Кіріспе
Туған бүйрек үсті безінің гиперплазиясы (CAH) – кортизол синтезінің бұзылуымен сипатталатын аутосомалық рецессивті аурулар тобы. Ол бүйрек үсті безі қабығында кортизол синтезі үшін қажетті бес ферменттің біреуінің жетіспеушілігінен туындайды. Бұл аурулардың көпшілігі глюкокортикоидтар, минералокортикоидтар немесе жыныс гормондары сияқты гормондардың артық немесе жеткіліксіз өндірілуімен байланысты. Адамдар арасындағы ең көп кездесетін аутосомалық рецессивті аурулардың бірі болып табылады.
Түрлері
КАГ әр түрлі нысандарда кездесуі мүмкін. Әр нысанның клиникалық көрінісі әртүрлі және көбінесе негізгі ферменттік бұзылысқа, оның прекурсорларын жинақтауына және жетіспейтін өнімдерге байланысты. Классикалық нысандар нәресте кезінде, ал классикалық емес нысандар балалық шақтың соңында пайда болады. Классикалық КАГ-мен ауыратын науқастардағы көрінісін үш түрге бөлуге болады: тұз жоғалту, қарапайым вирилизация және классикалық емес (NC) – минералокортикоид жетіспеушілігінің болуына немесе болмауына қарай. Дегенмен, бұл жіктеудің клиникалық маңызы көбінесе жоқ, себебі барлық науқастар белгілі бір деңгейде тұз жоғалтады және клиникалық көріністер жиі біртіндеп өтеді.
Генетика
КАГ – минералокортикоидтар, глюкокортикоидтар немесе жыныс гормондарының холестериннен бүйрекүсті бездер арқылы өндірілуінің биохимиялық кезеңдерін қамтамасыз ететін ферменттердің гендерінің мутацияларынан туындайды (стероидогенез). КАГ-ның әрбір түрі нақты бір кемістік генмен байланысты. Ең көп таралған түрі (жағдайлардың 95% құрайды) – мутантты аллельдер белсенді және псевдогендер арасындағы рекомбинация (гендік конверсия) нәтижесінде пайда болады. КАГ жағдайларының шамамен 5% 11β гидроксилазаны кодтайтын геннің ақауларына және салдарынан 11β гидроксилаза жетіспеушілігіне байланысты. КАГ-ның басқа, сирек кездесетін түрлері гендердегі мутациялардан туындайды, оның ішінде HSD3B2 (3β гидроксистероид дегидрогеназа 2), CYP17A1 (17α гидроксилаза/17,20 лиаза), CYP11A1 (P450scc; холестериннің тізбегін бөліп шығаратын фермент), STAR (стероидтік жедел реттеуші ақуыз; StAR), CYB5A (цитохром b5) және CYPOR (цитохром P450 оксидоредуктаза; POR).
Экспрессивтілік
Аллельдердің нақты түрлері әрбір науқастағы ферменттің тиімсіздігінің деңгейін одан әрі өзгертеді. Кейбір аллельдер ферменттік тиімсіздіктің күштірек дәрежесіне алып келеді. Жалпы алғанда, тиімсіздіктің ауыр дәрежелері ұрықта өзгерістерге және тууға дейінгі немесе перинаталды кезеңде проблемаларға себеп болады. Тиімсіздіктің жеңіл дәрежелері көбінесе балалық шақ немесе жасөспірімдік кезеңде жыныс гормондарының артық немесе жеткіліксіз әсерімен байланысты, ал туа біткен бездік гиперплазияның (CAH) ең жұмсақ түрлері ересектерде овуляция мен сүекке кедергі келтіреді.
Клиникалық бағалау
Классикалық АБЖ (адреногенитальды синдром) ауруы бар қыз балаларда жатырда андрогендердің жоғары концентрациясына ұшырау салдарынан екіұшты жыныс мүшелері болады. 21-гидроксилаза жеткіліксіздігіне байланысты АБЖ генотиптік тұрғыдан қалыпты әйел балаларда (46XX) екіұшты жыныс мүшелерінің ең көп кездесетін себебі болып табылады. Асқынған жағдайдағы әйелдерде ерте жаста жыныстық даму белгілері көрінуі мүмкін. Жас әйелдерде поликистоздық жұмыртқа синдромының белгілері (олигоменорея, поликистоздық жұмыртқа бездері, гирсутизм) пайда болуы мүмкін. Классикалық АБЖ ауруы бар еркектерде, әдетте, туғанда АБЖ белгілері байқалмайды. Кейбіреулерінде меланоциттерді стимуляциялайтын гормонмен бірге секрециялануына байланысты гиперпигментация және қапақтың ұлғаюы болуы мүмкін. АБЖ диагнозы қойылған еркектердің жасы әртүрлі болады және альдостерон жеткіліксіздігінің ауырлығына байланысты. Тұз жоғалту синдромы бар ұл балаларда гипонатриемия және гиповолемия белгілері ерте көрінеді. Тұз жоғалтпайтын синдромы бар ұл балаларда еркекке тән белгілер кейінірек пайда болады. Ал әйелдерде, әдетте, туғанда ешқандай белгілер мен симптомдар байқалмайды.
Жіктеу
Кортизол — эндокриндік жүйелердің қалыпты жұмыс істеуі үшін қажетті бүйрек үсті безінің стероид гормоны. Өндіріс ұрықтың өмірінің екінші айында басталады. Кортизолдың нашар өндірілуі – туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясының (ТББГ) көптеген түрлерінің белгісі. Кортизолдың тиімсіз өндірілуі АКТГ деңгейінің жоғарылауына әкеледі, себебі кортизол АКТГ өндірісін тежеп, кері байланыс арқылы әрекет етеді, сондықтан кортизолдың жетіспеуі АКТГ деңгейінің артуына себеп болады. АКТГ-ның күшейтілген стимуляциясы бүйрек үсті безі қабығының стероид өндіретін жасушаларының гиперплазиясына (шамадан тыс өсуіне) және олардың белсенділігінің жоғарылауына әкеледі. Бүйрек үсті безі гиперплазиясын тудыратын кемшіліктер туа біткен, яғни туған кезде болады. ТББГ-де кортизол тапшылығы көбінесе толық емес, және зардап шеккен адам үшін ең қауіпті мәселе емес. Кортизол синтезі альдостерон, тестостерон және эстроген сияқты минералокортикоидтар синтезімен бірқатар қадамдарды бөліседі. Осы үш гормонның артық немесе жеткіліксіз өндірілуі ТББГ-мен ауыратын адамдар үшін ең маңызды проблемаларды тудырады. Ферменттік тиімсіздіктер минералокортикоидтар немесе жыныс гормондарының артық немесе жетіспеушілігінің ерекше үлгілерімен байланысты. 1960 жылдан бері эндокринологтардың көпшілігі ТББГ түрлерін сол бағандағы дәстүрлі атаулармен атайды, олар көбінесе ферменттік белсенділіктің жетіспеушілігіне сәйкес келеді. 1980 жылдары ферменттердің нақты құрылымы мен гендері анықталғаннан кейін, көптеген ферменттер цитохром P450 оксидазалары екені анықталды және осыған сәйкес қайта аталды. Кейбір жағдайларда бірнеше фермент бір реакцияға қатысатыны, ал басқа жағдайларда бір фермент бірнеше реакцияға қатысатыны анықталды. Сонымен қатар, әртүрлі тіндер мен сүтқоректілердің түрлерінде де айырмашылықтар байқалды. Барлық түрлерінде 21-гидроксилаза жетіспеушілігіне байланысты туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясы диагноз қойылған ТББГ жағдайларының шамамен 95% құрайды. ТББГ-нің скринингі ең төмен оң болжамдық мәніне ие болды (2 жыл ішінде 20 647 аномальды скрининг нәтижесінің ішінде 111 нақты оң жағдай немесе 0,53%, биотинидаза жетіспеушілігі үшін 6,36%, туа біткен гипотиреоз үшін 1,84%, классикалық галактоземия үшін 0,56%, фенилкетонурия үшін 2,9% - ға қарағанда). Бұл бағалау бойынша, ТББГ-нің әрбір нақты жағдайы үшін 200 әсер етпеген жаңа туған сәбиге клиникалық және зертханалық бақылау қажет болды. 2020 жылы USC Ақпараттық ғылымдар институтының Ваэль АбдАлмаджид және USC Кек медицина мектебінің Мими Ким бірлескен зерттеу жүргізді, онда олар терең оқыту технологиясын ТББГ пациенттерінің бет пішіні мен ерекшеліктерін бақылау тобымен салыстыру үшін пайдаланды. 102 ТББГ-мен және 144 бақылау тобының қатысушыларынан тұратын бұл көлденең зерттеуде терең оқыту әдістері беттік суреттерден ТББГ-ні болжау үшін қабылдаушының жұмыс істеу сипаттамасы қисығының астындағы орташа аумақтың 92% деңгейіне жетті. Беттік белгілер ТББГ-мен ауыратын пациенттерді бақылау тобынан ажыратты, ал бет аймақтарының талдауы мұрын мен беттің жоғарғы бөлігі ең маңызды екенін көрсетті. Бұл зерттеулер терең нейрондық желілер әдістерімен талдау жасалған бет пішінінің морфологиялық ерекшеліктерін ТББГ-ні болжау үшін фенотиптік биомаркер ретінде пайдалануға болады екенін көрсетеді.
Емдеу
КАЖ-ның әр түрінің клиникалық көріністері ерекше және көбінесе негізгі ферменттік бұзылыстарға, жинақталған прекурсорларға және бұзық өнімдерге байланысты болғандықтан, КАЖ-ды емдеудің мақсаты – жеткіліксіз бүйрек үсті безі гормондарын толықтыру және прекурсорлардың артық өндірілуін тоқтату болып табылады. Емнің тиімділігін қан немесе сілекейдегі андростендион және 17α гидроксипрогестерон деңгейін өлшеу арқылы бақылауға болады.
XX ғасырдан бұрын
Италиялық анатомист Луиджи Де Креккьо (1832-1894) ықтимал АДЖ (CAH) жағдайын ең алғашқы рет сипаттаған. Мен осы баяндамада өмір бойы жынысты анықтау кейде өте қиын, тіпті мүмкін емес екенін айтамын. Аурухананың анатомиялық театрының бірінде қаңтар айының соңында, тірі кезінде белгілі Жозеф Марзоның денесі болған мәйіт келді. Жалпы келбеті барлық жағынан еркек екені анық байқалды. Денеде әйелге тән қисықтар жоқ еді. Сақалы қалың болған. Бұлшықеттері толық дамымаған, дене құрылысы нәзік болған. Кіндік айналысындағы шаштың таралуы еркектерге тән еді. Мүмкін, төменгі аяқтары біршама нәзік, әйелдерге ұқсас және шашық болған. Пенисі артқа қарай иілген, ұзындығы 6 см, созылғанда 10 см шамасында өлшенген. Басының ұзындығы 3 см, айналысы 8 см болған. Бет алды етеккірі кең болған. Бірінші дәрежелі гипоспадия анықталған. Пенистің үстінен екі қабат тері шығып, оны екі жағынан қоршап тұрған. Бұл терілер біршама бос және үлкен лабиумдарға ұқсас болған. Де Креккьо содан кейін ішкі мүшелерді сипаттады, олардың ішінде қалыпты қын, жатыр, фаллопий түтікшелері және жұмыртқалық бездер болған. Бұл адамның мінез-құлқы, бейімділіктері, құштарлықтары және жалпы мінезін анықтау ең маңызды болып табылды. Мен оқиғаны мүмкіндігінше толыққанды білуге, фактілердің түбіне жетуге және сол кездегі кескіштің көптеген адамдарының әңгімесінде кездесетін артық асыраулардан сақтануға бекіндім. Ол көптеген адамдармен сұхбаттасып, Жозеф Марзоның "жыныстық қатынаста тек еркек ретінде өмір сүргеніне" көз жеткізді, тіпті екі рет "француз ауруына" (сифилис) шалдыққан. Өлімнің себебі – қайталап болатын құсу мен іш сүю эпизодтарының бірі болды. Бұл жазбаны Альфред Бонгиованни 1963 жылы Де Креккьодан ("Sopra un caso di apparenzi virili in una donna. Morgagni 7:154–188, 1865) аударған, бұл аударма The New England Journal of Medicine журналында жарияланған мақала үшін қолданылды.