Кіріспе
Пикареск роман (испан тілінде: picaresca, pícaro сөзінен – «қарақшы» немесе «раскаль») – прозалық көркем әдебиет жанры. Онда көбінесе төмен әлеуметтік топтан шыққан, сыбайласқан қоғамда өзінің тапқырлығымен өмір сүретін, алаяқ, бірақ тартымды кейіпкердің оқиғалары бейнеленеді. Пикареск роман әдетте «эпизодтық прозалық повесть» түрінде, реалистік стильде жазылады. Көбінесе комедия мен сатира элементтері кездеседі. «Пикареск роман» термині 1810 жылы пайда болғанмен, пикареск жанры испандық Лазарильо де Тормес романымен (1554) басталады, ол испан Алтын ғасырында діни қарсылық мазмұнына байланысты анонимді түрде жарияланған. Біздің заманымыздың 1-2 ғасырларында Рим империясында жарық көрген әдеби шығармалар, мысалы, Петронийдің «Сатирикон» және Апулейдің «Алтын есек» пикареск жанрына маңызды ықпал еткен және оның алдын қорғандары саналады. Матео Алеманның «Гусман де Альфараше» (1599-1604) және Франсиско де Квеведоның «Эль Бускон» (1626) сияқты испан жазушылары да осы жанрға үлкен үлес қосты. Пикареск жанрына ежелгі заманнан тағы бір ықпал еткендер – Плавт және Теренс сияқты римдік драматургтар. Дегенмен, Ф.В. Чандлер, А. Марассо, Т. Сомервилл және Т. Боденмюллер сияқты ғалымдардың пікірінше, Апулейдің «Алтын есегі» пикареск жанры үшін ең маңызды бастау болды. Кейіннен испан жазушыларының үлгісімен, жанр 200 жылдан астам уақыт бойы Еуропаның барлық аймақтарында дамыды және қазіргі әдебиетке де әсерін тигізіп келеді.
The picaresque novel (Spanish: picaresca, from pícaro, for 'rogue' or 'rascal') is a genre of prose fiction. It depicts the adventures of a roguish but "appealing hero", usually of low social class, who lives by his wits in a corrupt society. Picaresque novels typically adopt the form of "an episodic prose narrative" with a realistic style. There are often some elements of comedy and satire. Although the term "picaresque novel" was coined in 1810, the picaresque genre began with the Spanish novel Lazarillo de Tormes (1554), which was published anonymously during the Spanish Golden Age because of its anticlerical content. Literary works from Imperial Rome published during the 1st 2nd century AD, such as Satyricon by Petronius and The Golden Ass by Apuleius had a relevant influence on the picaresque genre and are considered predecessors. Other notable early Spanish contributors to the genre included Mateo Alemán's Guzmán de Alfarache (1599 1604) and Francisco de Quevedo's El Buscón (1626). Some other ancient influences of the picaresque genre include Roman playwrights such as Plautus and Terence. The Golden Ass by Apuleius nevertheless remains, according to different scholars such as F. W. Chandler, A. Marasso, T. Somerville and T. Bodenmüller, the primary antecedent influence for the picaresque genre. Subsequently, following the example of Spanish writers, the genre flourished throughout Europe for more than 200 years and it continues to have an influence on modern literature and fiction.
Этимология
Пикаро сөзі алғаш рет Испанияда 1545 жылы қазіргі мағынасында қолданыла бастады, бірақ сол кезде әдебиетпен байланысы болмаған. "Лазарильо де Тормес" (1554) повесінде пикаро сөзі кездеспейді, ал қазіргі ғалымдар осы повесті жанрдың негізін қалаушы деп санайды. "Пикарестік роман" термині 1810 жылы пайда болды. Бұл терминнің испандық XVI және XVII ғасырлардағы жалпылама атау ретінде қаншалықты дұрыс екендігі күмәнді, өйткені Сервантес "пикарестік" сөзін бүгінгі мағынасынан өзгеше қолданған. Испандық филологиясында терминнің не білдіретіні және қай шығармалар осылай аталуы тиіс деген мәселе бойынша әлі де пікірталас аяқталған жоқ. Матео Алеманның "Гусман де Альфараше" (1599-1604) шығармасы ғана замандастарымен "пикарестік" деп аталған, олар оны "Эль либро дель пикаро" (ағылшын тілінде: "Пикаро кітабы") деп білген.
Лазарильо де Тормес және оның көздері
Джеффри Чосер мен Джованни Боккаччоның әдебиеттеріндегі кейбір элементтер пикарескалық рухта болғанымен, олар осы стильдің қалыптасуына әсер еткен болуы мүмкін. Дегенмен, қазіргі пикареска 1554 жылы Испаниядағы Бургос, Медина-дель-Кампо және Алкала-де-Хенарес қалаларында, сондай-ақ сол кезде испандық билікте болған және Испан Нидерландының маңызды қаласы саналған Антверпенде анонимді түрде жарияланған «Ласарильо де Тормес» романымен басталады. Ол әртүрлі тұрғысынан алғашқы пикарескалық роман немесе кемінде жанрдың бастауы деп есептеледі. Басты кейіпкер Ласаро кедей елде аман қалу және жетістікке жету үшін өзінің тапқырлығына сенеді. Пикаро кейіпкері ретінде ол қоғамдағы құндылықтарын жоғалтқан адамдарды әшкерелеп, оларды күлкіге қалдыру арқылы революциялық ұстаным танытады. Ласаро жазуға себеп болған нәрсе – алдану, екіжүзділік және жалғандықтан (engaño) құтылу тәжірибесін баяндау екенін айтады. Осы кейіпкерлік тип рим әдебиетінде, әсіресе Петронийдің «Сатирикон» шығармасында кездесетін сипаттама элементтеріне негізделген. Ласаро кейбір қасиеттерімен бұрынғы гладиатор Энколпийдің басты кейіпкеріне ұқсас, бірақ автордың Петронийдің еңбегіне қол жеткізгені күмәнді. «Ласарильо» Плавттың комедияларынан паразит және икемді құл бейнесін алса, ал басқа да ерекшеліктері Апулейдің «Алтын есегінен» алынған. «Алтын есек» және «Сатирикон» – классикалық әлемде кең таралған «Милезиялық ертегі» жанрының сирек сақталған үлгілері. Олар қайта жаңғырып, Ренессанс Еуропасында кеңінен оқылды. «Ласарильоның» негізгі эпизодтары Испаниядағы мавр тұрғындарына жақсы таныс болған араб халық ертегілеріне негізделген. Арабтың ықпалы «Ласарильодағы» дін қызметкерлері мен басқа да шіркеу қызметкерлерінің жағымсыз бейнеленуіне себеп болуы мүмкін. Ал-Андалус дәуірінде Испанияда кеңінен оқылған және ұқсас тақырыптарды қамтитын әдеби дәстүрге ие болған араб әдебиеті де пикарескалық стильге әсер етуі мүмкін. 1008 жылы қайтыс болған Хамадхан (Иран) қаласының әл-Хамадханиі «мақамат» әдеби жанрын ойлап тапқан деп есептеледі, онда көшпенді саяхатшы тыңдаушыларының сыйлықтарымен күне көреді, оларға риторика, білім немесе өлеңдерді шебер орындағаннан кейін сыйлықтар береді, көбінесе алаяқтық тәсілдерді қолданады. Ибн әл Астаркуви немесе әл Астаркуни (1134 ж. қайтыс болған) да «мақамат» жанрында жазған, оны кейінірек еуропалық пикарескамен салыстыруға болады. «Ласарильо» мәтінінде орыс тілінен алынған сөздердің болуы ортағасырлық славян ертегілерінің ықпалын көрсетеді. Германиямен және Испаниямен дипломатиялық байланыс орнатылған кезде, император Карл V тұсында, бұл ертегілер Иберия түбегінде итальян тіліне аударылып оқылды. Өзінің бастан кешкендерін баяндаушы ретінде Ласаро өзін ата-тегі мен жағдайының құрбаны ретінде көрсетуге тырысады. Оқырманның көңіліне тиюдің осы тәсілі кейінірек Гусман де Альфараш (1599/1604) және «Эль Бускон» (17 ғасырдың бірінші онжылдығында жазылған және 1626 жылы алғаш рет жарияланған) сияқты пикарескалық романдармен тікелей сынға ұшырайды, өйткені пикароны құрбан ретінде көрсету үшін қолданылатын детерминизм идеясы католиктік қайта жаңғырудың еркін ерік туралы доктринасымен қақтығысады.
Басқа бастапқы жұмыстар
Бұған алғашқы мысал ретінде Матео Алеманның (1599) дінилігімен ерекшеленетін "Гусман де Альфараше" атты шығармасын келтіруге болады. Гузман де Альфараше - Испанияның Севилья қаласындағы Сан-Хуан-де-Азнальфараше қаласында өмір сүрген ойдан шығарылған кейіпкер. Франсиско де Квеведоның "Эль Бускон" (1604 жыл, Франсиско Риконың айтуынша; нақты күні белгісіз, бірақ бұл өте ерте еңбек екені анық) А. А. Паркер, оның барокко стилі мен қылмыскер психологиясын зерттеуі үшін жанрдың абсолютті шедеврi деп санайды. Алайда, Франсиско Рико бастаған басқа бір ойлау мектебі Паркердің көзқарасын қабылдамайды, оның орнына басты кейіпкер Дон Паблос – бұл шындыққа сай емес кейіпкер, тек Квеведоның сыныптық, нәсілшіл және сексистік шабуылдарын бастау құралы деп есептейді. Оның үстіне, Рико романның құрылымы пикареск жанрының бұрынғы шығармаларынан түбегейлі өзгеше: Квеведо пикаресктің конвенцияларын Испанияның Алтын ғасыр қоғамын сатирикалық сынға салудың орнына, өзінің қабілеттерін мақтанышпен және риторикамен көрсету үшін жай ғана құрал ретінде пайдаланады. Мигель де Сервантес "пикареск үлгісімен" бірнеше шығарма жазды, атап айтқанда Ринконет и Кортадилло (1613) және Эль-колоквио де лос-паррос (1613; "Иттер әңгімесі") ". "Сервантес пикареск элементтерін өзінің ең ұлы романына, Дон Кихотқа (1605, 1615) ", "заманауи романдардың ең маңызды түп атасы", М. Х. Абрамс "квази-пикареск повесі" деп сипаттаған. Бұл жерде батыр – қарақшы емес, ақымақ рыцарь. 16-17 ғасырларда Испанияда осы парадигмалық пикарестік романдардың дамуына әкелген тарихи контекстті түсіну үшін ата-бабалары еврей болған және жаңа христиан діні мұқият тексеруге және сенімсіздікке ұшыраған конверсолардың өмірін қоршаған жағдайларды ескеру қажет. Испаниялық романдар олардың ықпалын таба алатын басқа да еуропалық елдерде оқылып, имитацияланды. Германияда Ганс Якоб Кристоффель фон Гриммельхаузен Simplicius Simplicissimus (1669) атты роман жазды, ол испандық емес пикареск романдарының ішіндегі ең маңыздысы деп саналады. Онда отыз жылдық соғыстың салдарынан болған апат туралы айтылған. Гриммельхаузеннің романы неміс abenteuerroman-ның (сөзбе-сөз "қимыл-қимыл роман" дегенді білдіреді) үлгісі деп аталады. Абентьерроман – бұл пикарестік романның неміс нұсқасы; бұл "батырдың оқиғалары туралы қызықты әңгіме, бірақ әңгіменің маңызды жағы да бар". Ален Рене Ле Сейдждің "Гил Блас" (1715) - бұл жанрдың классикалық мысалы, ол Францияда аристократиялық оқиғаға айналды. Ұлыбританияда алғашқы мысал Томас Нашедің "Бақытсыз саяхатшы" (1594) кітабында соттың пажасы Джек Уилсон Еуропа қалаларының бір қатарында төменгі сыныптық өмірді жанды, жиі қатыгез сипаттамалар арқылы ашады. Тобиас Смоллетттің шығармалары мен Дэниел Дефоның "Молл Фландрия" (1722) пикареск болып саналады, бірақ оларда испан және неміс романдарында өте маңызды болған қылмысты діни құтқару сезімі жоқ. Молл Фландрдың жеңісі моральдық емес, экономикалық. 18 ғасырдың басындағы әдет-ғұрып Моллдың қаһармандыққа жол бермейтін болса да, Дефо оның төзімділігі мен тапқырлығына деген құрметін жасырмайды.
Кейбір пикарестік элементтермен жұмыс істейді
Бенвенуто Челлинидің 1558 жылдан бастап Флоренцияда жазылған өмірбаяны да пикареска жанрымен көп ортақ нәрсеге ие. Қытайдың классикалық романы «Батысқа саяхат» пикарестік элементтерге толы деп есептеледі. 1590 жылы жарық көрген ол жоғарыда аталған көптеген шығармалармен бір замандас, бірақ еуропалық жанрдың тікелей ықпалында болған жоқ деп саналады.
18-19 ғасырлар
Генри Филдинг өзінің шеберлігін «Джозеф Эндрюс» (1742), «Джонатан Уайлдтың өмірі мен өлімі, Ұлы» (1743) және «Том Джонстың тарихы, Табылған бала» (1749) шығармаларында көрсетті, бірақ Филдинг өзінің стилін «Дон Кихоттың авторы Сервантестің үлгісін алу» деп атады. Уильям Макепис Такерей – 19 ғасырғы ағылшын пикареска романының шебері. «Молл Фландр» сияқты, Такерейдің ең танымал туындысы – «Бейнебарыс: Батырсыз роман» (1847-1848) – Джон Буньянның «Саяхатшының жолы» (1678) атты пуритандық аллегориясынан ирониялық түрде алынған атау. Оның бұрынғы романы «Барри Линдонның бақыты» (1844) 18 ғасырғы ағылшын аристократиясына жол ашқан ирландтық жаңадан келгеннің өрлеуі мен құлдырауы туралы айтады. 1880 жылы румындық «Иван Турбинка» повесінде мейірімді, бірақ гедонистік және ашкөз бұрынғы солдат Құдайды, Шайтанды және Өлімді алдап, көкке өтіп, мәңгілікке тойға түсуге тырысады. Алекко Константинов 1895 жылы «Бай Ганьо» романын жазды. Кейіпкер Еуропа бойынша түрлі істермен айналысады, содан кейін саясатқа қатысып, газет шығарумен шұғылданады. Бай Ганьо Болгарияда кең таралған стереотип.
Пикареске әсер еткен шығармалар
Ағылшын тілінде "пикареск" термині испандықтардың "пикареско" деп атаған жанрынан гөрі, әдеби тәсілге немесе үлгіге көбірек сілтеме жасайды. Ағылшын тіліндегі термин жай ғана жолдағы анти-батырдың бастан кешкен оқиғаларын эпизодтық түрде баяндауды білдіруі мүмкін. Лоренс Стерннің "Тристрам Шэндидің өмірі мен ойлары, джентльмен" (1761–1767) және "Франция мен Италия арқылы сезімтал саяхат" (1768) шығармаларында күшті пикареск элементтері бар. Вольтердің сатирикалық романы "Кандид" (1759) пикареск элементтерін қамтиды. Пикареск дәстүрінің қызықты нұсқасы – Джеймс Мориердің жазған "Исфахандық Хаджи Бабаның оқиғалары" (1824), бұл XIX ғасырдың басындағы Персияға сатирикалық көзқарас. Осы тақырыптағы тағы бір роман – Уилки Коллинздің "Жұмыссыздың өмірі" (1857). Чарльз Диккенстің "Пиквик қағаздары" (1836–37) шығармасында пикареск романның элементтері кездеседі. Николай Гоголь кейде осы тәсілді, мысалы, "Өлі жандар" (1842–52) романында қолданды. Марк Твеннің "Хаклберри Финннің оқиғалары" (1884) романында да пикареск романның кейбір элементтері бар. Ральф Эллисонның "Көрінбейтін адам" (1952) және Саул Беллоудың "Оги Марштың оқиғалары" (1953) да ХХ ғасырдың ортасындағы пикареск әдебиетіне жатады. Джон А. Лидің "Жарқыраған шайнермен" (1944) кітабы Жаңа Зеландияның халық қаһарманы Нед Слэттеридің (1840–1927) өмірінен қызықты әңгімелерді баяндайды. Томас Маннның "Феликс Крулдың мойындауы" (1954) да көптеген романдар сияқты әлеуметтік сатыда сүйкімді, алаяқтардың көтерілу тақырыбын баса көрсетеді. Айрис Мёрдоктың "Тор астында" (1954) және Гюнтер Грасстың "Қылай барабан" (1959) – неміс пикареск романдары. Джон Барттың "Сот-араң фактор" (1960) – тарихи романды пародиалайтын және әдеби тәсілдерді қасақана дұрыс қолданбай, қара юморды пайдаланатын пикареск роман. Сондай-ақ Аравинд Адиганың "Ақ жолбарыс" (2008, Букер сыйлығы). Уильям С. Берроуз пикареск романдарының жанкүйері болды және 1979 жылы Колорадодағы Наропа университетінде осы тақырыпта бірнеше дәріс оқыды. Оның айтуынша, анти-батырды пикареск романнан бөліп қарау мүмкін емес, олардың көпшілігі күлкілі, ал кейіпкерлерінің барлығы табиғатынан сырттан келгендер. Оның пикареск романдарының тізіміне Петрониустың "Сатирикон" (54–68), Томас Нашедің "Бақытсыз саяхатшы" (1594), Дэнтон Уэлчтің "Қыз саяхаты" (1943) және "Бұлт арқылы дауыс" (1950), Джейн Боулздің "Екі маңызды әйел" (1943), Луи Фердинанд Селиннің "Кредиттегі өлім" (1936) және тіпті өзі кіреді. Латын Америкасының қазіргі әдебиетінде Мануэль Рохастың "Ұлдың ұрлығы" (1951), Хоакин Эдвардстың "Эль Рото" (1968), Елена Пониатовсканың "Иса, сені көретін күнге дейін" (1969), Луис Сапатаның "Адонис Гарсияның оқиғалары, Риома колониясының вампирі" (1978) және Хосе Бароханың "Иттің ұлы" (2017) және тағы да басқалары бар.
Пикареске әсер еткен шығармалар
Ярослав Хашектің "Жақсы солдат Швейк" (1923) – пикарестік элементтері бар Орталық Еуропа туындысының мысалы. Дж. Б. Пристли өзінің "Жақсы серіктестер" (1929) романында осы форманы қолданды, ол Джеймс Тейт Блэк естелік сыйлығына ие болды. Фриц Лейбердің "Қылыш пен сиқыр" сериясы, "Фафред және сұр тышқан" романдары пикарестік элементтерге толы деп есептеледі және кейде тұтас пикарестік туынды ретінде сипатталады. Ханна Тинтидің "Жақсы ұры" (2008) романында отбасын іздейтін, бір қолы жоқ жас жетім бала және ол алаяқтар мен маргиналдар тобынан отбасын табады.
Кинодағы рөлдері
1987 жылы Марио Моничелли жазған және түсірген итальяндық комедиялық фильм «I picari» деген итальяндық атаумен шықты. Ол Испаниямен бірлесіп өндірілді, онда «Los alegres pícaros» деп, ал халықаралық аренада «The Rogues» деп көрсетілді. Витторио Гассман, Нино Манфреди, Энрико Монтесано, Джулиана Де Сио және Джанкарло Джаннини бас рөлдерде ойнаған бұл фильм испандық «Лазарильо де Тормес» және «Гузман де Альфараше» романдарынан еркін шабыттанды. «Диснейдің» «Аладдин» (1992) фильмін пикарескалық әңгіме деп санауға болады.
Теледидарда
"Tiempo de pícaros" (Көпелдер уақыты) деп аталатын El ministerio del tiempo (Ағылшынша атау: Уақыт министрлігі) испандық фантастикалық телесериалдың 1-ші маусымының алтыншы бөлімі Лазарильо де Торместің оның атын алған романындағы оқиғаларынан бұрынғы, жас бала кезін көрсетеді. Netflix-тің Inventing Anna (2022) сериалы "біршама ләззат алмаушы пост-интернеттік пикареска" деп сипатталды, алайда бұрынғысын емес, басты кейіпкердің сыбайласқанын көрсетеді.
though it is the protagonist, rather than the society, that is corrupt.