Кіріспе

Аурувандилл (Ескі норвег) – герман мифологиясындағы тұлға. Норвеж мифологиясында Тор құдайы Эливар өзендері арқылы себетте алып келе жатқанда тоңған Аурувандиллдің бармағын аспанға лақтырып, одан "Ауруандиллдің бармағы" ("Aurvandils tá") деп аталатын жұлдыз пайда болды. Көне орта ғасырда герман тілінде сөйлейтін халықтар арасында ол ежелгі ағылшын тілінде Ēarendel, ежелгі жоғарғы неміс тілінде Aurendil, ломбард тілінде Auriwandalo, ал мүмкін гот тілінде auzandil деп белгілі болған. Ежелгі даниялық латын тіліндегі нұсқасы – Horwendillus (Ørvendil) – саксондардың тарихшысы Саксо Граматикстің "Gesta Danorum" еңбегінде Амлеттің (Amlethus) әкесінің аты ретінде де қолданылған. Осы тұлға қатысқан әртүрлі мифтерді салыстыра зерттеулер ғалымдарды Auza wandilaz деген ортақ герман мифологиялық тұлғаны қайта құруға жетеледі. Бұл тұлға, көрінеді, таңғы "көтерілген жарықты", яғни Таң жұлдызын (Венераны) бейнелеген. Дегенмен, неміс және, шамалы дәрежеде, көне даниялық деректерді осы модельде түсіндіру қиындық тудырады.

Этимология

Ежелгі норвегиялық Аурвандилл атауы протогерман тілінен *auza wandilaz, *auzi wandalaz немесе *auzo wandiloz деп қайта құрастырылған. Ол көне ағылшын тіліндегі Ēarendel, көне жоғарғы неміс тіліндегі Aurendil (≈ Orentil) және ломбард тіліндегі Auriwandalo-ға туыс. Ортақ герман тіліндегі бұл атаудың бастапқы мағынасы әлі де түсініксіз. Семантикалық тұрғыдан ең ықтимал түсіндірме – *auza wandilaz-ды "жарық сәулесі" немесе "жарық шоғы" деген мағынаны білдіретін күрделі сөз ретінде қарастыру, мұнда ауза префиксі протогерман тіліндегі *auzom ("жарық [әсіресе сұйықтықтарда]"; қар. Ежелгі норвегия тіліндегі aurr 'алтын', көне ағылшын тіліндегі ēar 'толқын, теңіз') ал, wandilaz – wanđuz ("таяқ, шыбық"; қар. гот тіліндегі wandus, Ежелгі норвегия тіліндегі vǫndr) сөзінен туындаған. Орта ағылшын тіліндегі wond (қазіргі заманғы wand 'таяқ') сөзі көне норвегия тілінен алынған. Бұл сөздің тамыры, шамасы, wanđ ("бұру, жел") болып табылады, сондықтан этимологиялық мәні икемділік немесе серпімділікпен байланысты. Бұл теорияны көне ағылшын тілінде "көктемгі жарық" идеясымен байланыстырылған Ēarendel атауы қолдайды, ол "сәуле, таң жұлдызы" деп аударылған.

Шығу тегі

1835 жылы алғаш рет жарияланған Якоб Гриммнің «Неміс мифологиясы» еңбегінен бастап, комментаторлар осы есімге байланысты мифологиялық материалдарда көрініс тапқан дәстүрдің көнелігін баса көрсетіп келді, бірақ ортақ герман мифінің мотивтерін толыққанды қайта құруға қол жеткізе алмады. Міндеттің қиындығы Орендел және Хорвендилла туралы мифтік әңгімелердің Ēarendel мен Aurvandill туралы әңгімелермен байланысты емес көрінуімен күрделенеді. Дегенмен, Жорж Дюмезил сияқты кейбір ғалымдар Саксоның Хорвендиллисі мен Снорридің Аурвандилісінің бір архетиптік миф негізінде жазылғанын көрсетуге тырысты. Сонымен қатар, көзге көрінетін қарама-қайшылықтарды Auza wandilaz сөзінен туындаған есімдердің Ломбард және неміс дәстүрлерінде жеке есімдер ретінде қолданылуымен түсіндіруге болады, мұны 8-ші ғасырда Ауривандало және Аурендил деп аталған тарихи тұлғалардың мысалдары растайды.

Готика Бонониенсия

Бұл атаудың ең ерте кездесуі Готика Бонониензияда болуы мүмкін, бұл 6 ғасырдың бірінші жартысынан бұрын жазылған гот тіліндегі Остготика Италиясының уағызы және 2009 жылы табылған. Ішіңкі беттің оң жағында, Ишая 14:12 аятынан келтірілген цитата контекстінде, тіл білімі маманы П. А. Керкхоф палимпсестің оқуға қиын бір бөлігінде 𐌰𐌿𐌶𐌰𐌽𐌳𐌹𐌻 (auzandil) сөзін көруді ұсынды. Карла Фаллуомини және Роланд Шухманн сияқты әртүрлі сарапшылар қабылдаған бұл оқу, Септуагинтадан алынған койн грек сөзі ἑωσφόρος (heōsphóros, 'таңды әкелуші') сөзін аударады, латын тілінде ол луцифер ('жарық әкелуші, таң жұлдызы') деп берілген: ƕaiwa usdraus us himina auzandil sa in maurgin urrinnanda – Люцифердің аспаннан қалай құлағаны, таңда пайда болатын.

Ежелгі ағылшын тілінде

Эарендел (≈ eorendel, earendil) термині көне ағылшын тіліндегі мәтіндерде жеті рет кездеседі, онда ол кейбір жағдайларда латын тіліндегі oriens ("күн шығысы"), lucifer ("жарық әкелуші"), aurora ("таң") немесе iubar ("сәуле") сөздерін түсіндіру үшін қолданылады. Ғалым Дж. Е. Кросстың мәлімдемесінше, мәтіндік деректер оның бастапқыда "келе жатқан немесе туып келе жатқан жарық, жарықтың бастауы, жарық әкелуші" деген мағынаны білдіргенін, ал кейінгі өзгерістер "сәуле, жарық" мағынасын кеңейткенін көрсетеді. Филолог Тиффани Бичи былай деп жазады: "Ертедегі сөздіктердегі мәліметтер earendel сөзінің таң/күн шығысын білдіретін жалпы сөздердің сирек қолданылатын баламасы екенін көрсетеді". Оның пікірінше, "англосакстар earendel-ді табиғи құбылысты (күн шығысын) және астрологиялық/астрономиялық нысанды (таң жұлдызын) бейнелейтін, мифологиялық сипаттағы тұлға ретінде білген көрінеді".

Неміс тілі

Аурендил (≈ Horindil, Urendil) 8 ғасырдан бастап, Орендил (≈ Orentil) 9-10 ғасырлардан бастап ескі жоғарғы неміс тілінде жеке есім ретінде қолданылған. 843 жылы Орендил есімді бавариялық граф тіркелген. 12 ғасырдың соңында жазылған Орта биік неміс эпостық поэмасы «Орендель» Мәсіхтің киелі шапанының Трир қаласына қалай келгені туралы ойдан шығарылған әңгіме береді, бұл 1196 жылы шапанның Трир соборының бас алтарына көшірілуінен шабыттанған болуы мүмкін. «Эпизодтардың тікелей ұйымдастырылуы және поэтикалық формулалардың қайталануы» сипаттамасымен ерекшеленетін поэма стилі, көне ауызша дәстүрге нұсқауы мүмкін. Әңгіменің басты кейіпкері Орендел, патша Оугелдің ұлы, киелі жерге жетіп, Иерусалим патшайымы Қалыңдықтың қолын сұрау үшін зор флотымен теңізге шығады. Кеме апатқа ұшырағаннан кейін Орендел балықшылар құтқарады және ақырында киттің ішегінен жоғалған шапанды табады. Шапан оны қорғайды және ол Қалыңдықты әйелі ретінде жеңіп алады. Біраз уақыт бойы Қалыңдықпен Иерусалимді басқарғаннан кейін, екеуі көптеген оқиғаларға қатысады. Әңгіменің соңында Орендел, шапанды Трирге жеткізгеннен кейін, одан арылуға бел буады. Страсбург Гельденбухының қосымшасында (15 ғ.) Трир королі Орендел (≈ Эрентель) ең бірінші дүниеге келген батыр ретінде аталады. Бұл есім қазіргі Германиядағы әртүрлі топонимдерге жол ашты, оның ішінде Орендилешус (Грабфельдте), Оренделсалл (қазіргі Цвеифлингеннің бөлігі) және Орендельштейн (Орингенде).

Ломбард тілі

Ломбардтық түрі Ауривандало 8 ғасырда жеке есім ретінде кездеседі. 2022 жылғы «The Northman» фильмінде, сценарийін Роберт Эггерс жазып, режиссерлік жасаған, Ауруандилл рөлін Этан Хоук сомдады. Фильмде Ауруандилл – швед актері Александр Скарсгард ойнаған фильмнің басты кейіпкері Амлеттің әкесі, сонымен қатар «Қарға патшасы» деп те аталады. Фильм негізінен ортағасырлық скандинавиялық Амлет аңызына негізделген, ол Уильям Шекспирдің 16 ғасырғы сол аттас трагедиясындағы Гамлет кейіпкеріне тікелей шабыт берген.