Жұда дінінің дұға кітабы тарихы

Кіріспе

Яһуди дұға кітабы
суретші

Сиддур (сиддур,; көпшесі сиддурим סִדּוּרִים) – күнделікті дұғалардың белгілі бір реті бар яһуди дұғалар жинағы. Бұл сөз еврей тілінде "рет" немесе "тәртіп" деген мағына беретін ס־ד־ר түбірінен туындаған. Дұға кітаптарын атау үшін қолданылатын басқа терминдер: сефард яһудилері арасында – тефилот (תּפִלּוֹת), неміс яһудилері арасында – тефилла, ал йемен яһудилері арасында – тиклал (תכלאל).

Тарих

Яһудилердің дұға кітаптарының ең алғашқы бөліктері — Шема Исраэль («Ей, Израиль, тыңда!») (Заңды қайталау, 6:4 және одан кейінгі аяттар) және Діни бата (Сандар, 6:24-26), олар Торада кездеседі. Он сегіз (қазіргі уақытта он тоғыз) батадан тұратын Шемоне Эсрех немесе Амида («тұрып оқуға арналған дұға») жиынтығы дәстүр бойынша Езра заманындағы Ұлы Ассамблеяға жатқызылады, бұл Киелі кітаптар кезеңінің соңында болған. «Шемоне Эсрех» атауы сөзбе-сөз «он сегіз» дегенді білдіреді, бұл тарихи қателік, себебі қазір онда он тоғыз бата бар. Екінші ғибадатхананың соңына таяу ғана апталық Амиданың он сегіз дұғасы қалыптасты. Тіпті сол кезде олардың нақты сөздері мен реті әлі бекітілмеген және әр жерде әртүрлі болған. Көптеген қазіргі ғалымдар Амиданың бір бөлігінің еврейлердің «Бен Сира» деп аталатын апокрифтік еңбегінен алынғанын санайды. Талмудта айтылғандай, Иерусалимдегі ғибадатхана қирағаннан кейін көп ұзамай, Гамалиел II және оның әріптестерінің басшылығымен Явнедегі раввиндер кеңесі Амиданың ресми нұсқасын қабылдады. Дегенмен, нақты сөздері әлі де еркін болды. Дұғаның реті, жалпы идеялары, басталу және аяқталу сөздері бекітілді. Көп бөлігі жеке оқушыға қалдырылды. Бірнеше ғасырдан кейін ғана дұғалар ресми түрде қалыптаса бастады. Орта ғасырларда дұға мәтіндері дерлік толық бекітілді және олар бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді. Сидур Италиядағы Сончинода 1486 жылы басылды, бірақ Сидурды кеңінен тарату 1865 жылы ғана басталды. Сидур 1538 жылдан бастап халық тілінде жарық көре бастады. Сефардтық дәстүрдің кейбір түрлерін және Аридің тәжірибесін қамтитын көптеген сидурлар сефардтық қауымдастықтар және кабалаға қызығушы ашкеназдық хасидтер үшін жарияланды. 1803 жылы Лиади раввині Шнеур Зальман еврей грамматикасына, еврей заңдарына және каббалаға сәйкестігін тексерген алпыс сидурдан құрылған авторитетті сидурды жинады: кейбіреулер осы сидурды «Нусах Ари» деп атайды, оны Любавич хасидтері қолданады. Нусах ХаАриді қолданушылар оның кез келген яһудиге, оның тегі мен кімдігіне қарамастан жарамды, толық қамтитын нұсах екенін айтады, бұл көзқарас Мезрич Магидіне жатқызылады. Әр дәстүрдің махзоры ән-жырлармен (пиютим) ерекшеленеді. Ең маңызды авторлары — Жозе бен Жозе, шамамен біздің заманымыздың 4-5 ғасырларында, Рош-Хашана мен Йом-Киппурға арналған шығармаларымен танымал; Янай; Елазар Калир, пиютандық стильдің негізін қалаушы, шамамен 7 ғасырда; Саадия Гаон; Жозеф ибн Абитур (970 жылы қайтыс болды), ибн Габирол, Исаак Гаят, Мұса ибн Езра, Ыбырайым ибн Езра және Яһуда ха Леви, Мұса бен Нахман (Нахманидтер) және Исаак Луриядан тұратын Испан мектебі; және Шимон бар Ицхак, Меир бар Ицхак және тағы да басқаларынан тұратын Ашкеназдық және француз мектептері. Ари тек Елазар Калирдің пійутімдері сияқты ерте пійутімдерді оқыды, бірақ сефард пійутімдерін ұнатпады. Сондықтан, мереке күндері ол ашкеназдықтармен бірге дұға оқыды, ал жылдың қалған уақытында сефардтармен бірге дұға оқып, олардың пійутімдерін оқуға тырысты, олардың ішінде ерте пійутімдер көптеп кездеседі. Осы себепті көптеген хасидтер (мысалы, Белц және Визниц) Йом Тов және Пасханың алдындағы төрт арнайы бөлімдердің демалыс күндері Аридің дәстүріне сәйкес көптеген пійутімдерді оқиды. Алайда, Аридің көптеген дәстүрлерін қабылдаған сефард қауымдастықтары ашкеназдық пійутімдерді қабылдаған жоқ.

The earliest parts of Jewish prayer books are the Shema Yisrael ("Hear O Israel") (Deuteronomy 6:4 et seq) and the Priestly Blessing (Numbers 6:24 26), which are in the Torah. A set of eighteen (currently nineteen) blessings called the Shemoneh Esreh or the Amidah (Hebrew, "standing [prayer]"), is traditionally ascribed to the Great Assembly in the time of Ezra, at the end of the biblical period. The name Shemoneh Esreh, literally "eighteen", is a historical anachronism, since it now contains nineteen blessings. It was only near the end of the Second Temple period that the eighteen prayers of the weekday Amidah became standardized. Even at that time their precise wording and order was not yet fixed, and varied from locale to locale. Many modern scholars believe that parts of the Amidah came from the Hebrew apocryphal work Ben Sira. According to the Talmud, soon after the destruction of the Temple in Jerusalem a formal version of the Amidah was adopted at a rabbinical council in Yavne, under the leadership of Gamaliel II and his colleagues. However, the precise wording was still left open. The order, general ideas, opening and closing lines were fixed. Most of the wording was left to the individual reader. It was not until several centuries later that the prayers began to be formally fixed. By the Middle Ages the texts of the prayers were nearly fixed, and in the form in which they are still used today. The Siddur was printed by Soncino in Italy as early as 1486, though a Siddur was first mass distributed only in 1865. The Siddur began appearing in the vernacular as early as 1538. Many siddurim containing some form of the Sephardic rite together with the usages of the Ari were published, both by actual Sephardic communities and for the use of Hasidim and other Ashkenazim interested in Kabbalah. In 1803, Rabbi Schneur Zalman of Liadi compiled an authoritative siddur from the sixty siddurim that he checked for compliance with Hebrew grammar, Jewish law, and Kabbalah: some call this siddur "Nusach Ari", and is used by Lubavitch Hasidim. Those that use Nusach HaAri claim that it is an all encompassing nusach that is valid for any Jew, no matter what his ancestral tribe or identity, a view attributed to the Maggid of Mezeritch. The Mahzor of each rite is distinguished by hymns (piyyutim). The most important writers are Jose ben Jose, probably in the 4th 5th century CE, chiefly known for his compositions for Rosh Hashanah and Yom Kippur; Yanai; Eleazar Kalir, the founder of the payyetanic style, perhaps in the 7th century; Saadia Gaon; the Spanish school, consisting of Joseph ibn Abitur (died in 970), ibn Gabirol, Isaac Gayyath, Moses ibn Ezra, Abraham ibn Ezra and Judah ha Levi, Moses ben Nahman (Nahmanides) and Isaac Luria; and the Ashkenazic and French schools including Shimon bar Yitzchak, Meir bar Yitzchak and many others. The Ari recited only early piyyutim, such as those by Eleazar Kalir, but did not like the Sephardic piyyutim. Therefore, on holidays he would daven (recite the prescribed liturgical prayers) with Ashkenazim as opposed to his practice the rest of the year to daven with Sephardim in order to recite their piyyutim, which include many more earlier piyyutim. For this reason, many Hasidim (such Belz and Viznitz) recite many piyyutim on Yom Tov and the sabbaths of the four special portions preceding Passover in accordance with the practice of the Ari. However, in Sephardic communities which accepted most of the practices of the Ari, they never accepted the Ashkenazic piyyutim.

Толық және апта күндері сидур

Кейбір сидурларда тек апта күндеріне арналған дұғалар ғана болады, ал кейбіреулерінде апта күндері мен Шаббат дұғалары болады. Көптеген сидурларда апта күндері, Шаббат және үш Киелі кітаптағы мерекелер – Суккот (Шатырлар мерекесі), Шавуот (Жеміс жинау мерекесі) және Песах (Құрбан айт) үшін дұғалар бар. Мұндай толық жинақталған сидурлар "Сидур Шәлем" ("толық сидур") деп аталады.

Мерекелік күндерге өзгерістер мен толықтырулар

Ямим Нораим ("Құрметті күндер"; Жоғары мерекелер, яғни Рош ХаШана және Йом Кипур) үшін сидурдың көптеген қосымша литургиялық нұсқалары мен қосымшалары бар. Сондықтан, осы кезеңге арналған арнайы сидур пайда болды, ол махзор (мачзор) деп аталады. Махзор тек негізгі литургияны ғана емес, сонымен қатар көптеген пиютимдерді, яғни еврей литургиялық өлеңдерін қамтиды. Кейде махзор термині үш саяхат мерекесіне – Песах, Шавуот және Суккотқа арналған дұға кітаптары үшін де қолданылады. Тиша б'Ав күні Арықтау кітабының мәтінін, сол күндік Тора мен Хафтара оқуларын, сондай-ақ Киннот немесе сол күндік арнайы азалы пиютимдерді қамтитын арнайы сидур қолданылады. Бұл сидурды көбінесе "Кинот" деп те атайды. Дәстүр бойынша, жыл сайын көптеген яһудилер Мессияның келуін және Үшінші ғибадатхананың қайта салынуын үміттенеді, сондықтан Тиша б'Ав қайталанбас үшін тілейді. Ораза аяқталғаннан кейін көптеген дәстүрлер Кинот сидурларын генизаға, яғни қасиетті мәтіндерді жерлеу орнына қояды.

Халықтық сидуррим

Төменде діншіл яһудилер қолданатын көптеген танымал сиддурлер тізімі берілген. Бұл тізімге көбінесе Жаңа жыл мерекелеріне арналған дұға кітаптары кірмейді; Мачзор (Танымал нұсқалары) бөлімін қараңыз.

Израиль және диаспора

Сидур Ринат Исраил Сефард және Эдот ха Мизрах Нусахи, раввин Амрам Абурбехтің редакциясы. (Иврит, ірі, анық, заманауи еврей әрпімен)

Шами

Шами еврейлері (арабша Ash Sham, солтүстік, Палестина немесе Дамаскты білдіреді) – 17-шы ғасырдың соңы мен 18-шы ғасырда елшілер мен саудагерлер Израиль мен Сефард диаспорасынан әкелген жаңа, арзан, жинақталған дұға кітаптарымен танысқаннан кейін Сефардтық рәсімді қабылдаған топты білдіреді. Жергілікті раввиндер жаңа нұсқаларға қарсылық көрсеткенімен, жаңа дұға кітаптары кеңінен қабылданып, Иерусалим Талмуды, Каир генизасының құжаттары және басқа да көздерден ежелгі Палестина минағын қайта құруға тырысты.

Консервативті иудаизм

Құтқарылу күні мен мейрам күндеріне арналған дұға кітабы, Моррис Сильверман, Роберт Гордиспен бірге, 1946 жыл. USCJ және RA.
Апта күндеріне арналған дұға кітабы, Моррис Сильверман, 1956 жыл. USCJ.
Апта күндеріне арналған дұға кітабы, Гершон Хадас, Жюль Харлоумен бірге, 1961 жыл, RA.
Сидур Сим Шалом, Жюль Харлоу, 1985 жыл, 980 бет, RA және USCJ.
Шаббат пен мейрамдарға арналған Сидур Сим Шалом, Лоуренс Кахан, 1998 жыл, 816 бет, RA және USCJ.
Апта күндеріне арналған Сидур Сим Шалом, Аврам Израиль Рейснер, 2003 жыл, 576 бет, RA және USCJ.
Сидур Ва'ани Тефилати, Симча Рот, 1998 жыл, 744 бет. Израильдің Мазорти қозғалысы және Израильдің раввиндік ассамблеясы. Еврей тілінде.
Ва'ани Тефилати: Сидур Исраэли, Зеев Кенан, 2009 жыл, 375 бет. Израильдің Мазорти қозғалысы және Израильдің раввиндік ассамблеясы. Еврей тілінде.
Сидур Лев Исраэль, Шерил Маген, 1998 жыл, 432 бет. Рама лагері. Еврей тілінде.
Сидур Лев Шалем, Шаббат пен мейрамдарға арналған, Эдвард Фельд, 2016 жыл, 466 қос бет, RA.

Яһудилердің қайта жаңғыруы

Ш'ма: Ағылшын тілінде дұға етуге арналған қысқаша апта күндерінің Сидур кітабы, Залман Шахтер Шаломи, CreateSpace тәуелсіз баспа платформасы, 2010.

Басқа сидурлар

Сондай-ақ, қарайимдардың, самаритянның және саббатайшылардың дұға кітаптары да бар.