Кіріспе

Торнтон Уайлдердің 1927 жылғы романы «Сан-Луис-Рей көпірі» – американдық жазушы Торнтон Уайлдердің екінші романы. Ол алғаш рет 1927 жылы жарық көрді және әлемдік деңгейде үлкен құрметке ие болды. Роман 1928 жылы Пулитцер сыйлығымен марапатталды және сол жылы ең көп сатылған көркем әдебиет туындысы атанды.

Негізгі идея

Сан-Луис-Рей көпірі Перудегі Инка арқан көпірінің құлауынан қаза тапқан бірнеше байланысты адамдардың тарихын және олардың көпірде болуына соққан оқиғаларды баяндайды. Осы оқиғаға куә болған монах, қаза тапқандардың өмірін зерттеп, әрқайсысының неге өлгеніне космостық жауап табуға тырысады.

Бірінші бөлік: Мүмкін , кездейсоқ оқиға

Бірінші тараудың алғашқы бірнеше беттері кітаптың негізгі идеясын түсіндіреді: оқиға Перуде, Лима мен Куско арасындағы жолда, 1714 жылғы 20 шілде күні, жұмада түскі уақытта болған құрамындағы оқиғаға арналған. Бір ғасыр бұрын инкалар тоқыған арқан көпір сол мезетте құлап, бес адам оны кесіп өтіп бара жатқанда, оларды биік тік құламадан төменгі өзенге құлатып, қаза тапты. Бұл оқиғаның куәсі – францискан монахы Джунипер аға. Ол терең діншіл адам және әлемге Құдайдың илаһи қамқорлығын дәлелдейтін эмпирикалық дәлелдер табуға тырысады. Ол бес құрбандықты білген барлық адамдармен әңгімелесіп, алты жыл бойы жинаған барлық мәліметтерді жинақтап, үлкен кітап жасайды. Кітапта адамның өмірінің басталуы мен соңы Құдайдың сол адам үшін жасаған жоспарының бір бөлігі екені көрсетіледі. Бірінші бөлімде кітаптың роман соңында өртелетіні айтылады, бірақ Джунипер ағаның кітабының бір данасы сақталып, қазір Сан-Маркос университетінің кітапханасында, ешкімге көңіл бөлмей жатыр.

Екінші бөлім: Маркиза де Монтемайор; Пепита

Екінші бөлімде құлаудың құрбандарының бірі – Дона Мария, Монтемайор маркизасы туралы айтылады. Бай мата саудагерінің қызы болған маркиза бала кезінде келбетімен әдемі болмаған, бірақ кейін үйлену арқылы отбасын құрып, Клара есімді қызды дүниеге әкелді, оны шын сүйіспеншілікпен баптады. Алайда, Клара анасына салқын қарайтын болды, испандық ер адамға күйеуге шығып, Испанияға көшіп кетті. Дона Мария қызының Испаниядағы үйіне барады, бірақ олар тіл табыса алмай, Лимаға қайта оралады. Олардың арасындағы ең ыңғайлы байланыс – хаттар арқылы, және Дона Мария өз сезімдерін жазу арқылы жеткізеді. Оның хаттары осыншалықты көркем әрі терең болғандықтан, өмірінен кейін ғасырлар бойы мектептерде оқылады. Дона Мария өзімен бірге Пепитаны алып жүреді, ол Санта-Мария-Роза-де-лас-Розас монастырында тәрбиеленген қыз. Дона Мария қызының Испанияда жүкті екенін білген соң, баланың денсаулығы жақсы болып, махаббатқа толы өмір сүрсін деп Санта-Мария-де-Клушамбука қасиетті орнына сапар шешуге шешім қабылдайды. Пепита оған серік болып, сонымен қатар қызметшілерді бақылайды. Дона Мария қасиетті орында болғанда, Пепита қонақ үйде қалады және өзінің қамқоршысы, Мария дель Пиллар аббасына өзінің қайғысы мен жалғыздығы туралы шағымданып хат жазады. Дона Мария оралғанда үстелдегі хатты көріп оқып алады. Кейін Пепитадан хат туралы сұрайды, ол хатты жыртып тастағанын, себебі оның батылдығы жетпегенін айтады. Дона Мария өзінің өмірі мен қызына деген сүйіспеншілігінде батылдық танытпағанын түсінеді. Ол қызына батыл махаббат туралы "бірінші хатын" (іс жүзінде LVI хат) жазады, бірақ екі күннен кейін Лимаға қайтып келгенде, Пепитамен бірге Сан-Луис-Рей көпірі құлап кетеді.

Үшінші бөлім: Эстебан

Эстебан мен Мануэль – Santa María Rosa de las Rosas монастырында нәресте кезінде тасталып кеткен егіздер. Олар өскен сайын монастырьдың анасы Мадре Мария дель Пиллар оларға деген қамқорлығын арттырды. Есейгенде, олар хатшы болуға шешім қабылдады. Олар соншалықты жақын болғандықтан, тек өздері ғана түсінетін құпия тіл ойлап тапты. Мануэльдің танымал актриса Камила Перихольге ғашық болуымен олардың арақатынасы шиеленіседі. Перихоль Мануэльмен әдемі тілдесіп, вице-корольге хат жазу үшін оны құпия сақтауға міндеттейді. Эстебан олардың қарым-қатынасы туралы ештеңе білмейді, бір күні Перихоль асығысқан күйде егіздердің бөлмесіне келіп, Мануэльге ол махаббатта жүрген матадорға хат жазуды бұйырады. Эстебан інісін онымен бірге жүруге шақырады, бірақ Мануэль оны енді ешқашан көрмейтінін айтады. Кейін Мануэль металл кесегіне тізесін кесіп алып, жарасы жұқпайды. Хирург Эстебанға жарақатқа суық компресс қоюды бұйырады: компресс соншалықты қиналып, Мануэль Эстебанды қарғыйды, бірақ кейін қарғыстарын есіне түсірмейді. Эстебан Перихольді шақыруды ұсынады, бірақ Мануэль бас тартады. Біраз уақыттан кейін Мануэль қайтыс болады. Анасы денесін дайындауға келгенде, Эстебаннан есімін сұрайды, ал ол өзінің Мануэль екенін айтады. Оның кейін танымал болған ерекше мінез-құлқы туралы әңгімелер қаланың бәріне таралады. Ол театрға барады, бірақ Перихоль онымен сөйлеспес бұрын қашып кетеді; анасы да онымен сөйлесуге тырысады, бірақ ол қашып, сондықтан капитан Альварадоны шақырады. Капитан Альварадо, белгілі теңізші және саяхатшы, Эстебанды Кускоға барып көреді және оны Перуден алыс, әлемді аралап саяхаттауға шақырады. Эстебан келіседі, кейін бас тартады, содан кейін ол кетер алдында анасына сыйлық алу үшін барлық ақысын алдын ала алса, келіседі. Сол түні Эстебан өзін-өзі өлтіруге тырысады, бірақ капитан Альварадо оны құтқарады. Капитан оны Лимаға алып барып, сыйлық алуды ұсынады, ал Сан-Луис-Рей көпірімен өтетін шатқалда капитан су арқылы материалдар тасымалдайтын қайыққа түседі. Эстебан көпірге барады және ол құлаған кезде оның үстінде тұрады.

Төртінші бөлім: Пьо аға; Дон Хайме

Пио аға Камила Перихольдің жеке қызметшісі, сонымен қатар "оның ән үйреткіші, шаштаразы, массажишісі, оқырманы, шаруашылығын істейтіні, банкирі; әңгімеге сүйенсек: оның әкесі". Ол Мадрид аристократының заңсыз туған ұлы болып дүниеге келді, кейін әлемді аралап, күмәнді, бірақ заңды түрдегі түрлі істермен айналысты, көбінесе қуатты адамдардың делдалы немесе агенті ретінде жұмыс істеді, соның ішінде (қайта-қайта) Инквизиция үшін тергеу жүргізді. Оның өмірі "тынышсыздыққа толы" болды және ол Перуға қашып кетті. Ол әлемде үш нәрсеге ғана қызығушылық танытқанын түсінді: тәуелсіздік; әдемі әйелдердің қасында болу; және испан әдебиетінің шедеврлері, әсіресе театр. Ол Перу вице-королінің құпия адамы болып жұмыс істейді. Бір күні ол он екі жасар кафе әншісі Микаэла Вильегасты тауып, оны өзіне қамқорлыққа алады. Жылдар өте келе, Латын Америкасының таверналарынан тавернаға саяхаттап жүргенде, ол әдемі және дарынды жас бойжеткенге айналады. Пио аға оған жоғары қоғамның әдеп-намыс ережелерін үйретеді және оның өнеріне қанағаттанбау арқылы оны ұлылыққа жетелейді. Ол Лимадағы ең құрметті актриса – Камила Перихольге айналады. Көп жылдық сәттілікке жеткен Перихоль сахнадан жалықты. Қартайған вице-король Дон Андрес оны өзінің сүйіктісі етеді; ол, Пио аға, Перу архиепископы және, ақыры, капитан Альварадо вице-корольдің сарайында түнгі асқа жиі жиналады. Осының бәрі кезінде Пио аға оған адал болып қалады, бірақ Камила қартайған сайын және вице-корольден үш бала туғаннан кейін, ол актриса емес, әйел ретінде танылуға ұмтылады. Ол Пио ағадан жалтарады, ал ол онымен сөйлескенде, сахналық есімін қолданбауын сұрайды. Лимада шешек ауруы тараған кезде, Камиланың беті бұзылады. Ол ұрық-сүргін ауруынан зардап шегетін кішкентай ұлы Дон Хаймені елге алып кетеді. Бір күні түнде Пио аға оны жараланған бетін ұнтақпен жабуға тырысып жатқанын көреді; ұялып, ол оны ешқашан көруден бас тартады. Ол одан ұлын Лимаға алып барып, оған да өзі үйреткендей үйретуіне рұқсат етуін өтінеді. Өмірінің өзгеруіне қайғырып, ол көңілі толады және келіседі. Пио мен Хайме ертесіне таңертең кетеді және Сан-Луис-Рей көпірі құлағанда төртінші және бесінші адамдар болады.

Бесінші бөлім: Мүмкін , ниет

Бауырлас Джунипер алты жыл бойы көпірдің құлауы туралы кітабын жазумен айналысты, құрбандарды білген барлық адамдармен сөйлесіп, рухани қасиеттерді өлшеу үшін әртүрлі математикалық формулаларды қолданды, бірақ одан әдеттегі ізгілік пікірлерден басқа ештеңе шықпады. Ол Құдайдың мейірімі мен әділдігіне толық сеніммен сұхбаттардың үлкен кітабын жинады, бірақ кеңес оның еңбегін дінге қарсы деп жариялады, кітап пен Бауырлас Джунипер олардың дінге қарсылығы үшін көпшілік алдында өртеліп жатты. Содан кейін оқиға уақытқа кері бұрылып, көпірдің құлауынан қаза тапқандардың жаназасына келеді. Архиепископ, вице-король және капитан Альварадо осы рәсімде болады. Санта-Мария Роза-де-лас-Розас монастырында әйел абыстай Пепита мен егіздерін жоғалтқаннан кейін, кедейлер мен науқастарға көмектесу жұмысының өзімен бірге тоқтайтынын сезінеді. Апаттан бір жыл өткен соң, Камила Перихоле абыстайға келіп, ұлы мен ағасы Пиодан айырылғаннан кейін қалай өмір сүре алатынын сұрайды. Камила абыстайдан құлық тауып, жаңа түсініктерге ие болады, және кейін монастырда көмекші болады. Кейін донья Клара Испаниядан келіп, анасы, Монтемайор маркизасы туралы әңгімелесу үшін абыстайды іздейді. Ол абыстайдың нашар естіп, ақыл-есі дұрыс емес және өлмеге жақын адамдарға көрсеткен қамқорлығына қатты әсерленеді. Роман абыстайдың мына сөздерімен аяқталады: "Тірілердің жері де, өлгендердің жері де бар, ал көпір – махаббат, жалғыз құтқару, жалғыз мағына."

Танылу және ықпал ету

Сан-Луис-Рей көпірі 1928 жылы Пулитцер сыйлығын жеңіп алды және Вайлдердің ең белгілі романы ретінде бүгінгі күнге дейін жоғары бағаланады. 1998 жылы Американың қазіргі заманғы кітапханасының редакциялық алқасы осы кітапты XX ғасырдың 100 ең жақсы романының тізімінде 37-орынға қойды. Time журналы романды 1923 жылдан 2005 жылға дейінгі 100 ең үздік ағылшын тіліндегі роман тізіміне енгізді.

Әсерлер

Сан-Луис-Рей көпірі Монк (телесериал) телесериалының бірінші маусымның он бірінші эпизодында, «Мырза Монк және жер сілкінісі» атты бөлімінде еске алынады. Сан-Луис-Рей көпірі Елизавета Годдждің соғыс жылдарындағы «Төбедегі қамал» романында (1942, I тарау, II бөлім) айтылады. Онда басты кейіпкер былай деп түсіндіреді: «Осы жағдайда өлім сол бес адамға өмірлерінің ең лайықты сәтінде келді, және бұл трагедия, басқалардың өміріне әсер еткенінше, өмірдің жолына өзгерістер енгізіп, ұзақ мерзімде тек құт-береке мен тыныштық әкелді»: Бұл кейіпкер, зейнеткер тарихшы, жақында танысқан, өмірі жеке трагедиялар мен соғыс кезеңіндегі апаттарға толы әйелге көңіл көтеруге тырысады. Американдық жазушы Джон Херси «Хиросима» (1946) атты ғылыми еңбегіне шабыт көзі ретінде Сан-Луис-Рей көпірін тікелей сілтеме жасайды. Индро Монтанеллидің 1945 жылғы «Qui non riposano» романы осы романнан шабыттанды. Дэвид Митчеллдің «Ghostwritten» және «Cloud Atlas» романдары оқиғаны көптеген тұрғыдан қайталайды, ең айқын түрде Луиза Рей кейіпкері арқылы. Айн Рэнд «Атлас күресінде» осы тақырыпқа сілтеме жасайды, ол Америка Құрама Штаттарының кедейліктің және жемқорлықтың құрсауына түсуі туралы эпопеясы. Ол теміржол туннелінде болған қатерлі соқтығысудан кейін, апатқа ықпал еткен моральдық атмосфераны жақтаған пойыз жолаушыларын бөліп көрсетеді. Кітап Стивен Кингтің «Қараңғы мұнара» сериясының үшінші кітабы «Қараңғы мұнара III: Шөлдер» кітабындағы кейіпкердің аузынан еске түсіріледі. Кітапқа Умберто Эконың «Нумеру ноль» (2015) романында сілтеме жасалған. Оқиға 2003 жылы Sea Power тобының «The Decline of British Sea Power» альбомының мұқабасында келтірілген. Роман Джо Хиллдің 2016 жылғы «Өрт сөндіруші» романындағы кейіпкердің сөздерімен аталады. Австралиялық «Glitch» телесериалы романға сілтеме жасайды және «Тірілер елі де, өлілер елі де бар, ал көпір – махаббат, жалғыз аман қалу, жалғыз мағына» деген сөздерді келтіреді.

Көңілге толы

Бұл кітап 2001 жылы 11 қыркүйектегі теракттердің құрбандарын еске алу рәсімінде Ұлыбритания премьер-министрі Тони Блэрмен цитаталанды. 2007 жылы Миннеаполистегі көпірдің құлауы туралы хабарларда NBC News-тің Брайан Уильямс және ABC News-тің Чарли Гибсон да осы кітапқа сілтеме жасады.