроамерикалықтардың азаттыққа ұмтылысын да атап өтті және алғаш рет Киелі кітаптағы түпнұсқа оқиғадан тыс мәнді Хаггада болды. Ол феминизм, вегетариандық, 1970 жылдардағы Латын Америкасының азаттық қозғалыстары, экологиялық жазылу сияқты түрлі азаттық түрлерін тойлайтын көптеген Хаггадалардың пайда болуына себепкер болды. Бүгінде көптеген Унитарий-универсалистік қауымдар жыл сайынғы дінаралық қауымдық Седерлер өткізеді. Осы мақсат үшін арнайы жазылған бірнеше дінаралық Құтқарылу мерекесінің Седер Хаггадалары бар.

Ақ үйдегі Құтқарылу мейрамы

2009 жылы президент Барак Обама Ақ үйдің ескі отбасылық асханасында жыл сайынғы Пасха мейрамын өткізе бастады, бұл АҚШ президентінің Ақ үйде алғаш рет Седер мейрамын өткізуі болды. Президенттің және оның отбасының, президент пен бірінші ханымның қызметкерлерінің, достары мен олардың отбасылары сияқты еврей және еврей емес 20-ға жуық қонаққа арналған жеке кешкі ас кезінде Хаггада оқылады, афикоманды және Илияның кесесін жасыру сияқты дәстүрлі рәсімдер орындалады, сондай-ақ Азат ету жарлығы оқылады. Прогрессивті раввиндер виртуалды седерлерді қолдады, ал православие раввиндері олардан бас тартты. Консервативті иудаизмнің раввиндерлер ассамблеясы 2020 жылға қатысты нұсқаулық шығарды (бірақ бұл ресми консервативті шешім емес), онда бейнеконференция арқылы Седерлерді өткізуге рұқсат берілді, бірақ мереке күндері электрондық құрылғыларды пайдалануды шектейтін Йом Тов ережелерін бұзудан сақтануға немесе оны азайтуға кеңес берілді.

Ғарыштағы Седер

2022 жылы израильдік ғарышкер Эйтан Стиббе Израильдің бірқатар университеттері мен стартаптары үшін ғылым және технологиялық тәжірибелер жүргізу мақсатында «Ракия» миссиясы аясында Халықаралық ғарыш станциясына жеке қаржыландырылған алғашқы сапарға қатысты. «Ракия» миссиясының аясында Стиббе мереке күнінің алғашқы кешінде ғарышта алғашқы Седерді өткізді. Ол кидуш айту, жүзім шырынын ішу, маца жеу және әріптес ғарышкерлеріне Седер дәстүрі мен Хагададан алынған оқулардың маңызын түсіндірді. Израиль халқының Мысырдан «құлдықтан азаттыққа» аттанған оқиғасының «ешқандай арман қол жеткізбес емес екенін» көрсеткенін атап өтті.