Кіріспе

Яһуди дінінде бірінші дәрежелі туыстар үшін бір апталық аза тұту мерзімі

Шива – яһуди дінінде бірінші дәрежелі туыстар үшін бір апталық аза тұту кезеңі. Бұл рәсім ағылшын тілінде "шива отыру" деп аталады. Шива кезеңі жерленгеннен кейін жеті күнге созылады. Өлімнен кейінгі бейшаралық пен жоқтаудың алғашқы кезеңінен кейін, шива адамдар өздерінің жоғалтулары туралы әңгімелесіп, басқалардың көңілін көтеруін қабылдайтын уақытты қамтиды. Бұл рәсімді өлген адамның ата-анасы, бауырлары, жұбайы және балалары орындауы міндетті. Егер бала өмірге келгенге отыз күннен кем болса, онда бұл талап етілмейді. Жерлеу рәсімінде аза тұрушылар Керия деп аталатын дәстүр бойынша киімдерін жыртып алады. Кейбір дәстүрлерде аза тұрушылар қара лента тағады, оны күнделікті киімнің орнына кесіп тағады. Жыртылған киім шиваның барлық кезеңі бойына киіледі. Әдетте, жеті күн тікелей жерленгеннен кейін басталады. Жерленгеннен кейін аза тұрушылар авелдің халахикалық статусын иеленеді. Бұл статус шиваның барлық мерзімі бойы сақталады. Шиваның басталуы үшін жерлеу орны толығымен топырақпен жабылуы керек. Шива кезеңінде аза тұрушылар үйде қалады. Достар мен туыстар көңіл айту үшін және жұбаныш беру үшін аза тұрушыларға барады. Бұл дәстүр бібіл заманына дейін созылады, ол адамның қайғыны қабылдау және жеңу жолын реттейді. Шива адамға қайғысын білдіруге, жақынын жоғалту туралы сөйлесуге және бірте-бірте қоғамға қайта оралуға мүмкіндік береді.

Этимология

Бұл сөз еврей тіліндегі (שבעה) сөзінен шыққан, ол осы кезеңнің жеті күндік мерзімін көрсетеді.

Киелі кітаптағы осыған ұқсас оқиғалар

Киелі кітаптағы бірқатар оқиғаларда қайғырудың белгілі бір мерзімімен өтуі сипатталған; бірнеше жағдайда бұл мерзім жеті күнге созылады. Мысалы, Жақып қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Жүсіп және онымен бірге жүргендер жеті күн бойы аза тұрды. Жүсіптің жеті күндік аза тұруы Синай тауында аян болғанға дейін даналар тарапынан бейнеленген. Әйүп кітабында Әйүптің өкінішті жағдайға байланысты жеті күн бойы аза тұрғаны айтылады. Осы уақыт ішінде ол жерде отырды, ал достары оны қоршап тұрды. Киелі кітаптағы аза тұру той-думандардан, әндерден және ғибадатхананың рәсімдерінен бас тартуды қамтиды. Амос пайғамбар халыққа Құдайдың күнәлары үшін жаза ретінде «сіздің тойларыңызды азаға, әндеріңізді жоқтауға айналдыратынын» жариялады, бұл азаны «жалғыз ұл үшін болатын азаға» ұқсас деп сипаттады. Бас діни қызметкер Һаронның екі ұлы қаза болғаннан кейін, ол құрбандық шалынған малдың етін жеуден бас тартты, бұл оның ұлдарының қазасына аза тұрып жатқан кезде лайықсыз болар еді деді.

Қайғылы жағдайдың кезеңдері

Қайғыру процесінің бірінші кезеңі Анинут деп аталады. Осы кезеңде адамдар жоғалтудың алғашқы соққысын басынан өткереді. Анинут кезеңінде көбінесе ашу, жоққа шығару және сенімсіздік сезімдері жиі кездеседі. Бұл – қайғырудың ең ауыр кезеңі, осы кезеңде керия (киімнің жыртылуы) рәсімі орындалады; ол адамның қайтыс болған сәтінен басталып, жерлеу рәсімінің аяқталуымен бітеді. Анинуттан кейін шива келеді, онда аза тұрушылар жеті күн бойына қайтыс болған адамды еске алады. Шива кезінде адамдар жоғалтуларына назар аудару үшін күнделікті әрекеттерінен уақытша қол үзуге шақырылады. Қайғырудың шелошим (сөзбе-сөз "отыз") деп аталатын кезеңі, жерленгеннен кейін отыз күнге дейін жалғасады. Шелошимнің алғашқы жеті күні – шива кезеңі; шива аяқталғаннан кейін де шелошим жалғаса береді. Шиваның қарқынды кезеңінен кейін, көбінесе үйде өткеннен соң, шелошимнің қалған күндері аза тұрушылар өз үйлерінен шығып, қайтадан басқалармен қарым-қатынас жасай бастайды. Шелошим адамдарды әлеуметтік өмірге қатысуға және күнделікті істерге біртіндеп оралуға көмектеседі. Соңғы кезең – яхрцейт немесе йизкор – он екі айлық аза тұру кезеңі, одан кейін қайтыс болған адамды еске алу рәсімдері жыл сайын өткізіледі. Егер жақын туысының қайтыс болғаны туралы хабар оған қайтыс болған туысының өлімінен кейін 30 күн өткен соң, тіпті 30-шы күні жеткен болса, онда аза тұрушы тек бір күн ғана аза тұруға міндетті. Бірақ, егер жақын туысының қайтыс болғаны туралы хабар қайтыс болғаннан кейін 30 күн ішінде жеткен болса, аза тұрушы жеті күн бойы аза тұруға міндетті.

Қайғы-қасірет кезеңіндегі діни мерекелер

Шива мен шелошим кезеңіндегі діни мерекелер аза тұту мерзімін сәл өзгертеді. Яһуди діні мерекелерді қуанышпен қарсы алатынына байланысты, аза тұрумен байланысты қайғы мен күйзеліс мереке аяқталғанға дейін тоқтатылады. Әдетте, егер адам мереке басталғанға дейін қайтыс болса, мереке шива немесе шелошимді сақтауды тоқтатып береді. Мереке күндері аза тұру мерзіміне қосылады, ал аза тұру кезіндегі талаптар мерекені тойлауға ынталандыру үшін күшін жояды. Егер өлім мереке кезінде немесе білмей кездейсоқ орын алса, аза тұру мереке бітісімен басталады. Егер шиваның барлық күндері мереке басталғанға дейін толық орындалса, мереке шелошимді тоқтатып, осы аза тұру мерзімі аяқталғанын көрсетеді. Киімді жырту тұрып жасалады және бір тефах (қол ені) немесе шамамен сондай ұзындықта болуы керек. Киімді жыртып алғаннан кейін, аза тұрушы Құдайды «әділ Төреші» деп сипаттайтын дұға оқиды. Бұл дұға аза тұрушыларға Құдайдың жақын туыстарын алып кеткенін мойындауды еске салады және қайғыны қабылдаудың алғашқы қадамы ретінде қарастырылады. Егер қайтыс болған адам ата-ана болса, киім жүрек тұсына, ал басқа туыс болса, көкіректің оң жағына жыртылады. Жыртылған киім шива мерзімі бойына киіледі, тек сенбі күні (Шаббат) бұл ережеге ұстанылмайды.

Қол жуу

Өлген адамның жанында болғаннан кейін, тазару үшін өзін-өзі немесе кемінде қолын жуу ежелгі дәстүр болып саналады. Жерлеу рәсімінен немесе зиратқа барғаннан кейін, адамдар рухани жаңарудың белгісі ретінде қол жууы тиіс. Әсіресе, шива кезінде үйге кірмес бұрын осылай жасау міндетті. Бұл дәстүрдің көптеген тамырлары бар, бірақ бұл әрекет көбінесе символдық тазарумен байланысты, өлім рухани жағынан таза емес деген түсінікке негізделген. Яһуди дінінде, тірі адамдар өлімге емес, өмірдің құндылығына баса назар аударады деп есептеледі. Қайтыс болған адамның үйіне барып келгеннен кейін қол жуғанда, суды бір адамнан екінші адамға беруге болмайды. Бұл, басталған қайғыны тоқтату және оның адамнан адамға таралуына жол бермеу ниетінен туындайды, бұл тостақанды беру арқылы бейнеленеді. Мұндай тамақ дайындау мицва болып саналады. Егер көрші көңіл айту тағамын дайындамаса, туыстар дайындауы мүмкін, ал соңғы жағдайда қайғыдағы адам өзі дайындауы мүмкін. Көптеген жағдайларда, жақындарының өлімінен кейін қайғырып жүрген адамдар өлімге ұмтылып, көбінесе аштықтан өлуге тырысады. Үйге оралғанда оларға берілген тамақ, мұндай ниеттерді басу үшін жылу сыйлайды. Көңіл айту тағамы деп санау үшін, тағамдардың құрамында бірнеше нақты тағамдар болуы керек. Мысалы, өмірдің тірегі саналатын нан. Бұдан басқа, тамақта қайнатылған жұмыртқа, пісірілген көкөністер, кофе немесе шай болуы керек. Көбінесе шарап та ұсынылады. Көңіл айту тағамы, егер қайтыс болған адамның өліміне байланысты аза тұру рәсімі болмаса немесе адам өзіне-өзі қол жұмсаса берілмейді. Шива кезінде шам қайтыс болған адамды бейнелейді. Жарық – адамның символы, ал шамның шоғы мен жалысы дене мен жанды, сондай-ақ олардың байланысын көрсетеді. Дәстүр бойынша шам майдан немесе парафинден жасалуы керек, электр шамдарға рұқсат етілмейді. Шамды қайтыс болған адамның үйінде жағу керек, бірақ ерекше жағдайларға рұқсат етіледі. Дегенмен, шамдар шиваға қатысушылардың көз алдында болуы керек. Үлкен мерекелерде қайғыны азайту және қуанышқа назар аудару үшін шамды жылжытуға болады. Айналарды жабу себебі (кейбіреулер адамдардың суреттерін де жабады), егер жеткілікті адам жиналса, аза күту үйінде дұға оқылатындықтан, "яһуди заңында сурет немесе айнаның алдында тұруға болмайды" делінген. Бұл себебі, зәулімдіктен қалыс болу. Теріден жасалған аяқ киімсіз адам қайғыға және өмірдің терең мағынасына шоғырлана алады. Алайда, жүкті әйелдер мен аяқ аурулары бар адамдар бұл ереженің аясында ерекше жағдайға ие. Шива немесе шелошимді сақтамайтын қонақтар мен адамдар да қайғыдағылардың үйінде былғары аяқ киім киюден аулақ болуы керек.

Жеке киім кию

Былғары аяқ киім кию идеясына ұқсас, гигиена және жеке күтім, мінез-құлықты ләззат алу үшін жасалған іс ретінде қарастырылады. Мұндай амалдар шива немесе шелошимді сақтау кезінде тыйым салынады, себебі олар физикалық жайлылыққа қол жеткізу үшін жасалған әрекеттер саналады. Дегенмен, гигиеналық қажеттіліктер үшін күтім жасау мен жайлылық үшін күтім жасау арасында нақты шекара бар. Сондықтан, қайғыдағы адамдардың жайлылық үшін күтім жасауына жол бермеу үшін, оларға тек дененің, бас пен беттің бөлек бөліктерін ғана жуу ұсынылады. Бұған қоса, суық немесе салқын су қолдану ұсынылады. Косметика қолдануға рұқсат жоқ, өйткені бұл жайлылық пен ләззат алуға бағытталған амал болып табылады. Алайда, бұл ереженің ерекшелігі – күйеуге шығуға дайын, некеге тұрып жатқан немесе некеге тұруға ниеттенген әйелдер. Уақыт өте келе, осы ережеге өзгерістер енгізілді. Халаха бойынша, адам төмен орындыққа немесе еденге отыруға міндетті. Аза тұру кезінде жеке жайлылыққа мән бермейтінін көрсету үшін төмен орындыққа отыру амалы жасалады. Қайғы-қасірет жанның күйзелісі мен қайғысы арқылы және символдық, сыртқы амалдар арқылы көрініс табады. Әртүрлі қауымдар шива кезіндегі «отыру» процесінде әртүрлі дәстүрлерді сақтайды. Сефард яһудилері енді таллит киіп отырмайды, бірақ Йемен яһудилері әлі де жеті күн бойы таллит киіп отырудың ежелгі яһуди дәстүрін сақтайды. Бұл дәстүр Талмудта (Мо’эд Катан) және ерте раввиндердің еңбектерінде айтылған. Ол (қайғыдағы адам) басын ашуға тиіс. Басын ашу дегеніміз не? Шашты көрсету және басты шляпасымен немесе [[Судра (бас киім)]] арқылы жабудан босату. Ашкеназ және Сефард қауымдарында бұл тәжірибе қазір ескірген, олар соңғы кезде пайда болған яһуди заңдарының қазыларына (Баит Хадаш, Турей Захав және Сифтей Коэн) сүйеніп, осы әдетті жойды, былай деп жазады: «Қазіргі уақытта басты жабу әдеті жоқ, себебі бұл бекерлікке алып келуі мүмкін. Қалай болғанда да, шляпаны көзге жабу керек». Бұл дәстүрді тек Йемен яһудилері ғана сақтап келеді.

Ерекшелік орындалатын жер

Шива рәсімін қайтыс болған адамның үйінде өткізу дұрыс. Егер мұндай мүмкін болмаса, ең жақсысы – қайтыс болған адамның жақын туысының үйінде болу. Шива сақтау кезінде адамдарға әдетте үйден шығуға рұқсат етілмейді. Дегенмен, бұл ережеден кейбір жағдайларда бас тартуға болады: барлық шива сақтаушыларға орналасуға жеткілікті орын болмағанда, тағы бір жақыныңның қазасы болғанда және үйде тиісті рәсімдерді өткізу мүмкін болмағанда. Егер қайғырып жүрген адамға үйден шығуға рұқсат берілсе, ол басқаларды мазаламауы керек және ешқашан жалғыз шығуға болмайды.

Шива үйіндегі дұғалар

Қайғырып жүрген адамның үйінде дұға ету, қайғыдағы адамға және марқұмға құрмет көрсету мақсатымен жасалады. Әлде 1790 жылы "Хебра Маариб бе Земанах Охеб Шалом" (חברה מעריב בזמנה אוהב שלום) ұйымы Шива сақтаған аза тұтушыларға минян ұйымдастыру үшін құрылған. 1853 жылы Лондонда "Хебрат Менахем Абелим Хесед Ве Эмет" ұйымы да осыған ұқсас мақсатты іске асыру үшін құрылды. Тарих бойы аза тұру кезіндегі дұғалардың маңызы зор болған. Дегенмен, Шива кезінде дұғалардың мазмұны шамалы өзгеріске ұшырайды.

Қадиша

Қайғы кезеңінде әдетте Каддиш оқылады. Жақынын жоққан жандардың дінге сенімінен айырылмауы, керісінше, Құдайға деген имандылығын ашық білдіруі яһуди дәстүрінің талабы. Бұл көбінесе миньян алдында жасалады. Каддишті оқу – Құдайдың алдында қайтыс болған адамның ар-намысын және ізгі амалдарын қорғау мақсатымен жасалады.

Қайғылы адамның дұғасы

Дәстүр бойынша, шынайы аза тұтушының дұғасы ашкенази әдебиетінде «Эль Малей Рахамим» деп, ал сефард әдебиетінде «Хашкава» деп аталады. Көп жағдайда аза тұтушының дұғасы «Қадиш» дұғасымен шатастырылады. Бұл дұға қайтыс болған адамның жаны үшін оқылады. Дұғаның мақсаты – марқұмның жанына тыныштық тілеу және оның жанына жайлылық тілеу. Әдетте, бұл дұға жерлеу кезінде, қабір тасын ашу кезінде, сондай-ақ еврей мерекелеріндегі «Йизкор» қызметтерінде оқылады. Егер дұға жеке еске алу үшін оқылса, онда марқұмның аты-жөні айтылады. Ал егер дұға көп адамның алдында оқылса, онда марқұм туралы жалпы сипаттама беріледі.

Шива кезінде миньян

Миньян – дәстүрлі түрде он немесе одан көп ересек ер адамдардан құралған жиын. Көбінесе консервативті, реконструкциялық немесе реформалық қауымдастықтарда миньян он немесе одан көп ересек ер және әйел адамдардан тұрады. Шива кезінде, қайғыдағы адамдардың үйінде миньян жиналып, дұға оқиды. Бұл дұғалар синагогтағы дұғаларға ұқсас, бірақ шива кезінде кейбір дұғалар немесе аяттар қосылады немесе алынып тасталады. Тора синагогта оқылатын күндері, ол шива үйінде де оқылады. Қауым осы мақсат үшін қайғыдағы адамға Тораның бір данасын беруге тырысады.