Кіріспе

Лактозаны метаболизмдеуге қажетті гендер, белоктар мен ферменттерді кодтайды.

Лактоза опероны (lac operon) – *E. coli* және көптеген басқа ішек бактерияларында лактозаның тасымалдануы мен метаболизмі үшін қажетті оперон. Көптеген ішек бактериялары үшін глюкоза басты көміртегі көзі болғанымен, лактоза опероны бета-галактозидазаның әрекеті арқылы глюкоза болмағанда лактозаны тиімді қорытуға мүмкіндік береді. Лак оперонының гендік реттелуі – генетикалық реттеу механизмінің алғаш рет толық түсіндірілгені, сондықтан ол прокариоттық гендік реттелудің маңызды мысалына айналды. Осы себепті бұл тақырып молекулалық және жасушалық биологияның кіріспе курстарында жиі талқыланады. Франсуа Якоб және Жак Моно осы лактоза метаболизмі жүйесін биологиялық жасушаның қай ферментті синтездеу керектігін қалай білетінін анықтау үшін пайдаланды. Олардың лак опероны бойынша жұмысы 1965 жылы физиология саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды. Лактоза болмаған жағдайда, *lacI* генімен кодталатын лактоза репрессоры лактоза оперонымен кодталатын ферменттер мен тасымалдау ақуыздарының өндірісін тоқтатады. Ол ДНК-ға тәуелді РНК полимеразаның жұмысын бұғаттайды. Бұл тоқтату толық емес, ген экспрессиясының минималды деңгейі үнемі жүріп тұрады. Репрессорлық ақуыз әрқашан экспрессияланады, бірақ лак опероны (ферменттер мен тасымалдау ақуыздары) реттелген күйде болады (бірақ толығымен тоқтатылмайды).

Лактоза қолжетімді болғанда, бірақ глюкоза болмағанда, лактозаның бір бөлігі *lacY* генімен кодталатын бұрыннан бар тасымалдау ақуызы арқылы жасушаға енеді. Бұл лактоза репрессормен байланысып, оны инактивациялайды, соның нәтижесінде лак опероны экспрессияланады. Содан кейін β-галактозидтік пермеазаның көбірек синтезі жүреді, бұл одан да көп лактозаның енуіне мүмкіндік береді және *lacZ* және *lacA* гендерімен кодталатын ферменттер оны қорыта алады. Алайда, глюкозаның болуы кезінде, лактозаның болуына қарамастан, оперон реттеледі. Себебі ферменттерді өндіру үшін қажетті катаболитті активаторлық ақуыз (CAP) белсенді емес күйде қалады, ал EIIAGlc лактозаның жасушаға тасымалдануын болдырмау үшін лактоза пермеазасын тоқтатады. Бұл екі еселі бақылау механизмі глюкоза мен лактозаның екі бөлек өсу фазасында тікелей пайдаланылуына әкеледі, бұл диаукси деп аталады.

Құрылымы

Лак опероны 3 құрылымдық геннен, сондай-ақ промотордан, терминатордан, регулятордан және оператордан тұрады. Үш құрылымдық ген: lacZ, lacY және lacA. lacZ β-галактозидазаны (LacZ) кодтайды, бұл клетка ішіндегі фермент, ол дисахарид лактозаны глюкоза мен галактозаға ыдыратады. lacY бета-галактозидтік пермеазаны (LacY) кодтайды, бұл трансмембраналық симпортер, протондық градиентті пайдаланып лактозаны қоса алғанда, β-галактозидтерді жасушаға бір бағытта тасымалдайды. Пермеаза жасушаның β-галактозидтерге өтімділігін арттырады. lacA β-галактозид трансацетилазасын (LacA) кодтайды, бұл фермент ацетил тобын ацетил-CoA-дан тиогалактозидке ауыстырады. Лактозаның катаболизмі үшін тек lacZ және lacY қажет болып көрінеді.

Реттеу

Лак гендерін нақты бақылау бактерияға лактозаның субстрат ретінде қолжетімділігіне байланысты. Лактоза көміртек көзі ретінде қолжетімсіз болғанда бактериялар ақуыздарды өндірмейді. Лак гендері оперон құрамына кіреді, яғни хромосомада бір-біріне тікелей іргелес, бір бағытта орналасқан және бір полицистрондық мРНК молекуласына біріктіріліп транскрипцияланады. Барлық гендердің транскрипциясы ДНК-ға байланысатын белок – РНК полимеразаның (РНҚП) гендердің тікелей жоғары жағындағы нақты ДНК байланысу орнына – промоторға байланысуымен басталады. РНК полимеразаның промоторға байланысуына cAMP-ге байланысқан катаболит активаторы (CAP, сондай-ақ cAMP рецептор ақуызы деп те аталады) көмектеседі. Дегенмен, lacI гені (lac оперонының реттеуші гені) оперонның операторына РНҚП-ның байланысуын тежейтін белокты шығарады. Бұл белок тек аллолактозамен байланысқанда ғана алынып тасталады, ол оның белсенділігін жоғалтады. lacI генімен кодталатын белок лак репрессоры деп аталады. Лак оперонының реттелу түрі теріс индукцияланатын деп сипатталады, яғни ген реттеуші фактор (лак репрессоры) арқылы өшіріледі, егер қандай да бір молекула (лактоза) қосылмаса. Репрессор алынғаннан кейін, РНҚП барлық үш генді (lacZYA) мРНК-ға транскрипциялай бастайды. мРНК таспасындағы үш геннің әрқайсысының өзіндік Shine-Dalgarno тізбегі бар, сондықтан гендер тәуелсіз түрде аудармаланады. E. coli лак оперонының, lacZYA мРНК-ның және lacI гендерінің ДНҚ тізбегі GenBank-тан қолжетімді (көру). Бірінші реттеу механизмі – лактозаға жауап беру, ол лактозаның болмағанда β-галактозидазаның өндірісін тежеу үшін лактоза репрессоры деп аталатын ішкі жасушалық реттеуші белокты пайдаланады. Репрессорды кодтайтын lacI гені лак оперонының жанында орналасқан және әрқашан экспрессияланады (конститутивті). Егер лактоза өсу ортасынан жоқ болса, репрессор лак операторы деп аталатын промотордың төменгі жағындағы қысқа ДНК тізбегіне тығыз байланысады. Операторға байланысқан репрессор РНҚП-ның промоторға байланысуына кедергі келтіреді, сондықтан LacZ және LacY кодтайтын мРНК өте төмен деңгейде ғана түзіледі. Алайда, лактозаның қатысуымен жасушалар өскенде, лактозадан түзілген аллолактоза деп аталатын метаболит репрессормен байланысып, аллостериялық өзгеріске әкеледі. Осылайша өзгерген репрессор операторға байланыса алмайды, бұл РНҚП-қа лак гендерін транскрипциялауға мүмкіндік береді, соның салдарынан кодталған белоктардың деңгейі жоғарылайды. Екінші реттеу механизмі – глюкозаға жауап беру, ол глюкозаның болмағанда β-галактозидазаның өндірісін айтарлықтай арттыру үшін катаболит активаторы (CAP) гомодимерін пайдаланады. Циклді аденозин монофосфаты (cAMP) – таралуы глюкоза деңгейіне кері пропорционал болатын сигналдық молекула. Ол CAP-ке байланысады, бұл өз кезегінде CAP-ті CAP байланысу орнына байланысуға мүмкіндік береді (төмендегі суретте промотордан сол жақта 16 жұп негіздік ДНК тізбегі, транскрипция басталу орнынан шамамен 60 жұп негіз жоғары), бұл РНҚП-ның ДНК-ға байланысуына көмектеседі. Глюкоза болмаған жағдайда cAMP концентрациясы жоғары болады және CAP-cAMP-тың ДНК-мен байланысуы β-галактозидазаның өндірісін едәуір арттырады, бұл жасушаға лактозаны гидролиздеуге және галактоза мен глюкозаны босатуға мүмкіндік береді. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, глюкозаның қатысуында индукторды алып тастау лак оперонының экспрессиясын тоқтатады. Глюкоза PEP-тәуелді фосфотрансфераза жүйесі арқылы жасушаға тасымалданады. Фосфоенолпируваттың фосфат тобы жалпы PTS (фосфотрансфераза жүйесі) ақуыздары HPr және EIA және глюкозаға тән PTS ақуыздары EIIAGlc және EIIBGlc, EII глюкоза тасымалдаушысының цитоплазмалық доменінен тұратын фосфорильдеу каскады арқылы беріледі. Глюкозаның тасымалдануына оның EIIBGlc арқылы фосфорилирленуі, басқа PTS ақуыздарынан, соның ішінде EIIAGlc-тен фосфат тобын алуы енеді. EIIAGlc-тің фосфорильденбеген түрі лак пермеазасымен байланысып, оның лактозаны жасушаға әкелуіне кедергі жасайды. Сондықтан, егер глюкоза және лактоза екеуі де болса, глюкозаның тасымалы лак оперонының индукторының тасымалын тоқтатады.

Репрессор құрылымы

Лак репрессоры – төрт бөліктен тұратын ақуыз, тетрамер, бірдей кішібірліктері бар. Әрбір кішібірлікте ДНК-ға байланысуға қабілетті спираль-бұрылыс-спираль (HTH) мотиві бар. Репрессор байланысатын операторлық орын – кері қайталану симметриясы бар ДНК тізбегі. Оператордың екі ДНК жартысы репрессордың екі кішібірлігіне бірігіп байланысады. Репрессордың қалған екі кішібірлігі бұл модельде ештеңе жасамайды, бірақ бұл қасиет көп жылдар бойы түсініксіз болды. Соңында лак регуляциясында тағы екі оператор қатысатыны анықталды. Бірі (O3) lacI генінің соңында O1-ден шамамен −90 б.ж. жоғары орналасқан, ал екіншісі (O2) lacZ генінің басында O1-ден шамамен +410 б.ж. төмен орналасқан. Бұл екі орын алғашқы жұмыстарда табылмай қалды, себебі олардың функциялары артық, ал жеке мутациялар репрессияға көп әсер етпейді. O2 немесе O3 операторларына жасалған жеке мутациялар 2-3 есе ғана әсер етеді. Дегенмен, олардың маңыздылығы O2 және O3 операторларында дефектісі бар қос мутанттың регрессиясы күрт төмендеуімен (шамамен 70 есе) дәлелденеді. Қазіргі модельде лак репрессоры бір мезгілде O1 негізгі операторына және O2 немесе O3 операторларының біреуіне байланысады. Арадағы ДНК кешеннен шығып тұрады. Екі қосымша оператордың артық болуы нақты циклдік кешеннің маңызды еместігін көрсетеді. Бір идея бойынша, жүйе байланыстыру арқылы жұмыс істейді; егер байланысқан репрессор O1-ден сәтке босаса, қосымша операторға байланысу оны жақын жерде ұстап тұрады, соның арқасында ол тез қайта байланыса алады. Бұл репрессордың O1-ге деген туыстығын арттырады.

Индукция механизмі

Репрессор – аллостериялық белок, яғни ол бір-бірімен тепе-теңдікте болатын екі сәл әртүрлі пішіннің біреуін қабылдай алады. Бір пішінде репрессор оператор ДНК-мен жоғары ерекшелікпен байланысады, ал екінші пішінде ол ерекшелігін жоғалтады. Индукцияның классикалық моделі бойынша, индуктордың – аллолактозаның немесе IPTG-нің – репрессорға байланысуы репрессордың екі пішін арасындағы таралуына әсер етеді. Осылайша, индуктормен байланысқан репрессор ДНК-мен байланыспайтын конформацияда тұрақтанады. Дегенмен, бұл қарапайым модель толық суретті көрсетпейді, себебі репрессор ДНК-ға жеткілікті тұрақты байланысса да, индуктор қосылғанда одан тез босап шығады. Сондықтан, индуктор репрессор ДНК-мен байланысқан кезде де, репрессормен байланыса алатыны анық көрінеді. Байланудың нақты механизмі әлі толыққанды анықталған жоқ.

Белгісіз байланыстырудың рөлі

Репрессордың ДНК-мен ерекшеленбеген байланысы Лак оперонының басылуы мен индукциясында маңызды рөл атқарады. Лак репрессорлық ақуыздың ерекше байланысу орны оператор болып табылады. Ерекшеленбеген өзара әрекеттесу негізінен зарядтардың өзара әрекеттесуі арқылы жүзеге асады, ал операторға байланысу гидрофобтық өзара әрекеттесулермен нығайтылады. Сонымен қатар, репрессордың байланыса алатын ерекше емес ДНК тізбектерінің көптігі бар. Құндық тұрғысынан алғанда, оператор емес кез келген тізбек ерекше емес деп есептеледі. Зерттеулер көрсеткендей, ерекшеленбеген байланыс болмаған жағдайда, Лак оперонының индукциясы (немесе басылудан босатылуы) индуктордың қаныққан деңгейіне жеткеніне қарамастан жүрмейді. Ерекшеленбеген байланыссыз базалық индукция деңгейі қалыпты жағдайдан он мың есе төмен екені көрсетілді. Бұл себебі ерекше емес ДНК репрессорлық ақуыздарды сіңіріп алатын "құдық" сияқты әрекет етеді, оларды оператордан аударып алады. Ерекше емес тізбектер клеткадағы қол жетімді репрессор мөлшерін азайтады. Бұл өз кезегінде жүйені босату үшін қажетті индуктор мөлшерін азайтады.

Лактозаның аналогтары

Лактозаның лак оперонымен жұмыс істеуге пайдалы лактоза туындылары немесе аналогтары сипатталған. Бұл қосылыстар негізінен лактозаның глюкозалық бөлігі басқа химиялық топпен ауыстырылатын алмастырылған галактозидтер болып табылады. Изопропил β D тиогалактопиранозиді (IPTG) физиологиялық жұмыстарда лак оперонының индукторы ретінде жиі қолданылады. IPTG репрессормен байланысып, оны инактивациялайды, бірақ β-галактозидазаның субстраты емес. In vivo зерттеулер үшін IPTG-нің бір артықшылығы – ол E. coli бактериясымен метаболизмделмейді. Оның концентрациясы тұрақты болып қалады және лак оперонымен бақыланатын гендердің экспрессиясы экспериментте өзгермелі болмайды. IPTG қабылдауы P. fluorescens-те лактозаның әсеріне байланысты, бірақ E. coli-де емес. Фенил β D галактозасы (фенил Gal) β-галактозидазаның субстраты болып табылады, бірақ репрессорды инактивацияламайды, сондықтан индуктор емес. Жабайы типтегі жасушалар β-галактозидазаны өте аз өндіретіндіктен, олар көміртек және энергия көзі ретінде фенил Gal-мен өсе алмайды. Репрессорсыз мутанттар фенил Gal-мен өседі. Осылайша, көміртек және энергия көзі ретінде тек фенил Gal-ды қамтитын минималды орта репрессорлық мутанттар мен операторлық мутанттар үшін таңдамалы болып табылады. Егер фенил Gal-ды құрайтын агар пластиналарына 108 жасуша жабайы типтен орналастырылса, онда өсетін сирек колониялар репрессорға әсер ететін, негізінен, спонтанды түрде пайда болған мутанттар болады. Репрессорлық және операторлық мутанттардың салыстырмалы таралуы мақсатты өлшемге байланысты. ЛакI генін кодтайтын репрессор операторға қарағанда 50 есе үлкен болғандықтан, репрессорлық мутанттар іріктемеде басым болады. Тиометил галактозиді (TMG) лактозаның тағы бір аналогы болып табылады. Ол лак репрессорды тежейді. Индуктордың төмен концентрациясында TMG және IPTG екеуі де лактозалық пропилента арқылы жасушаға кіре алады. Алайда жоғары индукторлық концентрацияларда екі аналог та жасушаға өздігінен кіре алады. TMG жоғары жасушалық концентрацияларда өсу жылдамдығын төмендетуі мүмкін. Басқа қосылыстар β-галактозидаза белсенділігінің түрлі-түсті индикаторлары ретінде қызмет етеді. ONPG бөлінеді және орто-нитрофенол мен галактозадан тұратын жарық сары түсті қосылыс түзіледі, және ол β-галактозидазаның in vitro сынағы үшін жиі қолданылады. β-галактозидазаны өндіретін колониялар X gal (5-бром-4-хлор-3-индолил β-D-галактозид) арқылы көк түске айналады, ол B-галактозидазаның жасанды субстраты болып табылады, оның бөлінуінен галактоза және 4-Cl,3-Br индиго пайда болады, осылайша терең көк түс пайда болады. Аллолактоза лактозаның изомері және лак оперонының индукторы болып табылады. Лактоза – галактоза β(1→4) глюкоза, ал аллолактоза – галактоза β(1→6) глюкоза. Лактоза β-галактозидаза арқылы аллолактозаға гидролиз реакциясына балама реакция арқылы айналады. Физиологиялық эксперимент LacZ-нің E. coli жасушаларында "нағыз" индукторды өндірудегі рөлін көрсетеді, яғни lacZ-нің нөлдік мутанты аллолактозаның гидролизделмейтін аналогы IPTG-мен өсірілгенде LacY пермеазасын өндіре алады, бірақ лактозамен өсірілгенде өндіре алмайды. Бұл процестің себебі лактозаны аллолактозаға (β-галактозидазамен катализденеді) айналдыру жасушаның ішінде индукторды өндіру үшін қажет.

Классикалық моделінің дамуы

Франсуа Якоб пен Жак Монод қолданған эксперименталды микроорганизм – жалпы зертханалық бактерия, E. coli, бірақ Якоб пен Монод ашқан көптеген негізгі реттеуші ұғымдар барлық организмдердегі жасушалық реттеудің негізі болып табылады. Басты идея – қажет болмаған кезде ақуыздар синтезделмейді. E. coli, лактозаны метаболиздейтін қажеттілік болмағанда, мысалы, глюкоза сияқты басқа қанттар бар болғанда, үш Lac протеинін жасамай, жасушалық ресурстар мен энергияны сақтайды. Келесі бөлімде E. coli бактериясының метаболиздік қажеттіліктерге жауап ретінде белгілі бір гендерді қалай басқаратыны талқыланады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Монод қанттардың әртүрлі комбинацияларын E. coli және B. subtilis үшін қоректік заттар ретінде сынады. Монод бактериялар мен ашытқылар бойынша басқа ғалымдар жүргізген ұқсас зерттеулерді жалғастырды. Ол екі түрлі қантпен өсірілген бактериялардың көбінесе екі фазада өсетінін анықтады. Мысалы, глюкоза мен лактоза екеуі де берілген жағдайда, алдымен глюкоза (1-кезең, 2-суретті қараңыз), содан кейін лактоза (2-кезең) метаболизденді. Ортада глюкоза мен лактозаның екеуі де болған кезде β-галактозидаза жасалмағандықтан, лактоза диауксиялық өсу қисығының бірінші бөлігінде метаболизденбеді. Монод осы құбылысты диаукси деп атады. Содан кейін Монод назарын лактоза ғана өсіру ортасында болған кезде болатын β-галактозидазаның индукциясына шоғырлады.

Регулятивтік мутанттардың жіктелуі

Якоб пен Монодтың тұжырымдамалық табысы – реттеуші заттар мен ген экспрессиясын өзгертуге әсер ететін орындар арасындағы айырмашылықты анықтау болды. Әскерде болған Якоб, арнайы радиохабар немесе сигнал алғаннан кейін залал келтіретін жүгін босататын бомбалаушы ұшақтың мысалын келтірді. Жұмыс істейтін жүйеге жердегі хабар таратушы және ұшақтағы қабылдағыш қажет. Егер әдеттегі хабар таратушы бұзылса, оны екінші, жұмыс істейтін хабар таратушыны қосу арқылы жөндеуге болады. Оның айтуынша, радиоқабылдағышы бұзылған бомбалаушы ұшақты қарастырайық. Мұндай ұшақтың мінез-құлқын екінші, жұмыс істейтін ұшақпен өзгерту мүмкін емес. Lac оператордың реттеуші мутанттарын зерттеу үшін Якоб лак гендерінің екінші көшірмесін (lacI промоторымен, ал lacZYA промоторымен және операторымен) бір жасушаға енгізуге болатын жүйені жасады. Мұндай бактериялардың өсіндісі, лак гендері үшін диплоидты, бірақ басқа жағынан қалыпты, реттеуші фенотип үшін тексеріледі. Атап айтқанда, LacZ және LacY IPTG болмағанда да (мутант геннің лактоза репрессоры жұмыс істемейтіндіктен) түзіледі ме, жоқ па, анықталады. Гендер немесе гендер кластерлері жұптармен тексерілетін бұл тәжірибе комплементация тесті деп аталады. Бұл тест суретте көрсетілген (қарпайылылық үшін lacA алынып тасталған). Біріншіден, белгілі бір гаплоидтық күйлер көрсетілген (яғни жасуша лак гендерінің тек бір көшірмесін алып жүреді). (a) панелі репрессияны, (b) IPTG индукциясын, ал (c) және (d) lacI геніндегі немесе оператордағы мутацияның әсерін көрсетеді. (e) панелінде репрессорға арналған комплементация тесті көрсетілген. Егер лак гендерінің бір көшірмесі lacI-де мутацияны алып жүрсе, ал екінші көшірме lacI-нің жабайы түрі болса, алынған фенотип қалыпты болады, бірақ LacZ индуктор IPTG әсеріне ұшырағанда экспрессияланады. Репрессорға әсер ететін мутациялар жабайы типке рецессивті (жабайы тип басым) деп есептеледі, себебі репрессор – жасушада диффузияға қабілетті кішкентай белок. LacI генінің жанында орналасқан Lac оператордың көшірмесі екінші көшірмеден алынған белоктың әсерінен тиімді түрде өшіріледі. Егер дәл осы тәжірибе оператор мутациясын қолдану арқылы жүргізілсе, басқа нәтиже алынады (f панелі). Бір мутантты және бір жабайы типтегі операторлық сайтты алып жүретін жасушаның фенотипі – LacZ және LacY IPTG болмағанда да түзіледі; себебі зақымдалған операторлық сайт репрессордың құрылымдық гендердің транскрипциясын тежеуіне мүмкіндік бермейді. Оператор мутациясы басым. Репрессор байлануы тиіс операторлық сайт мутациямен зақымдалғанда, сол жасушадағы екінші функционалдық сайттың болуы мутантты сайттың бақылауындағы гендердің экспрессиясына ешқандай әсер етпейді. Бұл тәжірибенің күрделірек нұсқасы лак гендерінің екі көшірмесін ажырату үшін таңбаланған операторларды қолданады және реттелмеген құрылымдық ген(дер) мутант оператордың жанында орналасқан(дары) екенін көрсетеді (g панелі). Мысалы, бір көшірмеде LacZ белсенділігін жоғалтатын мутация болса, ол тек LacY белгісін ғана шығара алады, ал екінші көшірмеде lacY-ге әсер ететін мутация болса, ол тек LacZ-ді шығара алады. Бұл нұсқада IPTG болмағанда тек мутант оператормен іргелес орналасқан Lac оператордың көшірмесі ғана экспрессияланады. Оператор мутациясы цис-доминантты, ол жабайы типке доминантты, бірақ оператордың тек оған жақын орналасқан көшірмесіне ғана әсер етеді. Бұл түсіндірме маңызды жағынан қате, себебі ол тәжірибенің сипаттамасынан басталады, содан кейін нәтижелерді модель тұрғысынан түсіндіреді. Бірақ шындығында, көбінесе модель бірінші болады, ал тәжірибе осы модельді тексеру үшін жасалады. Якоб пен Монод алдымен ДНК-да оператордың қасиеттері бар орын болуы керек деп ойлады, содан кейін осыны көрсету үшін олардың комплементациялық сынақтарын жасады. Оператор мутанттарының басымдығы оларды арнайы іріктеу процедурасын ұсынады. Егер жоғарыда сипатталғандай фенил гал қолдана отырып, жабайы типтегі дақылдан реттеуші мутанттарды таңдап алса, операторлық мутация репрессорлық мутациялармен салыстырғанда сирек кездеседі, себебі мақсатты өлшемі өте кішкентай. Бірақ егер біз бүкіл лак аймағының екі көшірмесін (лак үшін диплоидты) алып жүретін штаммнан бастасақ, репрессорлық мутациялар (бұл әлі де кездеседі) қалпына келтірілмейді, себебі екінші, жабайы типтегі lacI генімен комплементация жабайы типтегі фенотипті қамтамасыз етеді. Керісінше, оператордың бір көшірмесінің мутациясы мутант фенотипті қамтамасыз етеді, себебі ол екінші, жабайы типтегі көшірмеге доминантты.

Молекулалық биологияда қолдану

Лак гені және оның туындыларын бактериялық негіздегі таңдау әдістерінің бірнешесінде, мысалы, екі гибридті талдауда репортерлік ген ретінде қолдануға болады, онда транскрипциялық активатордың белгілі бір промотор тізбегіне сәтті байланысуы анықталуы тиіс.