"Латын Америкасының алғашқы романы: Жозе Хоакин Фернандес де Лизардидің «Манғы Паррот»"
The Mangy Parrot
Латын Америкасының тұңғыш романы – Хосе Хоакин Фернандес де Лизардидің "Манғы басқыншы" шығармасы. Цензура, жарыққа шығу тарихы, Мексика әдебиетіндегі орны.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мексикалық жазушы Хосе Хоакин Фернандес де Лизардидің өз балалары үшін (lang es) жазған "Күллі тоғай: Перикильо Сарниентоның өмірі мен заманы" романы Латын Америкасында жазылған және жарияланған алғашқы роман деп есептеледі. "El Periquillo" 1816 жылы жазылған, бірақ үкімет цензурасының салдарынан төрт томдық ең соңғысы 1831 жылға дейін жарияланбады. Роман сол уақыттан бері жиырмадан астам басылымда үздіксіз жарық көріп келеді. Лизарди Мексикадағы романтикалық әдебиеттің алғашқысы ретінде танылды, ол ағартушылықтың және бүлікшіл мінездің өнімі. Ол көтерілісші Мексиканың алғашқы газеттерінің бірін шығарды, оны кейіннен өзінің псевдониміне айналған "Мексикалық ойшыл" деп атады. Баспахана вице-корольдық үкімет тарапынан оқырмандарының қиялын зиянды түрде қоздырып, Жаңа Испанияда жаңа көтеріліске ұшырауы мүмкін деген айыппен жабылды. "El Periquillo Sarniento" Мексиканың (және Латын Америкасының) отаршылдықтан тәуелсіздікке өту кезеңінде жазылған ұлтты құру романы ретінде қарастырылуы мүмкін. Жан Франко бұл романды "Мексикадағы испандық басқаруға қатысты қатыгез айыптама: надандық, ырым-жырым және жемқорлық оның ең айқын ерекшеліктері" деп сипаттады. Лизардидің мексикалық журналист ретіндегі мансабын ескере отырып, оның романын пикарестік роман стилінде жазылған пікір журналы ретінде де қарастыруға болады. Роман Педро Сармиентоның (оның беделсіз достары "Перикильо Сарниенто" немесе "Маңдайлы тоғай" деп атаған) бастан кешкен оқиғаларын баяндайды. Лизарди сияқты, Педро да Мексика қаласынан шыққан Криолло отбасының ұлы, олардың "жақсы тегіне" қарағанда көбірек қаражаты болмаған. Оқиға Перикильоның дүниеге келуімен және дұрыс тәрбие алмауымен басталады, содан кейін ол студент, монах, құмар ойыншы, нотариус, шаштараз, фармацевт, дәрігер, тіршілік табу үшін ақша табуға тырысады, соңында өмірінің соңында нұр көріп, адал өмір салтына көшеді. Роман барысында Лизарди қарт және өкінішті Перикильоның өлім төсегіндегі даусы арқылы оның өмірінің босқа кеткеніне себеп болған әлеуметтік жағдайларды сынап жатады. Осылайша, жазушы он тоғызыншы ғасырдың басындағы журналист рөлін сомдайды, ол оқиғаларды баяндаудан гөрі пікірлерді ұсынуға көбірек қызығушылық танытады. "El Periquillo" романындағы әзіл-қалжың мен моральдық әлеуметтік сынның үйлесімі XIX ғасырда жарық көрген мексикалық романдардағы тұрақты элемент болып қала берді. Агустин Яньес Лизардидің жиі сынға ұшыраған "моральдыққа шақыру" бейілін "Мексиканың көркем өндірісіндегі тұрақтылық және одан да асып, мексикалық өмірдегі тұрақтылық" деп түсіндіреді. Сонымен қатар, сыншылар атап өткендей, Лизардидің барлық әлеуметтік топтардан шыққан мексикалықтардың шындығын бейнелеуге және олардың сөзін қайта жаңғыртуға деген қызығушылығы оның романын мұрагерлік пикарестік үлгінің ашық құрылымын құрайтын және XIX ғасырдың костюмбрист романдары арасындағы байланысқа айналдырады.
The Mangy Parrot: The Life and Times of Periquillo Sarniento Written by himself for his Children (lang es) by Mexican author José Joaquín Fernández de Lizardi, is generally considered the first novel written and published in Latin America. El Periquillo was written in 1816, though due to government censorship the last of four volumes was not published until 1831. The novel has been continuously in print in more than twenty editions since then. Lizardi has been recognized as the precursor of the romantic literature in Mexico, an author product of the Enlightenment and rebellious nature. He published one of the first newspapers of insurgent Mexico, which he titled with what would later become his pseudonym, the Mexican Thinker; The printing press was closed by the viceregal government on the accusation that it perniciously stimulated the imagination of its readers and could cause another rebellion in the New Spain. El Periquillo Sarniento can be read as a nation building novel, written at a critical moment in the transition of Mexico (and Latin America) from colony to independence. Jean Franco has characterized the novel as "a ferocious indictment of Spanish administration in Mexico: ignorance, superstition and corruption are seen to be its most notable characteristics". Given Lizardi's career as a pioneering Mexican journalist, his novel can also be read as a journal of opinion in the guise of a picaresque novel. It follows the adventures of Pedro Sarmiento (nicknamed "Periquillo Sarniento" or "Mangy Parrot" by his disreputable friends), who, like Lizardi himself, is the son of a Criollo family from Mexico City with more pretensions to "good birth" than means of support. The story begins with Periquillo's birth and miseducation and continues through his endless attempts to make an unearned living, as a student, a friar, a gambler, a notary, a barber, a pharmacist, a doctor, a beggar, a soldier, a count, and a thief, until late in life he sees the light and begins to lead an honest life. At every point along the way, Lizardi uses the deathbed voice of the elderly and repentant Periquillo to lambast the social conditions that led to his wasted life. In this, the novelist mimics the role of the early nineteenth century journalist more interested in arguing opinions than relating mundane incidents. The marriage of slapstick humor with moralizing social commentary, established in El Periquillo, remained a constant in the Mexican novels that followed on its heels throughout the nineteenth century. Agustín Yáñez justifies this often criticized "moralizing" tendency in Lizardi as "a constant in the artistic production of Mexico and moreover, it is a constant in Mexican life". At the same time, as critics have noted, Lizardi's interest in depicting the realities and reproducing the speech of Mexicans from all social classes make his novel a bridge between the inherited picaresque mold that forms its overt structure and the costumbrista novels of the nineteenth century.
Лизарди шығармасындағы орны
Хосе Хоакин Фернандес де Лизарди Мексиканы қазіргі дәуірге бастап әкелген зиялылар, суретшілер және жазушылар буынының символы болып табылады. Оның өмірбаяны колониалдық үстемдік пен тәуелсіздік арасындағы әлемнің екіұштылығы мен қайшылықтарын көрсетеді. Оның төрт романы, бірнеше мысалдары, екі пьесасы, ондаған өлеңдері, 250-ден астам мақалалары мен памфлеттері үш жағынан маңызды: өнерлік өрнек ретінде; Мексиканың тәуелсіздік алған кезеңдегі зияткерлік өміріне маңызды үлес қосқан мәтіндер ретінде; және сол дәуірдің күнделікті өміріне терезе ретінде. Лизардидің көптеген жарияланған еңбектерінің ішіндегі ең маңыздысы – «El Periquillo Sarniento». Ол оның жазуының екі түрлі күші: көңіл көтеру және білім беруді көрсетеді. Бұл сонымен қатар 1816 жылғы Мексиканың шындығын көрсететін, жанды, комедиялық роман. Кейінгі «Noches tristes» (1818) және «La Quijotita y su prima» (1818–19) романдарының ішінде Лизардидің дидактикалық жағы ойын-сауыққа деген құштарлығынан басым түсті. Атап айтқанда, «La Quijotita» – моральдық жаттығу, оның кейіпкерлерінің міндеті – нақты кемшіліктерді немесе жақсы қасиеттерді көрсету. Лизардидің соңғы романы «Don Catrín de la Fachenda» (1820) кейбір сыншылардың пікірінше, «El Periquillo»-дан жоғары тұр. «Don Catrín» романында Лизарди алғашқы романындағы ашық моральдық сабақтарға сын айтқандарға жауап беруге тырысты. Нәтижесінде, роман ықшамдалып, көркемдік тұрғыдан біріктірілген, ирониялы және қараңғы пикарескалық романға айналды. Дегенмен, «El Periquillo» маңыздылығын сақтайды. Антонио Бенитес Рохо Бенедикт Андерсонның «El Periquillo»-ны антиколониалды романның үлгісі ретінде қолданғанын келтіре отырып, «Перикильоны вице-корольдіктің жолдары мен ауылдары мен қалалары арқылы сүйемелдеу сезімі роман оқырмандарының ұлттық сезімін оятуға көмектесті» деп жазды. Бенитес Рохо былай деді: «Дон Катрин «El Periquillo Sarniento»-дан көркемдік жағынан жоғары, бірақ оның барлық кемшіліктеріне қарамастан, оның өмірлік күші арқасында мексикалық әдебиетінің маңызды туындысы болып табылады». Соңында, «El Periquillo» бірінші болып жазылғандығының артығынша артықшылығы бар, өйткені Лизардидің өзі айтқандай: «Мен кемшіліктері жоқ шедевр жазғанымды сенбеймін: оның мен танитын көп кемшіліктері бар, мен байқамағандары да болуы мүмкін; бірақ оның бір даусыз ерекшелігі бар, ол – осы елде үш жүз жылдан бері америкалық адам жазған алғашқы роман». Латын Америкасының жазушысы жазған алғашқы роман және мексикалық романдардың көптеген буындары еліктеген туынды болғандықтан, «El Periquillo Sarniento» Латын Америкасының әдебиеті бойынша аспирантура бағдарламаларының көптеген «оқуға міндетті» тізімдеріне еніп, Латын Америкасы тарихын зерттейтін студенттер үшін де қызығушылық тудырады.
José Joaquín Fernández de Lizardi is emblematic of the generation of intellectuals, artists, and writers who led Mexico into the modern era. His own life history resonates with the ambivalences and outright contradictions of a world between colonial rule and independence. His writings — four novels, several fables, two plays, dozens of poems, over 250 articles and pamphlets — are important in three ways: as artistic expressions in themselves; as texts that contributed in vital ways to the intellectual life of Mexico early in its independence; and as windows into the daily life of that period. Of Lizardi's many published works, El Periquillo Sarniento remains the most important. It typifies the dual impulse of his writing: to entertain and to edify. It is also a lively, comic novel that captures much of the reality of Mexico in 1816. In his subsequent novels Noches tristes (1818) and La Quijotita y su prima (1818–19), Lizardi's didactic side won out over his will to entertain. La Quijotita in particular is an exercise in moralizing, populated with flat characters whose function is to model particular foibles or virtues. Lizardi's last novel, Don Catrín de la Fachenda (1820), has on the contrary been held up by some critics as superior to El Periquillo. In Don Catrín, Lizardi took pains to respond to critics of the overt moralizing in his first novel. The result is a slimmed down, artistically unified, more ironic, and darker picaresque. Yet El Periquillo retains its importance. As Antonio Benítez Rojo writes, citing Benedict Anderson's use of El Periquillo as an exemplar of the anti colonial novel, "the illusion of accompanying Periquillo along the roads and through the villages and towns of the viceroyalty helped awaken in the novel's readers the desire for nationness." Don Catrín "is artistically superior to El Periquillo Sarniento," Benítez Rojo continues, "yet for all its defects the latter, because of its great vitality, is a major work of Mexican literature." Finally, El Periquillo has the virtue of being the first, as Lizardi himself noted: "I am far from believing that I have written a masterpiece that is free from defects: it has many that I recognize, and must have others still that I have not noticed; but it also has one undeniable distinction, which is that of being the first novel that has been written in this country by an American in three hundred years." Because of its status as the first novel written by a Latin American and one emulated by generations of Mexican novelists, El Periquillo Sarniento appears on many "must read" lists for graduate programs in Latin American literature, and it is of equal interest to students of Latin American history.
El Periquillo басылымының испан және ағылшын тілдеріндегі басылымдары
Эль Перикильо Сарниентоның испан тіліндегі ең көп таралған басылымы, Джефферсон Риа Спеллдің редакциясымен және түсініктемелерімен, Мексикада Editorial Porrúa баспасында жарық көреді (1949 жылдан бері көптеген басылымдар). Кармен Руис Баррионуэво редакциялаған және түсіндірмелер жазған тамаша жаңа басылым 1997 жылы Мадридтегі Ediciones Cátedra баспасында шықты, бірақ қазірде басылымнан тыс. El Periquillo Sarniento-ның ағылшын тіліне жасалған ішінара аудармасы 1942 жылы Doubleday баспасынан The Itching Parrot деген атпен жарық көрді. Аудармашы Кэтрин Энн Портер оның көркем әңгімелік бөлігіне назар аударды және журналистік памфлеттерді алып тастады. Дэвид Фрайдың толық ағылшын тіліне жасаған жаңа аудармасы, The Mangy Parrot (2004), Hackett Publishing Company баспасынан шықты. Hackett аудармасының қысқартылған нұсқасы The Mangy Parrot, Abridged (2005) деген атпен жарық көрді.
The most widely available edition in Spanish of El Periquillo Sarniento, edited and annotated by Jefferson Rea Spell, is published in Mexico by Editorial Porrúa (many editions since 1949). An excellent new edition, edited and annotated by Carmen Ruiz Barrionuevo, was published in Madrid by Ediciones Cátedra in 1997, but has since gone out of print. A partial translation of El Periquillo Sarniento into English was published in 1942 by Doubleday under the title The Itching Parrot. Katherine Anne Porter, the translator, concentrated on the lively picaresque novel and stripped it of its journalistic pamphlet parts. A new and unabridged English translation by David Frye, The Mangy Parrot (2004), is published by Hackett Publishing Company. An abridgment of the Hackett translation is published under the title The Mangy Parrot, Abridged (2005).
Онлайн нұсқалары
Виртуалды кітапханада испан тілінде цифрлық нұсқасы бар (Vol. i–iv) мекенжайында.
The Biblioteca Virtual has a digital version available in Spanish (Vol. i–iv) at
(Бұл мақаланы Хакет басылымының аудармашысы жазған және түзеген, ал онда осы аударманың кіріспесінде кездесетін көптеген ақпараттар бар.)
(This article was contributed and corrected by the translator of the Hackett edition, and contains much of the same information that will be found in the preface to that translation.)