Кіріспе
Дерридегі жаппай атыс, Солтүстік Ирландиядағы Қанды жексенбі, немесе Богсайдтағы қырғын, атылғандардың бәрі католиктер болды. Шеруді Солтүстік Ирландия Азаматтық құқықтар қауымдастығы (NICRA) сотсыз ұстауға қарсы наразылық білдіру үшін ұйымдастырды. Әскерилер 1-ші парашют полкінің 1-ші батальонынан ("1 Пара") шықты, осы батальон бірнеше ай бұрын Балимурфидегі қазаға қатысқан. Британ үкіметі екі рет тергеу жүргізді. Оқиғадан кейін өткен Уиджери трибуналы әскерилерді және британдық биліктің кінәсінен көп бөлігін ақтап берді. Ол әскерилердің атысын "абайсыздыққа жақын" деп сипаттады, бірақ олардың қарулы адамдар мен бомба тастаушыларға атқандарын қабылдады. Есеп "жасанды түрде жасалған" деп кеңінен сынға ұшырады. 1998 жылы оқиғаны толыққанды зерттеу үшін лорд Савиллдің төрағалығымен Савилл тергеуі құрылды. Он екі жылдық тергеуден кейін Савиллдің есебі 2010 жылы жарияланды және кісі өлтірулердің "негізсіз" және "ақтауға келмейтін" екеніне қорытынды жасады. Тергеу атылғандардың барлығының қарусыз болғанын, ешқайсысының да қауіпті емес екенін, бомба тасталмағанын және әскерилердің "өзінің атысын ақтау үшін жалған мәлімдемелер жасағанын" анықтады. Әскерилер өздері атып өлтіргендерді жоққа шығарды, сонымен қатар қателікпен атып өлтіргендерін де жоққа шығарды. Есеп жарияланғаннан кейін Ұлыбритания премьер-министрі Дэвид Кэмерон ресми түрде кешірім сұрады. Осыдан кейін полиция кісі өлтіру фактісі бойынша қылмыстық тергеуді бастады. Бір бұрынғы әскери қылмыстық істе айыпталды, бірақ екі жылдан кейін дәлелдер қабылданбағандықтан іс тоқтатылды. Құрбандардың отбасыларының шағымы бойынша прокуратура тергеуді қайта бастады. Қанды жексенбі соғыстың ең маңызды оқиғаларының бірі болып саналды, себебі көптеген бейбіт азаматтар мемлекеттік биліктің өкілдері тарапынан көпшілықтың және баспасөздің алдында қаза тапты. Бұл қақтығыс кезінде атыс салдарынан қаза тапқандардың ең көп саны болды және Солтүстік Ирландия тарихындағы ең ірі жаппай атыс деп есептеледі. Қанды жексенбі католиктер мен ирланд ұлтшылдарының британдық әскерге деген қарсылығын күшейте түсті және қақтығысты ушықтырды. Уақытша Ирландия Республикалық армиясына (ИРА) қолдау көрсетілді және ұйымға, әсіресе жергілікті деңгейде, жаңадан қосылушылардың саны артты. Ирландия Республикасы ұлттық аза күнін жариялады, ал үлкен көрермендер Дублиндегі Британ елшілігінің кеңсесін қоршап алып, өртеп жіберді.
Bloody Sunday, or the Bogside Massacre, All of those shot were Catholics. The march had been organised by the Northern Ireland Civil Rights Association (NICRA) to protest against internment without trial. The soldiers were from the 1st Battalion of the Parachute Regiment ("1 Para"), the same battalion implicated in the Ballymurphy massacre several months before. Two investigations were held by the British government. The Widgery Tribunal, held in the aftermath, largely cleared the soldiers and British authorities of blame. It described some of the soldiers' shooting as "bordering on the reckless", but accepted their claims that they shot at gunmen and bomb throwers. The report was widely criticised as a "whitewash". The Saville Inquiry, chaired by Lord Saville of Newdigate, was established in 1998 to reinvestigate the incident much more thoroughly. Following a twelve year investigation, Saville's report was made public in 2010 and concluded that the killings were "unjustified" and "unjustifiable". It found that all of those shot were unarmed, that none were posing a serious threat, that no bombs were thrown and that soldiers "knowingly put forward false accounts" to justify their firing. The soldiers denied shooting the named victims but also denied shooting anyone by mistake. On publication of the report, British Prime Minister David Cameron formally apologised. Following this, police began a murder investigation into the killings. One former soldier was charged with murder, but the case was dropped two years later when evidence was deemed inadmissible. Following an appeal by the families of the victims, the Public Prosecution Service resumed the prosecution. Bloody Sunday came to be regarded as one of the most significant events of the Troubles because so many civilians were killed by forces of the state, in view of the public and the press. It was the highest number of people killed in a shooting incident during the conflict and is considered the worst mass shooting in Northern Irish history. Bloody Sunday fuelled Catholic and Irish nationalist hostility to the British Army and worsened the conflict. Support for the Provisional Irish Republican Army (IRA) rose, and there was a surge of recruitment into the organisation, especially locally. The Republic of Ireland held a national day of mourning, and huge crowds besieged and burnt down the chancery of the British Embassy in Dublin.
Өмірбаян
Дерри қаласы Солтүстік Ирландиядағы көптеген католиктер мен ирланд ұлтшылдары үшін "Одақтың елу жылдық басқыншылығы" деп сипатталған жағдайдың бейнесі болды: ұлтшылдар көпшілікке ие болғанына қарамастан, сайлау округтерін өзгерту арқылы қалалық кеңеске сайлау әрқашан одақтастардың көпшілігін қамтамасыз етті. Қалаға мемлекеттік инвестициялар жетіспеді деп есептелді: тас жолдар созылмады, Дерридің орнына (протестанттар көпшілік) Колерейн қаласында университет ашылды, ең бастысы – қаланың тұрғын үй қоры нашар күйде болды. Сондықтан Дерри 1960 жылдардың соңында Солтүстік Ирландия Азаматтық құқықтар қауымдастығы (NICRA) сияқты ұйымдар басқарған азаматтық құқықтар науқанының орталық нүктесіне айналды. 1969 жылдың тамызында қала тарихындағы ең ірі көтеріліс – "Богсайд шайқасы" болды, ол Солтүстік Ирландия әкімшілігін әскери көмек сұрауға итермеледі. Көптеген католиктер бастапқыда британдық армияны бейтарап күш ретінде қарсы алды, бұл сектанттық полиция деп есептелген Корольдік Ольстер полициясынан (RUC) өзгеше болды. Солтүстік Ирландиядағы зорлық-зомбылықтың өсуіне жауап ретінде 1971 жылдың 9 тамызында сотсыз ұстау енгізілді. Сотсыз ұстау енгізілгеннен кейін бүкіл аймақта тәртіпсіздіктер болды, үш күндік қақтығыстарда 21 адам қаза тапты. Белфаста парашютшілер полкінің сарбаздары 11 бейбіт тұрғынды атып өлтірді. Сотсыз ұстау енгізілгеннен кейін бір ай өткен соң, британдық сарбаз Дерриде 14 жасар католик мектеп оқушысы Аннет МакГавиганды атып өлтірді. Екі айдан кейін 47 жастағы алты баласы бар ана Кэтлин Томпсон Дерридегі үйінің бақшасында британдық әскер тарапынан атып өлтірді. IRA-ның белсенділігі де Солтүстік Ирландияда күшейді, 1971 жылдың қалған айларында 30 британдық сарбаз қаза тапты, ал жыл басындағы сотсыз ұстауға дейінгі кезеңде 10 сарбаз қаза тапқан еді. 1971 жылдың соңына қарай 29 бекет орнатылды, олар "Бос Дерри" деп белгіленген аймаққа кіруге тыйым салды, олардың 16-сы тіпті британдық армияның бір тонналық брондалған көліктеріне де өтпейтіндей етіп жабылды. Төрт күннен кейін, тыйымға қарамастан, Дерриге жақын Магиллиган жағажайында сотсыз ұстауға қарсы шеру өтті. Шерушілер сотсыз ұстау лагеріне бет алды, бірақ парашютшілер полкінің сарбаздары оларды тоқтатып қалды. Кейбір наразылар тас лақтырып, тікенді сымды айналып өтуге тырысқанда, парашютшілер оларды жақын аралықтан резеңке оқтармен атып, таяқтармен ұрып кері қайтарды. Парашютшілер бірнеше наразылық білдірушілерді қатты ұрып-соқты, оларды өз офицерлері физикалық күшпен ұстап тұруға мәжбүр болды. Парашютшілердің осы қатыгездігі туралы хабарлар теледидар мен баспасөзде кеңінен жарияланды. Британдық армияның кейбір өкілдері де парашютшілердің шамадан тыс зорлық-зомбылық жасағанын ойлады. NICRA 30 қаңтарда Дерриде тағы бір сотсыз ұстауға қарсы шеру өткізуді жоспарлады. Билік оны Богсайдта өткізуге рұқсат берді, бірақ ұйымдастырушылар жоспарлағандай, тәртіпсіздіктерге жол бермеу үшін Гилдхолл алаңына жетуіне жол бермеді. Сол кездегі Солтүстік Ирландиядағы құрлық әскерлерінің қолбасшысы генерал-майор Роберт Форд 1-ші парашютшілер батальонын (1 Пара) көтерілісшілерді ұстау үшін Дерриге жіберуге бұйрық берді. Бұл операция "Болжам операциясы" деп аталды. Савилл есебі Фордты операция үшін парашютшілер полкін таңдағаны үшін сынады, өйткені олардың "шамадан тыс физикалық зорлық-зомбылық қолдануға бейімділігі бар еді". Шеруді ұйымдастырушы және депутат Иван Куперге IRA-ның қарулы мүшелері шеруге жақын болмайды деп алдын ала уәде берілген еді, бірақ Тони Герагти кейбір күзетшілердің, мүмкін, IRA мүшелері болғанын жазды.
Күнгі оқиғалар
Парашютшілер Дерриге шерудің таңертеңінде келді және позицияға орналасты. Бригадир Пэт МакЛеллан операциялық командир болды және Эбрингтон казармасынан бұйрық берді. Ол 1-ші парашютші полкінің командирі, полковник Дерек Уилфордқа бұйрық берді. Ол өз кезегінде майор Тед Лоденге бұйрық берді, ол тұтқындау операциясын бастайтын ротаға қолбасшылық етті. Шерушілер Бишопс Филдтен, Крегган тұрғын үй ауданынан қала орталығындағы Гилдхоллға қарай шеру өткізуді жоспарлады, онда митинг өткізуге ниеттенді. Шеру шамамен сағат 2:45-те басталды. Шеруге 10 000–15 000 адам қатысты, көптеген адамдар оның бойымен қосылды. Лорд Виджери, өзінің қазір сенімсіз деп танылған тергеуінде, олардың саны 3 000–5 000 ғана болғанын айтты. Шеру Уильям көшесімен жүрді, бірақ қала орталығына жақындағанда, британдық армияның кедергілері оның жолын тосқан. Ұйымдастырушылар шеруді Россвилл көшесіне бағыттап, митингті Фри-Дерри-Корнерде өткізуді жоспарлады. Алайда, кейбіреулері шеруден бөлініп, кедергіні күзеткен сарбаздарға тас лақтыра бастады. Сарбаздар резеңке оқтар, көзден жасарғыш газ және су шашырату машиналарын қолданды. Әскерлер мен жастар арасындағы мұндай қақтығыстар жиі болатын, ал куәгерлер бұл тәртіпсіздіктер әдеттегіден артық зорлықпен жүрмегенін хабарлады. Көрермендердің арасынан кейбіреулері үш қабатты үйдің ішіндегі парашютшілерді көріп, терезелерге тас лақтыра бастады. Сағат 15:55 шамасында парашютшілер оқ ашты. Азаматтар Дэймиен Донаги мен Джон Джонстон ғимараттың қарсысындағы бос жатқан жерде тұрғанда атылып, жараланды. Бұл атылған алғашқы оқтар еді. Сарбаздар Донагидің қолында қара түсті цилиндрлі зат болғанын мәлімдеді, бірақ Савилл тергеуі атылғандардың барлығы қарусыз болғанын анықтады. Сағат 16:07-де парашютшілерге кедергілерді бұзып, тәртіпсіздік тудырғандарды тұтқындауға бұйрық берілді. Парашютшілер, жаяу және бронетранспорттық машиналарын пайдаланып, Россвилл көшесімен адамдарды қуалай, Богсайдке кірді. Екі адам көліктер қағып құлатты. МакЛеллан тек бір парашютші ротасын жаяу жіберуді және Россвилл көшесінде адамдарды қуаламауды бұйырған еді. Уилфорд бұл бұйрыққа бағынбады, нәтижесінде тәртіпсіздік тудырғандар мен бейбіт шерушілер арасында ешқандай айырмашылық болмады. Парашютшілердің адамдарды ұрып-соғу, мылтық саптамаларымен ұру, оларға жақын қашықтықтан резеңке оқтар ату, өлтірумен қорқыту және ұяттау туралы көптеген шағымдар түсті. Савилл есебінде "солдаттар адамдарды тұтқындағанда артық күш қолданған, сондай-ақ оларды ұстау кезінде ешқандай себепсіз қатты ұрып-соққан" делінген. Парашютшілердің бір тобы Россвилл көшесіндегі қираған үйінділерден жасалған баррикаданың алдындағы төменгі қабырғаға орналасты. Баррикадада адамдар болды, кейбіреулері сарбаздарға тас лақтырып жатты, бірақ оларға тигізу үшін жеткілікті жақын емес еді. Сарбаздар баррикададағы адамдарға оқ атып, алты адамды өлтіріп, жетіншісін жарақаттады. Үлкен топ қашып кетті немесе Россвилл Флэтс автотұрағына қуылды. Бұл аумақ үш жағынан биік үйлермен қоршалған алаңға ұқсас еді. Сарбаздар оқ атып, бір азаматты өлтіріп, алты адамды жарақаттады. Бұл қаза тапқан адам, Джеки Дадди, діни қызметкер Эдвард Дейлимен бірге жүгіріп келе жатқанда арқасынан атылып өлді. Басқа топ Гленфада паркінің автотұрағына қашып кірді, ол да үйлермен қоршалған еді. Сол жерде сарбаздар автотұрақ арқылы адамдарға оқ атты, шамамен арақашықтығы ... метр болатын. Екі азамат өлтіріліп, кем дегенде төрт адам жарақат алды. Савилл есебінде кем дегенде бір сарбаз қалың жұртқа белінен кездейсоқ оқ атқан болуы мүмкін екені айтылған. Парашютшілер автотұрақ арқылы өтіп, екінші жағынан шығып кетті. Кейбір сарбаздар оңтүстік-батыс бұрышынан шығып, екі азаматты атып өлтірді. Басқа сарбаздар оңтүстік-шығыс бұрышынан шығып, тағы төрт азаматты атып, екеуін өлтірді. Әскерлер Богсайдке кіргеннен бастап соңғы азамат атылғанға дейін шамамен он минут өткен. Сарбаздар 100-ден астам оқ атқан. Сарбаздар оқ ату алдында ешқандай ескерту жасалмаған.
Шығындар
Жалпы алғанда, 26 адам десантшылар тарапынан атылды; Виджерри Гилмордың оқ тигеннен кейін бірнеше секунд ішінде түсірілген суреті куәгерлердің оның қарусыз болғанын растағанын мойындады. Джон Янг, 17 жаста. Ол үйінділердің арасындағы бекіністе, Вильям Нэшке көмекке ұмтылғанда, бетіне оқ тиді. Савильдік сараптама оның «Әскер F» тарапынан атылғанын көрсетті. Савильдік сараптамада Донагиге атылғанға бірнеше сағат бұрын екі шегелі бомба бергенін айтты. Сараптама қорытындысы бойынша, бомбалар Донагидің қалтасында болуы мүмкін; бірақ ол атылған кезде бомба тастауға дайындалмаған, және бомбалары болғандықтан атылмаған. «Ол солдаттардан қашуға тырысқанда атып өлтірілді». Патрик Доэрти, 31 жаста. Росвиллдің алдында қашып бара жатқанда, артынан оқ тиді. Савильдік сараптама оның Гленфада паркінен шыққан «Әскер F» тарапынан атылғанын көрсетті. Бернард «Барни» МакГиган, 41 жаста. Патрик Доэртиге көмектесу үшін жасырынған жерден шыққанда, басына оқ тиді. Ол бейбіт ниеттерін білдіру үшін ақ мата тілгілеп тұрды. Джонстон шеруге қатыспаған, бірақ Гленфада паркіндегі досына бара жатқан. Әскерлерден басқа барлық куәгерлер – шерушілер, жергілікті тұрғындар, британдық және ирландтық журналистер – солдаттардың қарусыз халыққа оқ атқанын, немесе қашып бара жатқандар мен жараланғандарға көмектесушілерге бағытталғанын мәлімдеді. Британдық солдаттардың ешқайсысы оқтан немесе бомбадан жарақат алмады, сондай-ақ олардың сөздерін растайтын оқ немесе шегелі бомбалар табылған жоқ. Бернадетт Девлин, Орта Ольстерден тәуелсіз ирландтық социалистік республикалық парламент депутаты, Мадлингтің сөздеріне наразылық білдіріп, оны сапалап, уақытша парламенттен шеттетілді. Оқиғаны өз көзімен көрген ол, Парламент спикері Селуин Ллойдтың бұл мәселе туралы Парламентте сөйлеуге рұқсат бермегеніне ашуланды, бірақ талқыланып жатқан оқиғаға куә болған кез келген депутатқа сөз беру қағидасы бар еді. 1972 жылдың 2 ақпанында ондаған мың адам 11 құрбанның жерлеу рәсіміне қатысты. Республиканың барлық аймақтарында католик және протестант шіркеулерінде, сондай-ақ синагогаларда еске алу шаралары өтті, мектептер жабылып, қоғамдық көлік қозғалысы тоқтатылды. Үлкен топтар Дублиндегі Меррион алаңындағы британ елшілігінің кеңсесін қоршап алды, елшілік қызметкерлері эвакуацияланды. Сол сәрсенбіде ондаған мың наразылық білдірушілер елшілікке қарай шеру тартты, кіреберіс алдына он үш символды табут орнатылды. Юнион Джек өртеліп, ғимаратқа тас және бензин бомбалары лақтырылды. Саны аз Гардаи жиналған халықты кері итеруге тырысты, бірақ ғимарат өртеніп кетті. Англия мен Ирландия арасындағы қарым-қатынас тарихи төмен деңгейге түсті, Ирландияның Сыртқы істер министрі Патрик Хиллари Солтүстік Ирландиядағы қақтығысқа БҰҰ бейбітшілік сақтау күштерін тартуды талаппен Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесіне жүгінді. 1970 жылдары ИРА-ның барлау бөліміне жетекшілік еткен Киран Конвей өзінің естеліктерінде, оқиғадан кейін Дублиндегі ИРА-ның оңтүстік командасына британдықтарға қарсы күресу үшін оңтүстік Ирландия азаматтарынан 200-ге жуық өтініш келіп түскенін айтты. Сол кездегі Оппозиция жетекшісі Харольд Уилсон Солтүстік Ирландияның мәселесін шешудің жалғыз жолы – біріккен Ирландия екеніне сенімділігін қайталады. Сол кездегі Стормонт ішкі істер министрі Уильям Крейг Дерридің батыс жағалауын Ирландия Республикасына беруді ұсынды. 1972 жылдың 22 ақпанында ресми ИРА «Қанды жексенбіге» жауап ретінде 16-шы Парашют бригадасының штабы орналасқан Алдершоттағы әскери казармасында автокөлікті жарып, жеті көмекші қызметкерді өлтірді. 1972 жылдың соңында Уилфорд, «Қанды жексенбі» мен Шанкиллдегі оқиғаларға тікелей қатысқан солдаттардың басшысы, Британ империясы орденінің офицері (OBE) тағайындалды.
Жинақханалық тексеру
Қанды жексенбіден екі күн өткен соң британ Парламенті оқ ату оқиғасына қатысты тергеу комиссиясын құру туралы қаулы қабылдады, нәтижесінде премьер-министр Эдвард Хит лорд Виджерді оны жүргізуге тағайындады. Көптеген куәгерлер Виджеридің бейтараптығына күмәндану себебімен комиссияға бойкот жасамақшы болды, бірақ көптегендері ақырында қатысуға көндірілді. Виджеридің шапшаң дайындалған есебі – он апта ішінде (10 сәуірде) аяқталып, он бір апта ішінде (19 сәуірде) жарияланды – британ армиясының сол күнгі оқиғалар туралы баяндамасын қолдады. Онда солдаттар қарулы адамдар мен бомба тастаушыларға қарсы от ашқандығы айтылды. Виджери шеруді ұйымдастырушыларды жауапты деп танып, «Заңсыз шеруді ұйымдастырғандар қауіпті жағдай жасағанда ғана осындай қайғылы оқиғалар орын алатын еді» деген қорытындыға келді. Савиль комиссиясы да құпия құжаттарды зерттеді, бірақ мұндай жоспардың ешқандай дәлелін таба алмады, алайда «Жоспарлар құпия түрде жасалып, құжаттарда көрсетілмеуі мүмкін» деді. Оқиға куәгерлерінің көпшілігі есептің қорытындыларымен келіспеді және оны жамылып жабу деп санады. Дери қаласының қабырғаларында «Widgery washes whiter» деген сөздер жазылған, бұл Daz жуу ұнтағының сол кездегі жарнамасымен байланысты әзіл болды және көптеген ұлтшылдардың есеп туралы пікірін бейнеледі. 1992 жылы Ұлыбританияның премьер-министрі Джон Мейджор Джон Хьюмнің жаңа қоғамдық тергеуді жүргізу туралы өтінішіне жауап ретінде: «Үкімет 1974 жылы «Қанды жексенбіде» қаза тапқандардың атыс қаруын немесе жарылғыш заттарды ұстап тұрған сәтте атып өлтірілген деген айыптаулардан күнасыз деп есептелуі керек екенін анық айтты» деді. Мейджордың орнын Тони Блэр басты. Блэрдің бас кеңесшісі Джонатан Пауэлл кейін Виджерді «толыққанды және толық ақтап беру» ретінде сипаттады.
Савильдік тергеу
1998 жылы Солтүстік Ирландиядағы бейбіт процестің соңғы кезеңінде премьер-министр Блэр «Қанды жексенбі» оқиғасы бойынша қоғамдық тергеу жүргізуге келісті. Лорд Савилл төрағалық еткен тергеу 1998 жылдың сәуір айында құрылды. Басқа судьялар қатарында Австралия Жоғарғы сотының бұрынғы судьясы Джон Тухи (аборигендер мәселесімен айналысқан және 2000 жылы жеке себептермен тергеуден зейнеткерлікке шыққан Жаңа Зеландиялық сэр Эдвард Сомерстің орнына тағайындалған) және Нью-Брансуиктің бұрынғы бас судьясы, Канада сот кеңесінің мүшесі Уильям Хойт болды. Тергеу 2000 жылдың наурызынан 2004 жылдың қарашасына дейін Дерри қаласындағы Гильдия залында куәліктерді тыңдады. Полковник Уилфорд тергеуді өткізу туралы шешімге наразылық білдірді және «Қанды жексенбідегі» өз әрекеттерімен мақтанғанын айтты. Екі жыл өткен соң, 2000 жылы Уилфорд: «Мүмкін, кейбір жазықсыз адамдар, қару ұстамаған адамдар жараланған, тіпті қаза болған шығар. Бірақ бұл қасақана жасалған зұлымдық емес, соғыс актісі ретінде жасалды» деді. 2007 жылы «Қанды жексенбіде» 1-ші парашют полкінің адъютанты болған, сол кездегі капитан, кейін генерал болған сэр Майк Джексон: «Кінәсіз адамдардың атылғанына күмәнім жоқ» деді. Бұл оның отыз жылдан астам уақыт бойы қаза болғандардың кінәсіз емес екенін айтуына қайшы келді. Бір парашютші куәлік беріп, лейтенанттың «Қанды жексенбіге» дейін бір түндік кездесуде: «Осыларға сабақ беріңдер, ертең бізге өлтірілгендер керек» дегенін айтты. Ол қарулы адамдарды көрмеді және жарылыс естімеді, сондай-ақ кейбір әріптес сарбаздардың қуанғанын және батылдықтан немесе ашудан атып жатқанын баяндады. Көптеген бақылаушылар Қорғаныс министрлігінің (ҚМ) тергеуге кедергі келтіруге тырысқанын айыптайды. 1000-нан астам әскери суреттер мен әскери тікұшақтың түпнұсқалық бейнематериалдары қолжеткізілмеді. Сонымен қатар, «Қанды жексенбіде» сарбаздар қолданған қарулар, тергеуде дәлел ретінде пайдаланылуы мүмкін еді, ҚМ жоғалтып алды. ҚМ барлық қарулар жойылғанын мәлімдеді, бірақ кейінірек олардың бір бөлігі әртүрлі елдерде (мысалы, Сьерра-Леоне және Бейрут) табылған, бұл кедергіге қарамастан болды. Тергеу өз қорытындыларын жазу үшін жұмысын аяқтаған кезде, жеті жыл ішінде 900-ден астам куәгерлерден жауап алды, бұл Ұлыбритания заң тарихындағы ең ірі тергеу болып табылады. Тергеудің 2009 жылдың соңында аяқталуы күтілді, бірақ 2010 жылғы жалпы сайлаудан кейінге шегерілді.
Қылмыспен айыпталу
Савилл баяндамасы жарияланғаннан кейін Солтүстік Ирландия полиция қызметінің Мұрағаттық тергеу бөлімшесі кісі өлтіру ісін тергеуді бастады. 2015 жылдың 10 қарашасында Савилл баяндамасында "Әскер J" деп аталған, 66 жастағы Парашют полкінің бұрынғы мүшесі Уильям Нэш, Майкл МакДейд және Джон Янгтың өліміне қатысты жауап алу үшін тұтқындалды. Ол көп ұзамай кепілдікпен босатылды. Солтүстік Ирландияның Бас прокуратурасы 2019 жылдың наурызында Джеймс Рэй мен Уильям МакКинниді өлтіргені үшін "Әскер F" айыптауға жеткілікті дәлелдер бар екенін мәлімдеді. Оған сондай-ақ төрт рет адам өлтіруге талпыну айыбы да тағылды. Савилл тергеуінің қорытындысы бойынша, дәлелдерге сүйене отырып, "Әскер F" Майкл Келлиді, Патрик Доэртиді және Барни МакГиганды өлтіргені анықталды, бірақ тергеуден алынған дәлелдер сотта қабылданбады және "оқ атқан сарбазды анықтауға болатын жалғыз дәлел – "Әскер F" айыпталушысы "Әскер G" берген куәлік болды, ал ол қайтыс болды". Қанды жексенбіде қаза тапқандардың туыстары кейбір кісі өлтірулер үшін тек бір сарбаз сотталуына алаңдаушылық білдірді. 2020 жылдың қыркүйегінде басқа сарбаздарға қарсы қудалау ісі қозғалмауы туралы шешім қабылданды. Құрбандардың туыстарына ирланд ұлтшыл саяси өкілдер қолдау көрсетті. "Әскер F" кейбір Ольстер лоялистерінен және Солтүстік Ирландия ардагерлері үшін әділет іздеу тобынан қолдау алды. Демократиялық юнионисттік партия (DUP) бұрынғы британдық сарбаздарға қылмыстық жауапкершіліктен иммунитет беруді талап етті. Ольстер юнионисттік партиясының (UUP) басшысы және бұрынғы сарбаз Дуг Бити, егер сарбаздар "заң шегінен шығып кетсе, олар заңға жауап беруі керек" деді. 2021 жылдың шілдесінде Бас прокуратура "Әскер F" ісін тоқтатып, 1972 жылғы мәлімдемелерді сотта дәлел ретінде пайдалану мүмкін емес деп шешті. 17 шілдеде "Village" журналы "Әскер F"тің жеке басын және оның қырғын кезінде түсірілген бірнеше суретін жариялады. 2022 жылдың наурызында Жоғарғы сот Уильям МакКинни отбасының шағымы бойынша "Әскер F" ісін тоқтату туралы бұрынғы шешімді жоққа шығарды және Бас прокуратураға істі қайта қарауды тапсырды. Бас прокуратура кейіннен сот шешіміне Ұлыбритания Жоғарғы сотына шағымданып, бірақ қыркүйек айында шағымы қабылданбады және Бас прокуратура қудалауды жалғастыруға мәжбүр болды. 2023 жылдың 24 қаңтарында "Әскер F" ісі Дерри қалалық сотында қайта басталды. Іс кейінге шегерілгеннен кейін, 2023 жылдың 26 мамырында қайта қарастырылды. 2023 жылдың 25 тамызында судья Тед Магилл "Әскер F" ісіне қатысты Виджери баяндамасына берілген бес мәлімдемені сотта дәлел ретінде пайдалануға болатынын шешті. 2023 жылдың желтоқсанында сотқа бару-бармау мәселесін қарау үшін дәлелді тыңдау өтті. Судья Магилл "Әскер F" Белфаст таж сотында сотталуға тиіс деп шешті. Сот отырысының күні әлі белгіленбеген.
Солтүстік Ирландияның бөлінуіне әсері
1969 жылы Солтүстік Ирландиядағы тәртіпсіздіктер кезінде Солтүстік Ирландияда алғашқы рет міндет атқарған Британ армиясын көптеген католиктер протестант лоялистерінің бұқаралық жиындарынан, RUC және B арнайы бөлімдерінен қорғау үшін бейтарап күш ретінде қарсы алды. Қанды жексенбіден кейін көптеген католиктер Британ армиясына қарсы бұрылып, оны енді қорғаушы емес, жау деп санады. Жастар ұлтшылдары қарулы республикалық топтарға көбірек қызығушылық таныта бастады. Ресми ИРА және Ресми Шинн Фэйн негізгі ағымдағы ирланд республикашылдығынан марксизмге бет бұрғандықтан, Уақытша ИРА жаңадан радикалданған, наразы жастардың қолдауын жеңіп алды. Келесі жиырма жылда Уақытша ИРА және Ирландия Ұлттық Азаттық Армиясы сияқты басқа да кіші республикалық топтар мемлекетке және оған қызмет ететіндерге қарсы қарулы күресін күшейтті. Республикалық және лоялистік қауымдастықтарда UDA, Ульстер ерікті күштері (UVF) сияқты қарсы жарымәскери ұйымдар пайда болды, бұл салдарынан мыңдаған адам қаза тапты. 1979 жылы Уорренпойнт шабуылында Уақытша ИРА 18 британдық сарбазды өлтірді, олардың көпшілігі десантшылар еді. Осы күні ИРА Лорд Маунтбеттенді де өлтірді. Республикашылдар бұл шабуылды "Қанды жексенбіге" кешіктірілген жаза ретінде көрсетті, граффитиде "13-і жоғалды және ұмытылмады, біз 18-ін және Маунтбеттенді алдық" деп жазылды. 2012 жылы Белфасттан келген Британ сарбазы жеккөрушілікке қатысты айыпталып, әлеуметтік желілерде парашют полкінің туларын қолданып, қаза болғандар туралы сектанттық сөздер жазды. Соңғы жылдары кейбір лоялистер Қанды жексенбідің жылдық еске алу күндері Парашют полкінің туларын көтеріп жүрді. 2013 жылдың қаңтарында, жыл сайынғы Қанды жексенбілік еске алу шеруіне дейін Дерридің лоялистік аймақтарында бірнеше Парашют полкінің туы желбіреген. Тудың желбіреуі ұлтшыл саясатшылар мен Қанды жексенбіде қаза тапқандардың туыстары тарапынан айыпталды. Қорғаныс министрлігі де тудың желбіреуін айыптады. Тулар Ұлыбритания туымен (Union Jack) ауыстырылды. Сол жылы Парашют полкінің туы Солтүстік Ирландияның басқа аймақтарында басқа лоялистік тулармен бірге желбіреген. 2014 жылы Кукстаунда Әулие Патрик күніне арналған шеру маршрутының жанында лоялистер туларды орнатты.
Көркемдік реакция
Пол Маккартни (ирланд тегінен туындаған) оқиғадан кейін екі күн өткен соң алғашқы әнін жазды. "Ирландияны ирландтарға қайтару керек" деп аталатын синглде ол осы мәселеге қатысты өз пікірін білдірді. Бұл ән Маккартнидің Wings тобымен шығарған бірнеше әндерінің бірі болды, оны BBC тыйым салды. 1972 жылы Джон Леннонның "Нью-Йорк қаласында біраз уақыт" альбомында "Жексенбі, қанды жексенбі" атты ән болды, ол осы оқиғадан шабыттанды, сондай-ақ "Ирландиялықтардың сәттілігі" деген ән де бар, ол Ирландиядағы қақтығыс туралы жалпы мәселеге тоқталды. Ирландиялық тегінен туындаған Леннон Нью-Йорктегі наразылық акциясында сөз сөйлеп, "Қанды жексенбі" күні қаза тапқандар мен олардың отбасыларын қолдады. Ирландиялық ақын Томас Кинселланың 1972 жылғы "Қырқынан он екі" поэмасы Виджери комиссиясына және "Қанды жексенбі" оқиғаларына сатирикалық және ашулы жауап болды. Black Sabbath тобының гитаристі Geezer Butler (ирланд тегінен туындаған) 1973 жылы сол аттас альбомына Black Sabbath әнінің "Sabbath Bloody Sabbath" әнінің мәтінін жазды. Батлер былай деді: "Ирландияда "Қанды жексенбі" оқиғасы болды, британдық әскерлер ирландтық наразылық көрсетушілерге оқ атты. Сондықтан мен "Sabbath Bloody Sabbath" деген атау ойлап таптым және топтың сол кездегі сезімдерін, менеджменттен қашып, Ирландияның жағдайымен байланыстырып көрсетуге тырыстым". Рой Харпердің "Lifemask" альбомынан шыққан "All Ireland" әні оқиғадан кейінгі күндері жазылды, әскерилерге сынды көзқараспен қарады, бірақ шешімге қатысты ұзақ мерзімді перспективаны ұсынды. Харпердің "The Passions of Great Fortune" кітабындағы әнге қатысты пікірі "Екі жақтағы "Қанды жексенбі" балаларының болашақта даналыққа ие болуына үміт болуы керек" деген сөздермен аяқталады. Брайан Фрильдің 1973 жылғы "Қаланың бостандығы" пьесасы оқиғаны үш бейбіт тұрғынның көзқарасынан көрсетеді. Ирландиялық U2 рок тобы 1983 жылғы "Sunday Bloody Sunday" атты наразылық әнінде осы оқиғаны еске алды. Кристи Мурдың "Graffiti Tongue" альбомындағы "Minds Locked Shut" әні сол күні болған оқиғалар туралы және қаза тапқан бейбіт тұрғындардың есімдерін атады. Осы күні болған оқиғалар 2002 жылы екі телефильмде бейнеленді: "Қанды жексенбі" (басты рөлде Джеймс Несбитт) және Джимми Макговерннің "Жексенбі" фильмі. Дериде туған суретші Уилли Доэрти Солтүстік Ирландиядағы қиындықтарды бейнелейтін көптеген туындылар жасады. "30 қаңтар 1972" туындысы "Қанды жексенбі" оқиғасына арналған. Жазушы, журналист Ричард Нортон Тейлор төрт жылдық дәлелдерді екі сағаттық сахналық қойылымға жинап, оны Tricycle театрында қойды. Пьеса британдық барлық газеттерде мақтауға ие болды, соның ішінде The Times: "Трициклдің ірі тергеудің соңғы қайта жаңғыртуы оның ең қиратушысы"; The Daily Telegraph: "Мен бұл қызықты қойылымды ерекше айқын сот драмасы деп бағалаймын"; және The Independent: "Керекті жеңіске жетті". 2010 жылдың қазан айында T with the Maggies "Domhnach na Fola" ("Қанды жексенбі" деп аудалатын ирландша) әнін шығарды, оның авторы Mairéad Ní Mhaonaigh және Tríona Ní Dhomhnaill болды.