Кіріспе
Дәнді дақылдардың ауыл шаруашылығының қосалқы өнімі
Шөп – дәнді дақылдардың дәндері мен қабығы алынып тасталғаннан кейін қалған құрғақ сабақтарынан тұратын ауыл шаруашылығының қосалқы өнімі. Ол арпа, сұлы, күріш, қарабидай және бидай сияқты дәнді дақылдардың салмағы бойынша өнімнің шамамен жартысын құрайды. Шөптің отын ретінде, мал төсегі және жем ретінде, шатыр төсеуге және себеттер жасауға сияқты түрлі қолданыс орындары бар. Шөп әдетте бау, сым немесе жіппен тығыз байланған шөп орамдарына жиналады және сақталады. Шөп орамдарының пішіні шаршы, тіктөртбұрышты, жұлдыз тәрізді немесе дөңгелек болуы мүмкін, ал олардың мөлшері қолданылатын шөп жинау машинасының түріне байланысты өте үлкен болуы мүмкін.
Мал азығы
Құрамындағы қалың талшықтардың бір бөлігі ретінде сабанды энергия қажеттілігіне жақын тұрған ірі қара мал мен жылқыға беруге болады. Оның сіңірілетін энергиясы мен қоректік заттардың құрамы төмен (шөпке қарағанда, оның қоректік қасиеттері әлдеқайда жоғары). Шөп жейтін жануарлардың ішегіндегі микроорганизмдер сабанды қорытқанда бөлінетін жылу, суық ауа райында дене температурасын сақтауға көмектеседі. Ішек біте қалу қаупі және нашар қоректік құрамы болғандықтан, сабанды диетаның бір бөлігімен ғана шектеу керек. Оны өзгертусіз беруге болады немесе қысқалап турап, шаф деп атайды.
Саусақтар
Ара улары мен зығыр себеттері сабанның жалғасып жатқан ұзын тілімдерінен оралып, байланыстырылып жасалады. Бұл техника "липа жұмысы" деп аталады.
Төсек-орын
Шөп малдар мен жылқылар үшін төсек ретінде жиі қолданылады. Оны кішкентай жануарларға төсек және тамақ ретінде де пайдалануға болады, бірақ шөптің өте кедірлі болуынан ауыз, мұрын және көзге жарақаттар тиюі мүмкін. Шөппен толтырылған төсек, сонымен қатар пальяс деп те аталады, әлі де әлемнің көптеген аймақтарында қолданылып келеді.
Биопластикалық
Күріш сауыты, әдетте пайдаланбалатын ауыл шаруашылығы қалдығы, құрғақ күйінде полистирол сияқты механикалық қасиеттері бар биопластикке айналдырылуы мүмкін.
Химиялық заттар
Салам алкалоидтар, флавоноидтар, лигниндер, фенолдар және стероидтер сияқты құрамындағы майда химиялық заттардың көзі ретінде зерттеліп жатыр.
Құрылыс материалы
Көптеген елдерде сабан қыш пен бетонды байланыстыру үшін қолданылады. Саз балшық пен сабан қоспасы, "коб" деп белгілі, құрылыс материалы ретінде қолданылуы мүмкін. Коб жасаудың көптеген рецепттері бар. Сабан балдақталғанда, орташа жылу оқшаулау қасиеттеріне ие (Ок Ридж Ұлттық зертханасы мен Орман өнімдері зертханасының сынақтарына сәйкес, шамамен R 1.5/дюйм). Оны жеке немесе бағаналы-арқалық құрылыста сабаннан салынған үйлерді салу үшін пайдалануға болады. Егер балдақтар құрылысқа немесе жылу оқшаулауға қолданылса, сабан балдақтары көбінесе жерден жасалған жабынмен аяқталады. Жабынмен қапталған қабырғалар жылу сыйымдылығын, сығуға және икемделуге төзімді құрылымдық күшін, қабылданатын өртке төзімділікті, сондай-ақ жылу оқшаулауын (оқшаулау) қамтамасыз етеді, бұл Солтүстік Америка құрылыс кодексінен сәл жоғары. Сабан – шалқадан қалған ауыл шаруашылығы өнімі, оны балдақтауға және құрылысқа тасымалдау үшін аз энергия жұмсалады. Осы себептерге байланысты, күн энергиясын және басқа да жаңаруға болатын энергия жобаларының бөлігі ретінде сабан балдақтарынан құрылыс жасау танымал болып келеді. Бидай сабаны полимерлермен біріктірілген талшықты толтырғыш ретінде композиттік ағаш материалдарын өндіру үшін қолдануға болады. "Энвироборд" сабаннан жасалуы мүмкін. "Строблоктар" – бұл ағаш блоктарының тығыздығына дейін қайта қысылған сабан балдақтары, олар ықшам жүк контейнерлерімен тасымалдауға немесе "жасыл" немесе тірі шатырлар сияқты шатыр жүктемесін көтеретін қабырғаларды салуға қолданылады.
Құрылыс алабындағы шөгінділерді бақылау
Құрылыс алаңдарында шөгіндіні тоқтату үшін кейде сабан орамдары қолданылады. Дегенмен, олар көбінесе су сапасын қорғауда тиімсіз және күтімі қиын. Осы себептерге байланысты АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) және түрлі штаттық агенттіктер мүмкіндігі болғанда, балшық тораптары, талшықты роллдер және геотекстильдер сияқты шөгіндіні тоқтатудың басқа тәсілдерін қолдануды ұсынады. Оларды өрт салдарынан зардап шеккен аймақтардағы шұғыл жағдайларға жауап ретінде, жер жамылғысы ретінде немесе өзендердегі бөгеттер құру үшін де пайдалануға болады.
Отын көзі
Сабанды көміртегі бейтарап энергия көзі ретінде пайдалану, әсіресе биотутанол үшін, қарқынды түрде артып келеді. Сабан немесе шөп брикеттері – көмірге биоотыннан жасалған балама. Алдымен брикеттерге өңделген сабан, газдың жоғары өнімділігіне қол жеткізуге бола ма екенін анықтау үшін Данияның Орхус университетіндегі биогаз станциясына жіберілді. Еуропалық Одақта ірі биомасса электр станцияларында сабанды пайдалану кеңінен таралды, бірнеше нысандар қазірдің өзінде іске қосылған. Сабан тікелей баль түрінде немесе ұсақ шашақтарға тығыздалып қолданылады, бұл шикізатты ұзақ қашықтыққа тасымалдауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, сабанды қуыру (торрефакция) әдісі де назар аударуда, себебі ол ресурстың энергия тығыздығын арттырады, оны одан да әрі тасымалдауға болатынын қамтамасыз етеді. Бұл өңдеу кезеңі сақтауды да жеңілдетеді, өйткені қуырылған сабан шашақтары су өткізбейді. Қуырылған сабан шашақтарын жоғары жылдамдықпен көмір немесе табиғи газбен бірге тікелей отын ретінде пайдалануға болады және қолданыстағы көмір және газ станцияларының өңдеу инфрақұрылымын пайдалануға болады. Қуырылған сабан шашақтарының құрылымдық, химиялық және жану қасиеттері көмірге қарағанда жоғары болғандықтан, олар барлық көмірді алмастыра алады және көмір станциясын толығымен биомассамен жұмыс істейтін электр станциясына айналдырады. Бірінші буын шашақтарының мөлшері қазіргі заманғы IGCC станцияларында 15%-қа дейін шектелген.
Бағбандық
Салам балды бағбандық топыраққа бағбандық жасауға жеткілікті жері жоқ бағбандардың арасында да танымал. Дұрыс дайындалған салам балдалары топырақтың орнына өте жақсы қолданылуы мүмкін.
Шапқыштар
Саманнан тоқылған бірнеше стильді бас киімдер бар. Англияда (атап айтқанда Бедфордширдің Лутон ауданында) және АҚШ-та (көбінесе Массачусетс штатында) шапан жасау үшін сабан тоқумен мыңдаған әйелдер мен балалар жұмыс істеді. 19-ғасырдың соңына қарай, Қытайдың Кантон қаласынан Англияға үлкен көлемде тоқыма сабан импортталды.
Карлудовика пальмата өсімдігінен сабанға ұқсас талшық алынып, Панама шапан жасауға қолданылады.
Бау-бақша шаруашылығы
Құрбылы үйлерде және саңырауқұлақ өсіруде сабан қолданылады. Жапонияда кейбір ағаштарды қатал қыстан қорғау үшін, сондай-ақ оларды паразиттік жәндіктерге тұзақ ретінде пайдалану үшін сабанмен орайды. (Комамаки қараңыз)
Судағы қоректік заттардың мөлшерін өзгертіп, балдырдың өсуін баяулату үшін тоғандарда да қолданылады. Жемістің пісіп, тозақтан қорғау үшін құлпынайдың астындағы топырақ сабанмен жабылады, ал қыста суықтан сақтау үшін өсімдіктердің үстіне де сабан жабылады. Сабан – өте жақсы мульча.
Қаптама
Сабанды ұсату қиын, сондықтан ол жақсы қаптау материалы болып табылады. Франциядағы бір компания сабаннан кілем жасап, оны жұқа пластик пленкаға орайды. Шарап бөтелкелеріне арналған сабан қаптар бұрынғыдан сирек кездеседі, бірақ кейбір шарап дүкендерінде әлі де табуға болады. Бидай сабаны компостталатын тағамдық қаптама, мысалы, компостталатын табақтар жасауға да қолданады. Бидай сабанынан жасалған қаптама компосталатындығын растайтын сертификатқа ие болып, коммерциялық компостау жағдайында биоразделенеді.
Қағаз
Шөптен қағаз жасауға болады.
Арқан
Сабаннан жасалған арқанды шатыр төлеушілер, қаптау өнеркәсібі және тіпті темір қорыту заводтарында пайдаланған. Саекки – корейлік дәстүрлі, тоқылған сабаннан жасалған арқан.
Аяқ киім
Қытайлар қазіргі заманға дейін сабаннан жасалған cailu немесе caixie аяқ киімдерін және сандалдарын киген. Кореялықтар jipsin, сабаннан жасалған сандалдар киеді. Жапондықтардың waraji және zōri сияқты бірнеше дәстүрлі аяқ киімдері сабаннан жасалған. Германияның кейбір аймақтарында, мысалы, Қара Орманы мен Хунсрюкте адамдар үйде немесе карнавал кезінде сабаннан жасалған аяқ киім киеді.
Мақсаттар
Қалың сабан арқандары оралып, тығыз тігіліп, садақ атуға арналған нысаналар жасалады. Бұл жұмыс енді толыққанды қолмен атқарылмайды, бірақ ішінара механикаландырылған. Кейде сабан төбелердің алдына қағаз немесе пластик нысана орнатылады, олар нысананы ұстап тұруға және қауіпсіз фон қызметін атқаруға арналған.
Қаламғақ
Шатыр төсеу сабан, қамыс немесе осыған ұқсас материалдарды қолданып, су өткізбейтін, жеңіл және жақсы жылу сақтайтын шатыр жасау үшін пайдаланылады. Бұл мақсатқа арнайы өсірілген сабан (көбінесе бидай сабаны) орақ-байдамен жиналады.
Денсаулық және қауіпсіздік
Құрғақ сабан өрт қаупін тудырады, ұшқынға немесе ашық отқа тисе оңай тұтанады. Сонымен қатар, сабан шаңы сияқты ауадағы аллергендерге жоғары сезімтал адамдарда аллергиялық ринитті қоздыруы мүмкін.