Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Эндокрин бездер
Endocrine gland
Бүйрек үсті бездері (кейде бүйрекүсті бездері деп те аталады) – адреналин, альдостерон және кортизол сияқты түрлі гормондарды өндіретін эндокрин бездер. Олар бүйректердің үстінде орналасқан. Әрбір бездің сыртқы қабығы стероид гормондарының өндірісін жүзеге асырады, ал ішкі бөлігі миы болып табылады. Бүйрек үсті безінің қабығы үш негізгі аймаққа бөлінеді: гломерулалық аймақ, тоспалы аймақ және торлы аймақ. Ересек адамда олардың жалпы салмағы 7-10 граммды құрайды. Бездер сарғыш түсті. Бүйрек үсті бездері майлы қапшықпен оралған және бүйректі қоршап тұратын бүйрек фасциясының ішінде жатыр. Бездер мен бүйректерді жіңішке дәнекер тінді қабырға бөліп тұрады. Бүйрек үсті бездері көкек безінен (диафрагмадан) тікелей төмен орналасқан және бүйрек фасциясы арқылы көкек безінің crura-сына бекітілген.
The adrenal glands (also known as suprarenal glands) are endocrine glands that produce a variety of hormones including adrenaline and the steroids aldosterone and cortisol. They are found above the kidneys. Each gland has an outer cortex which produces steroid hormones and an inner medulla. The adrenal cortex itself is divided into three main zones: the zona glomerulosa, the zona fasciculata and the zona reticularis. Their combined weight in an adult human ranges from 7 to 10 grams. The glands are yellowish in colour. The adrenal glands are surrounded by a fatty capsule and lie within the renal fascia, which also surrounds the kidneys. A weak septum (wall) of connective tissue separates the glands from the kidneys. The adrenal glands are directly below the diaphragm, and are attached to the crura of the diaphragm by the renal fascia.
Бүйрек үсті қабығы
Бүйрек үсті қабығы – бүйрек үсті безінің сыртқы және ең ірі бөлігі. Ол үш жеке аймаққа бөлінеді: гломерулозалық аймақ, тосқауылдық аймақ және торлы аймақ. Әр аймақ белгілі бір гормондарды өндіруге жауапты. Бүйрек үсті қабығы – бүйрек үсті безінің ең сыртқы қабаты. Қабықтың ішінде үш қабат орналасқан, олар "аймақтар" деп аталады. Микроскоп астында қарағанда әр қабаттың ерекше сыртқы түрі бар және әрқайсысының өзгеше функциясы бар. Бүйрек үсті қабығы гормондарды – атап айтқанда альдостерон, кортизол және андрогендерді өндіруге арналған.
The adrenal cortex is the outer region and also the largest part of an adrenal gland. It is divided into three separate zones: zona glomerulosa, zona fasciculata and zona reticularis. Each zone is responsible for producing specific hormones. The adrenal cortex is the outermost layer of the adrenal gland. Within the cortex are three layers, called "zones". When viewed under a microscope each layer has a distinct appearance, and each has a different function. The adrenal cortex is devoted to production of hormones, namely aldosterone, cortisol, and androgens.
Гломерлі аймақ
Бүйрек үсті қабығының ең сыртқы аймағы – гломерулозалық аймақ. Ол бездің талшықты қапшығының тікелей астында жатыр. Бұл қабаттағы жасушалар дөңгелек топтарды құрайды, олар жұқа дәнекер тіндері арқылы бездің талшықты қапшығынан бөлінген және кең капиллярларды қамтиды. Бұл қабат альдостерон – минералокортикоидтің альдостерон синтетаза ферментінің әсерімен өндірілуінің негізгі орны болып табылады. Алдостерон қан қысымын ұзақ мерзімді реттеуде маңызды рөл атқарады.
The outermost zone of the adrenal cortex is the zona glomerulosa. It lies immediately under the fibrous capsule of the gland. Cells in this layer form oval groups, separated by thin strands of connective tissue from the fibrous capsule of the gland and carry wide capillaries. This layer is the main site for production of aldosterone, a mineralocorticoid, by the action of the enzyme aldosterone synthase. Aldosterone plays an important role in the long term regulation of blood pressure.
Зона фасцикулята
Зона фасцикулята гломерулозалық аймақ пен ретикулярлық аймақтың арасында орналасқан. Бұл қабаттағы жасушалар кортизол сияқты глюкокортикоидтарды өндіруге жауапты. Бұл үш қабаттың ішіндегі ең ірісі болып табылады және бүйрек қабығының көлемінің шамамен 80% құрайды. Зона фасцикулятада жасушалар миға қарай радиалды бағытта тіректеріңдей орналасқан. Жасушалардың ішінде көптеген липидтік тамшылар, көптеген митохондриялар және күрделі тегіс эндоплазмалық торлар бар. Алдынғы ганглийлік нерв талшықтарымен иннервацияланғандықтан, бүйрек үсті безі арнайы симпатикалық ганглий ретінде қарастырылуы мүмкін. Әдетте әр бүйрек үсті безін үш артерия қамтамасыз етеді.
The zona fasciculata is situated between the zona glomerulosa and zona reticularis. Cells in this layer are responsible for producing glucocorticoids such as cortisol. It is the largest of the three layers, accounting for nearly 80% of the volume of the cortex. In the zona fasciculata, cells are arranged in columns radially oriented towards the medulla. Cells contain numerous lipid droplets, abundant mitochondria and a complex smooth endoplasmic reticulum. Because it is innervated by preganglionic nerve fibers, the adrenal medulla can be considered as a specialized sympathetic ganglion. Three arteries usually supply each adrenal gland:]]
Бүйрек үсті безі бірнеше түрлі гормондарды бөліп шығарады, олар бездің ішінде немесе организмнің басқа бөліктерінде ферменттер арқылы метаболизмге ұшырайды. Бұл гормондар көптеген маңызды биологиялық функцияларға қатысады.
The adrenal gland secretes a number of different hormones which are metabolised by enzymes either within the gland or in other parts of the body. These hormones are involved in a number of essential biological functions.
Андрогендер
Бүйрек үсті бездерінің торлы аймағындағы жасушалар ерлер жыныстық гормондары, яғни андрогендерді өндіреді, олардың ең маңыздысы ДГЭА. Көбінесе, бұл гормондар еркек ағзасына жалпы әсер етпейді, ал жыныс бездерінде тестостерон және ДГТ сияқты күштірек андрогендерге немесе эстрогендерге (әйел жыныстық гормондары) айналады, осылайша метаболизмде аралық зат ретінде қызмет етеді.
Cells in zona reticularis of the adrenal glands produce male sex hormones, or androgens, the most important of which is DHEA. In general, these hormones do not have an overall effect in the male body, and are converted to more potent androgens such as testosterone and DHT or to estrogens (female sex hormones) in the gonads, acting in this way as a metabolic intermediate.
Гендер мен ақуыздар экспрессиясы
Адам геномы шамамен 20 000 ақуызды кодтайтын гендерді қамтиды, олардың 70% ересек адамның қалыпты бүйрекүсті бездерінде экспрессияланады. Басқа органдар мен тіндерге қарағанда, бүйрекүсті бездерде 250-ге жуық ген ғана ерекше экспрессияланады. Бүйрекүсті безге тән және экспрессия деңгейі жоғары гендер цитохром P450 ферменттерінің суперотбасының мүшелерін қамтиды. Сәйкес келетін ақуыздар, мысалы, стероид гормондарының синтезіне қатысатын CYP11A1, HSD3B2 және FDX1 кортикалық жасуша қабаттарында экспрессияланады, ал норадреналин мен адреналин синтезіне қатысатын PNMT және DBH миында экспрессияланады.
The human genome includes approximately 20,000 protein coding genes and 70% of these genes are expressed in the normal adult adrenal glands. Only some 250 genes are more specifically expressed in the adrenal glands compared to other organs and tissues. The adrenal gland specific genes with the highest level of expression include members of the cytochrome P450 superfamily of enzymes. Corresponding proteins are expressed in the different compartments of the adrenal gland, such as CYP11A1, HSD3B2 and FDX1 involved in steroid hormone synthesis and expressed in cortical cell layers, and PNMT and DBH involved in noradrenaline and adrenaline synthesis and expressed in the medulla.
Даму
Бүйрек үсті бездері екі түрлі тіндерден тұрады. Ортасында бүйрек үсті миы орналасқан, ол адреналин мен норадреналинді өндіріп, симпатикалық жүйке жүйесінің бөлігі ретінде қан ағынына жібереді. Миының айналасында әртүрлі стероидты гормондарды өндіретін қабықша орналасқан. Бұл тіндер әртүрлі эмбриологиялық алғырттардан пайда болады және туғанша әртүрлі даму жолдарынан өтеді. Бүйрек үсті безінің қабығы мезодермадан, ал миы эктодермалық текті нейролық жүзімнен (neural crest) дамиды. Мысалы, үш айлық баланың бездері бүйректерінен төрт есе үлкен болады. Туылғаннан кейін бездердің мөлшері салыстырмалы түрде кемиді, көбінесе қабықтың кішіреюі себепті. 1 жасқа дейін дерлік толығымен жоғалатын қабық, 4-5 жастан бастап қайта дамиды. Бездердің салмағы шамамен туған кезде анықталады. Ұрықта бездер алғаш рет дамудың алтыншы аптасында байқалады. Бүйрек үсті безінің қабықшалық дамуын негізінен гипофиз безінің кортизол синтезін күшейтетін ACTH гормоны реттейді. Жүктіліктің ортасында ұрықтық аймақ қабықтың көп бөлігін алып, күніне 100-200 мг DHEA S, андроген және андрогендер мен эстрогендердің (әйелдердің жыныстық гормондары) алғырттарын өндіреді. Бүйрек үсті гормондары, әсіресе кортизол сияқты глюкокортикоидтар, органдардың туа біткенге дейінгі дамуы үшін, әсіресе өкпенің жетілуі үшін маңызды. Түйе асты безінің мөлшері туғаннан кейін ұрықтық аймақтың жылдам жоғалуынан және андроген секрециясының төмендеуінен кемиді.
The adrenal glands are composed of two heterogenous types of tissue. In the center is the adrenal medulla, which produces adrenaline and noradrenaline and releases them into the bloodstream, as part of the sympathetic nervous system. Surrounding the medulla is the cortex, which produces a variety of steroid hormones. These tissues come from different embryological precursors and have distinct prenatal development paths. The cortex of the adrenal gland is derived from mesoderm, whereas the medulla is derived from the neural crest, which is of ectodermal origin. For example, at age three months the glands are four times the size of the kidneys. The size of the glands decreases relatively after birth, mainly because of shrinkage of the cortex. The cortex, which almost completely disappears by age 1, develops again from age 4–5. The glands weigh about at birth In a fetus the glands are first detectable after the sixth week of development. Cortical development of the adrenal gland is regulated mostly by ACTH, a hormone produced by the pituitary gland that stimulates cortisol synthesis. During midgestation, the fetal zone occupies most of the cortical volume and produces 100–200 mg/day of DHEA S, an androgen and precursor of both androgens and estrogens (female sex hormones). Adrenal hormones, especially glucocorticoids such as cortisol, are essential for prenatal development of organs, particularly for the maturation of the lungs. The adrenal gland decreases in size after birth because of the rapid disappearance of the fetal zone, with a corresponding decrease in androgen secretion.
Жанынан
Бүйрек үсті безінің миы нейрондық гребен жасушаларынан пайда болады, олар енесінің эктодерма қабатынан шығады. Бұл жасушалар бастапқы орнынан қозғалып, дорсальдық аортаның жанында жиналады – бұл дамыған қан тамыр, ол BMP аталған белоктарды бөліп шығару арқылы осы жасушалардың дифференциациялануын белсендіреді. Содан кейін бұл жасушалар дорсальдық аортадан екінші рет миграцияланып, бүйрек үсті безінің миын және симпатикалық жүйке жүйесінің басқа мүшелерін құрайды. Бүйрек үсті безінің миының жасушалары хромафин жасушалары деп аталады, себебі олардың құрамында хром тұздарымен боялатын түйіршіктер болады, бұл барлық симпатикалық органдарда кездеспейтін ерекшелік. Бұрын бүйрек үсті қабығында өндірілетін глюкокортикоидтар хромафин жасушаларының дифференциациясына жауапты деп есептелген. Бірақ соңғы зерттеулер бүйрек үсті тінінде бөлінетін BMP 4 осы процестің басты себебі екенін, ал глюкокортикоидтар жасушалардың кейінгі дамуында ғана рөл атқаратынын көрсетіп тұр.
The adrenal medulla is derived from neural crest cells, which come from the ectoderm layer of the embryo. These cells migrate from their initial position and aggregate in the vicinity of the dorsal aorta, a primitive blood vessel, which activates the differentiation of these cells through the release of proteins known as BMPs. These cells then undergo a second migration from the dorsal aorta to form the adrenal medulla and other organs of the sympathetic nervous system. Cells of the adrenal medulla are called chromaffin cells because they contain granules that stain with chromium salts, a characteristic not present in all sympathetic organs. Glucocorticoids produced in the adrenal cortex were once thought to be responsible for the differentiation of chromaffin cells. More recent research suggests that BMP 4 secreted in adrenal tissue is the main responsible for this, and that glucocorticoids only play a role in the subsequent development of the cells.
Клиникалық маңызы
Бүйрек үсті безінің қалыпты жұмысы инфекциялар, ісіктер, генетикалық бұзылыстар және аутоиммундық аурулар сияқты жағдайлардың салдарынан, немесе медициналық емнің қосымша әсерінен бұзылуы мүмкін. Бұл бұзылыстар безге тікелей (инфекциялар немесе аутоиммундық аурулар сияқты) немесе гормон өндірісінің ретсіздігі нәтижесінде (Кушинг синдромының кейбір түрлеріндегідей) әсер етеді, соның салдарынан бүйрек үсті гормондарының артық немесе жетіспеушілігіне және оған байланысты симптомдарға алып келеді.
The normal function of the adrenal gland may be impaired by conditions such as infections, tumors, genetic disorders and autoimmune diseases, or as a side effect of medical therapy. These disorders affect the gland either directly (as with infections or autoimmune diseases) or as a result of the dysregulation of hormone production (as in some types of Cushing's syndrome) leading to an excess or insufficiency of adrenal hormones and the related symptoms.
Кушинг синдромы
Кушинг синдромы – глюкокортикоидтардың артық өндірілуінің көрінісі. Ол глюкокортикоидтармен ұзақ емдеудің салдары болуы мүмкін, немесе HPA осьіндегі өзгерістерге немесе кортизол өндірісіне әкелетін жатқылық аурудың нәтижесі болуы мүмкін. Себептер АТТГ-ға тәуелді немесе АТТГ-ға тәуелсіз болып жіктелуі мүмкін. Эндогенді Кушинг синдромының ең көп кездесетін себебі – АТТГ-ның шамадан тыс өндірілуіне себеп болатын гипофиз аденомасы. Бұл ауру семіздік, қант диабеті, қан қысымының көтерілуі, шамадан тыс дене шашы (гирсутизм), остеопороз, депрессия және ең айқын белгісі – терінің прогрессивті жұқаруынан туындаған созылу белгілері сияқты әртүрлі белгілер мен симптомдарға әкеледі.
Cushing's syndrome is the manifestation of glucocorticoid excess. It can be the result of a prolonged treatment with glucocorticoids or be caused by an underlying disease which produces alterations in the HPA axis or the production of cortisol. Causes can be further classified into ACTH dependent or ACTH independent. The most common cause of endogenous Cushing's syndrome is a pituitary adenoma which causes an excessive production of ACTH. The disease produces a wide variety of signs and symptoms which include obesity, diabetes, increased blood pressure, excessive body hair (hirsutism), osteoporosis, depression, and most distinctively, stretch marks in the skin, caused by its progressive thinning.
Алдостеронизмнің негізгі түрлері
Гломерлі зона артық альдостерон өндірсе, бастапқы альдостеронизм пайда болады. Бұл жағдайдың себептері бездердің екі жақты гиперплазиясы (тіндік шамадан тыс өсуі) немесе альдостерон өндіретін аденомалар (Конн синдромы деп аталатын жағдай). Бастапқы альдостеронизм гипертонияға және электролиттердің тепе-теңдігін бұзуға алып келеді, соның салдарынан калийдің деңгейі төмендеп, натрийдің сақталуы артады.
When the zona glomerulosa produces excess aldosterone, the result is primary aldosteronism. Causes for this condition are bilateral hyperplasia (excessive tissue growth) of the glands, or aldosterone producing adenomas (a condition called Conn's syndrome). Primary aldosteronism produces hypertension and electrolyte imbalance, increasing potassium depletion sodium retention.
Екіншілік бүйрек үсті қуысының жетіспеушілігі
Екіншілік бүйрек үсті қабығының жетіспеушілігінде гипоталамус-гипофиз-бүйрек үсті осінің бұзылуы бүйрек үсті қабығының стимуляциясын азайтады. Глюкокортикоидтармен емдеу нәтижесінде осьтің басылуынан басқа, екіншілік бүйрек үсті қабығының жетіспеушілігінің ең көп кездесетін себебі – гипофиздің адренокортикотропты гормон (ACTH) өндіруіне әсер ететін ісіктер. Бүйрек үсті ісіктері көбінесе медициналық зерттеулер кезінде күтпеген, симптомсыз ісіктер ретінде табылады. Олар шамамен 3,4% КТ сканерлеулерде кездеседі, және көп жағдайда олар қатесіз аденомалар болып табылады. Бүйрек үсті карциномасы өте сирек, оның көрсеткіші жылына миллион адамға 1 жағдайды құрайды.
In secondary adrenal insufficiency, a dysfunction of the hypothalamic–pituitary–adrenal axis leads to decreased stimulation of the adrenal cortex. Apart from suppression of the axis by glucocorticoid therapy, the most common cause of secondary adrenal insufficiency are tumors that affect the production of adrenocorticotropic hormone (ACTH) by the pituitary gland.]] Adrenal tumors are commonly found as incidentalomas, unexpected asymptomatic tumors found during medical imaging. They are seen in around 3.4% of CT scans, and in most cases they are benign adenomas. Adrenal carcinomas are very rare, with an incidence of 1 case per million per year.
Тарих
Бартоломео Эустахи, итальяндық анатомист, 1563–64 жылдары бүйрек үсті бездерін алғаш рет сипаттаған. Алайда, бұл жарияланымдар Папаның кітапханасында болды және 1611 жылы Каспар Бартолин ересек ұлының суреттері арқылы ғана көпшілік назарына ілікті. Бүйрек үсті бездерінің атауы бүйректерге қатысты орналасқан жерімен байланысты. "Бүйрек үсті" термині латын тіліндегі "ad" – "жанында" және "ren" – "бүйрек" сөздерінен шыққан. Сол сияқты, Жан Риолан кіші 1629 жылы атаған "супраренальды" термині де латын тіліндегі "supra" – "үстінде" және "ren" – "бүйрек" сөздерінен туындаған. Бездердің бүйрек үстінде орналасқандығы 19 ғасырға дейін толыққанды қабылданбады, себебі анатомистер бездердің өздеріне арналған каналдары жоқтығын және олардың секрециялық рөлін анықтады. Бұрын бездердің нағыз бүйрек үстінде орналасқандығы немесе бүйректің бір бөлігі екендігі туралы пікірталас болған. 1894 жылы ағылшын физиологтары Джордж Оливер мен Эдвард Шафер бүйрек үсті безінің экстракттарының әсерін зерттеп, олардың қан қысымын көтеретін әсерін байқады. Келесі онжылдықтарда бірнеше дәрігерлер Аддисон ауруын емдеу үшін бүйрек үсті қабығының экстракттарын қолданды.
Bartolomeo Eustachi, an Italian anatomist, is credited with the first description of the adrenal glands in 1563–4. However, these publications were part of the papal library and did not receive public attention, which was first received with Caspar Bartholin the Elder's illustrations in 1611. The adrenal glands are named for their location relative to the kidneys. The term "adrenal" comes from Latin ad, "near", and ren, "kidney". Similarly, "suprarenal", as termed by Jean Riolan the Younger in 1629, is derived from the Latin supra, "above", and ren, "kidney", as well. The suprarenal nature of the glands was not truly accepted until the 19th century, as anatomists clarified the ductless nature of the glands and their likely secretory role – prior to this, there was some debate as to whether the glands were indeed suprarenal or part of the kidney. In 1894, English physiologists George Oliver and Edward Schafer studied the action of adrenal extracts and observed their pressor effects. In the following decades several physicians experimented with extracts from the adrenal cortex to treat Addison's disease.