Кіріспе

Ұстама немесе тоқыма инесі – қолмен тоқу арқылы тоқыма мата жасауға арналған құрал. Олардың көбінесе ұзын сабы және ұшына қарай жіңішкерейеді, бірақ тігін инелерінен гөрі әлдеқайда өткір емес. Олардың екі мақсаты бар. Ұзын сабы матаның белсенді (бекітілмеген) тігістерін ұстап тұрып, олардың тоқылып кетуін сақтайды, ал жіңішке ұштары жаңа тігістер жасау үшін қолданылады. Әдетте, жаңа тігіс белсенді тігіс арқылы жіңішке ұшын енгізу арқылы, жіптің иілімін (оған білік те дейді) ұстап, оны тігіс арқылы тарту арқылы жасалады; бұл бастапқы тігісті бекітеді және оның орнына жаңа белсенді тігіс құрайды. Тоқудың арнайы түрлерінде ине басқа инедегі белсенді тігістердің арасынан немесе бұрын тоқылған белсенді емес тігістердің арасынан/арқылы өткізілуі мүмкін. Ине өлшемі алдымен диаметрімен, екіншісі ұзындығымен сипатталады. Жаңа тігістің мөлшері көбінесе оны жасау үшін қолданылған тоқыма инесінің диаметрімен анықталады, себебі ол бұрынғы тігістен өтетін жіптің ұзындығына әсер етеді. Осылайша, үлкен тігістерді үлкен инелермен жасауға болады, ал нәзік тоқу үшін нәзік инелер қажет. Көбінесе қолмен тоқу кезінде қолданылатын инелердің диаметрі бірдей болады; бірақ, тегіс емес тоқу кезінде әртүрлі өлшемдегі инелер қолданылуы мүмкін. Сонымен қатар, инеге жіпті әр тігіс сайын бірнеше рет орау арқылы үлкен тігістер жасауға болады. Ине ұзындығы оның бірден қанша тігіс ұстай алатынын анықтайды; мысалы, жүздеген тігістен тұратын шаль сияқты үлкен жобалар шарф немесе етік сияқты кішкентай жобаға қарағанда ұзын ине талап етуі мүмкін. Ине өлшемінің әртүрлі жүйелері жиі қолданылады.

Бір ұшты инелер

Иіннің ең көп таралған түрі – бір ұшты иін. Ол – бір жағынан үшкірленіп, ұшына келген, ал екінші жағынан тігіштердің сырғанауын болдырмайтын дөңгелекшесі бар, жіңішке, түзу таяқша. Мұндай инелер әрқашан жұптап қолданылады және әдетте 10-16 дюйм (25,4–40,6 см) ұзын болады, бірақ тоқыма маталардың серпімділігіне байланысты, одан да кеңірек бөліктерді тоқуға қолданылуы мүмкін. Жаңа тігістер тек үшкір ұштарында ғана жасалады. Кинофильмдерде, телебағдарламаларда, анимацияда және комикстерде тоқуды бейнелейтін көбінесе тік инелермен тоқылады. Мысалы, «Уоллес пен Громит» және «Монти Пайтон» фильмдерінде де осы типтегі тоқу көрсетілген.

Флекси бір ұшты инелер

Флексиді бір ұшты инелер бір ұшты инелер ретінде қолданылады. Флексиді бір ұшты инелердің қатты ине бөлігі, пластик кабель және кабельдің соңындағы тоқылғыш бар. Флексиді бір ұшты инелерді дайын күйде сатып алуға болады, немесе егер сізде алмастырылатын дөңгелек тоқыма инелері, кабельдері және тоқылғыштары болса, оларды өзіңіз де жасауға болады.

Екі ұшты инелер

Иіннің ең көне түрі – екі ұшты тік иін. Екі ұшты иіннің екі басы да үшкір болып келеді, бұл оларды екі басынан да тоқуға мүмкіндік береді. Олар әдетте төрт және бестен тұратын жиынтықтарда (және сатылады) қолданылады және дөңгелек тоқуға жиі пайдаланылады. Дөңгелек иін ойлап табылғаннан бері, олар көбінесе жең, жаға және шұлықтар сияқты кішкентай түтік тәрізді бөліктерді тоқу үшін қолданылады. Әдетте екі иін белсенді болады, ал қалғандары тігістерді сақтап тұрады. Екі ұшты иін, бір ұшты немесе дөңгелек иінге қарағанда сәл қысқа болады, көбінесе 13–20 см ұзындықта қолданылады, бірақ олар одан да ұзын болып жасалуы мүмкін. Екі ұшты иін 14 ғасырға жататын майлы суреттерде бейнеленген, олар көбінесе «Тоқушы Мадонналар» деп аталады, онда Мария екі ұшты иінмен тоқып отырғаны көрсетілген (Ратт, 2003). Кабельдік иін – екі ұшты иіннің ерекше түрі, ол әдетте өте қысқа болып келеді және тоқушы кабельдік өрнек жасағанда аз ғана тігістерді уақытша сақтап тұру үшін қолданылады. Олар көбінесе U пішіндес немесе U пішіндес иілген болып жасалады, бұл негізгі иін қолданған кезде тігістердің түсіп қалмауын қамтамасыз етеді.

Дөңгелек иіндер

Америкада тігіс инесіне алғашқы патент 1918 жылы алынған, бірақ Еуропада олар одан сәл ертерек қолданылған болуы мүмкін. Дөңгелек инелер екі ұшты, тік ұштардан тұрады, олар иілгіш кабельмен байланысқан және жазық немесе дөңгелек тоқу үшін қолданылуы мүмкін. Екі конусты ұшы, әдетте 10,5–13 см (4–5 дюйм) ұзындығында, қатаң болып, оңай тоқуға мүмкіндік береді және иілгіш жіппен (әдетте нейлоннан немесе қапталған сымнан жасалған) жалғанады. Ұштары кабельге тұрақты бекітілген болуы мүмкін және жалпы ұзындығы 1-ден 5-ке дейін немесе кабельдер мен ауыстырылатын ұштардан құралған болуы мүмкін. Бұл әртүрлі ұзындығы мен диаметрін әртүрлі өлшемдегі инелерге біріктіруге мүмкіндік береді, соның арқасында салыстырмалы түрде аз компоненттермен әртүрлі қажеттіліктерді қанағаттандыруға болады. Бір иненің екі басынан жұмыс істеу мүмкіндігі, мысалы, қос тоқудың сырғанақ тігіс нұсқалары сияқты, бірнеше тоқу түрлерінде ыңғайлы. Матаның жалпақ бөліктерін тоқу кезінде екі басы екі бөлек ине сияқты қолданылады. Тоқушы әр қолына бір ұшын ұстап, матаның ені бойынша тік тоқиды, жұмысты бұрып, кері тоқиды немесе кері тоқиды. Дөңгелек инелерді пайдаланудың бірнеше артықшылықтары бар, мысалы, матаның салмағы қол мен білезікке біркелкі таралады, сондықтан оларға аз күш түседі, ал кабельдің ұзындығы қатаң инелермен мүмкін болатынан ұзақ болуы мүмкін, себебі кабель мен мата тоқушының тізесінде жатады, емес, қолдарынан тікелей созылып тұрады. Стокнитті тоқуда қысқа қатардың болмауы, себебі дөңгелек тоқуда (көбінесе ITR деп аталады) барлық тоқу трикотаж тігісімен жасалады, көбінесе ITR-дің ең үлкен артықшылығы деп есептеледі. ITR-ді дөңгелек инелермен тоқу спираль бойынша жасалады, дәл екі ұшты инелерді (көбінесе DPN деп аталады) пайдалану сияқты. Сонымен қатар, дөңгелек инелер бір инеден екіншісіне үнемі ауысу қажеттілігін жояды және DPN қолданғанда болатын сияқты, инелердің артқы жағынан тігістердің түсіп қалу қаупі жоқ. Көптеген үлкен түтіктерді де ITR арқылы тоқуға болады, бұл бұйымды жылдам аяқтауға көмектеседі. ITR тоқу кезінде свитер сияқты киімдердің құрылымын айтарлықтай жеңілдетуге болады, себебі ITR тоқу кезінде свитердің артқы, екі алдыңғы және екі жеңін тігіп біріктірудің соңғы қадамдарын тоқылған кезде толығымен жоюға болады. Тоқу саласындағы педагог және сарапшы Элизабет Циммерманн дөңгелек инелермен ITR тоқуды кеңінен танытуға көмектесті. Дөңгелек инелермен тар түтікшелі тоқуды жасау үшін көптеген техникалар ойлап табылды. Бір кең таралған әдіс – әдеттегі төрт немесе бес қос ұшты инелердің орнына екі ине қолдану, ал жаңа техника – тоқылатын бұйымның көлемінен әлдеқайда ұзын бір дөңгелек ине қолдану. Бұл техника Magic Loop деп аталады және жақында ғана тек бір ине қажет болғандықтан, түтікшелі тоқуды жасаудың танымал әдісіне айналды.

Ең үлкен инелер арқылы тоқу бойынша Гиннес рекордтары

Бұл атақтың қазіргі иегері – британдық өнер студенті және әлемдегі ең үлкен тоқу инелерінің авторы Элизабет "Бетси" Бонд. Оның инелерінің ұзындығы 14 футқа жетеді. 2018 жылы әлемдік рекордты жасау үшін Бонд осы инелермен кем дегенде 10 тігіс және 10 қатар тоқуы тиіс болды. Ол бұл үшін 35 фунт салмақтағы, машинамен тоқылған, қолмен бұралған мақтадан жасалған жіпті пайдаланды. Ол Корнуоллдағы Пензанс қаласының Джулия Хопсоннан озып кетті. Джулия 6,5 см диаметрі мен 3,5 метр ұзындығы бар инелермен он тігістен және он қатардан тұратын, тігіс өрнегін тоқыған еді.

Иіншін материалдары

Жалпы ағаш және металл инелерден басқа, ежелгі тоқу инелері кейде тасбақа қабығынан, піл сүйегінен және морждың тісінен жасалатын. Бұл материалдар қазір жойылып бара жатқан түрлерге тигізетін зиянына байланысты тыйым салынған, сондықтан олардан жасалған инелерді табу өте қиын. Дегенмен, қазір көне стильдегі инелер бар, олар тасбақа қабығына ұқсас көрінеді, бірақ шындығында целлулоидтан жасалған, кейде оны шелонит деп те атайды. Бұл инелер Австралияда өндірілген, бірақ қазір шығарылмайды. Қазіргі тоқу инелері бамбуктан, алюминийден, болаттан, ағаштан, пластиктен, шыныдан, казеиннен және көміртек талшықтарынан жасалады.

Иіндерді сақтау

Тік инелерді өткір күйде сақтау үшін түбінде төсеніш бар, биік цилиндр пішіндес ыдысқа жинақтап қоюға болады. Косметикалық сөмкелерге немесе аспаздық пышаққа арналған қаптарға ұқсас мата немесе пластик қаптарға тік инелерді бірге, бірақ мөлшері бойынша бөлек сақтап, содан соң кеңістікті үнемдеу үшін орап қоюға болады. Дөңгелек инелерді арнайы жасалған қаптарда кабельдері оралған күйінде немесе кабельдері түзу созылған ілгіш құрылғыдан ілінген күйінде сақтауға болады. Егер нейлон немесе пластик кабельдері бар ескі дөңгелек инелерді сақтау үшін оралған болса, оларды пайдалануға ыңғайлы болуы үшін бірнеше минутқа ыстық суға малып, түзулету қажет болуы мүмкін. Жақында жасалған кабельдер бұл мәселені жояды және оларды орап сақтау қиындық тудырмайды. Ескі дөңгелек инелердің металл кабельдерін бүктемеуге сақтану керек, себебі мұндай бүктелер түзелмейді және тоқу кезінде жіпті зақымдауы немесе іліктіріп алуы мүмкін.

Иіннің өлшемі

Иін өлшегіш иіннің қалыңдығын анықтауға мүмкіндік береді. Кейбір иін өлшегіштер тігізгіш инелердің қалыңдығын өлшеу үшін де қолданылуы мүмкін. Көптеген иін өз өлшемдерімен бірге келеді, бірақ пайдалану барысында және уақыт өте келе, олардың белгілері тозып, көбінесе (мысалы, екі ұшты иін) белгіленбейді. Иін өлшегіштер кез келген материалдан жасалуы мүмкін, бірақ көбінесе металл мен пластиктен жасалады. Олардың өлшемі шамамен 7,6х12,7 см (3х5 дюйм) болады. Иіннің қай тесікке ең жақсы сәйкес келетінін анықтау үшін әртүрлі өлшемдегі тесіктерден өткізіледі, сондай-ақ үлгінің тығыздығын (ол да өлшегіш деп аталады) анықтау үшін жиегінде сызықша болады.

Иіннің өлшемі мен түрлендіруі

Ұлыбританияда метрикалық жүйе қолданылады. Бұрын инелердің "нөмірлері" металл инелер жасалған сымның стандартты сым өлшемі белгісі болды. Нөмірлеу жүйесінің шығу тегі белгісіз, бірақ инелер саны сымның өткізілуі керек болған, кезегімен жіңішкеленетін қалыптардың санына негізделген деп есептеледі. Бұл дегеніміз, жіңішке инелердің саны жоғары болады. Қазіргі АҚШ жүйесінде жағдай керісінше, яғни кішірек сандар кішірек инелерді білдіреді. "Ескі АҚШ жүйесі" бар, ол стандартты және болат инелерге бөлінеді, соңғысы - нәзік тігіс инелері. Кейде ескі үлгілер ескі өлшем жүйесіндегі кішігірім инелерге сілтеме жасайды. Соңында, континенттік Еуропада метрикалық жүйеден бұрын қолданылған жүйе болды. Ол көбінесе ескірген, бірақ кейбір ескі немесе қайта басылған үлгілер осы өлшемдегі штифтерді қажет етеді. Метрлік өлшем (мм) АҚШ өлшемі Ескі Ұлыбритания өлшемі Жапон өлшемі Ескі АҚШ стандарты Ескі АҚШ болат Ескі континенттік 0.5 8/0 24 8/0 0.7 6/0 22 6/0 1 5/0 19 18 5/0 1.1 4/0 1.25 4/0 18 16 000 1.5 000 17 15 00 1.75 00 15 14 0 2.0 0 14 13 12 2.1 0 2.25 1 13 12 2.4 1 2.5 1 1 1 1 1 2.7 2 2.75 2 12 2 11 3.0 2 ½ 11 3 10 2 ½ 3.25 3 10 3.3 4 4 3.5 4 4 9 3 3.6 5 3.75 5 9 5 8 3.9 6 4.0 6 8 4 4.25 7 6 4.5 7 7 8 5 4.75 9 7 6 5.0 8 8 8 7 5.1 10 5.25 9 5.4 11 5.5 9 8 5.75 12 10 6.0 10 4 13 9 6.3 14 6.5 10 ½ 3 10 ½ 10 6.6 15 7.0 2 7 мм 11 7.5 1 12 8.0 11 8 мм 13 9.0 13 9 мм 10.0 14 15 15 10 мм 11.0 17 12.5 17 13.0 19 14.0 18 16 мм 16.0 19 16 мм 19.0 35 25 мм 25.0 50 25 мм