Гибралтардағы қайғылы оқиға: "Тас үстіндегі өлім"

Кіріспе

"Тастағы өлім" – британдық теледидарлық деректі фильм, "Thames Television" телеарнасының ағымдағы оқиғалар сериясының бір бөлігі. Ол 1988 жылы көрсетілді. Бағдарлама 1988 жылғы наурыз айында Гибралтарда британдық Арнайы Әуе күштерінің ("Flavius операциясы" кодолық атымен) үш Уақытша Ирландия Республикалық Армиясының (IRA) мүшесін өлтіруін зерттеді. "Тастағы өлім" ИРА мүшелері ескертусіз немесе қолдарын жоғары көтеріп тұрғанда атып өлтірілгенін көрсететін дәлелдер ұсынды. Британ үкіметі оны айыптады және баспасөз оны сенсациялық деп сынады. Бір куәгер мәлімдемесін қайтарып алғаннан кейін, "Тастағы өлім" жеке деректі фильмдердің алғашқысы болып тәуелсіз сараптамаға түсті, оның нәтижесінде ол көбінесе ақталуға ие болды. "This Week" бағдарламасы IRA мүшелерінің бастапқыда хабарланғандай қаруланбағаны және бомбасы болмағаны белгілі болғаннан кейін оқиғаны тергеуді бастады. Деректі фильм 1988 жылғы 28 сәуірде ITV телеарнасында көрсетілді, үкімет оны кейінге жылдыруға екі рет тырысқанына қарамастан. Куәгерлердің сөйлеулерін пайдалана отырып, деректі фильм оқиғаның үкіметтік нұсқасына күмән келтірді және үш IRA мүшесінің заңсыз өлтірілуі мүмкін екенін ұсынды. Ол өз қорытындысын адам құқығы пәктілігінің адвокатына ұсынды, ол үкіметке сот тергеуін бастауды ұсынды. Бірнеше газет деректі фильмді сенсациялық және "телевизия арқылы сот" деп айыптап, оған шабуыл жасады. Олар Кармен Проэттаға қарсы науқан ұйымдастырды, ол деректі фильмнің куәгерлерінің бірі, оны бұрынғы проститутка және британдықтарға қарсы деп айыптады; Проэтта кейіннен бірнеше газетті қорлау үшін сотқа берді. Басқа газеттер "Тастағы өлім" куәгерлердің мәлімдемелерін бұрмалағанын айыптап, Тәуелсіз Хабар тарату органына (IBA) оны көрсетуге рұқсат бергені үшін сынға алды. Бағдарламаның көптеген куәгерлері Гибралтардағы сотта олардың бұрынғы куәліктерін қайталады, бірақ біреуі – "солдаттың IRA мүшесінің үстінен тұрып, ол жерге құлағанда оқ атқанын көргенін" айтқан куәгер – өз куәлігін қайтарып алды. Осының нәтижесінде "Темза" тәуелсіз сараптама тапсырды – жеке деректі фильмге қатысты алғашқы тәуелсіз сараптама. Windlesham–Rampton есебі бағдарламаның мақсаты қорытындыға келмей, сұрақтар қою болғанын көрсетті. Авторлар деректі фильмге бірнеше сын айтты, бірақ оны жалпы алғанда "жақсы ниетпен және жасырын мақсатсыз" жасалған "күшті" журналистік жұмыс деп тапты.

"Death on the Rock" was a British television documentary, part of Thames Television's current affairs series This Week. It was broadcast in 1988. The programme examined the killing of three Provisional Irish Republican Army (IRA) members in Gibraltar in March 1988 by the British Special Air Service (codenamed "Operation Flavius"). "Death on the Rock" presented evidence that the IRA members were shot without warning or with their hands up. It was condemned by the British government and denounced in the press as sensationalist. After one of its witnesses retracted his statement, "Death on the Rock" became the first individual documentary to be the subject of an independent inquiry, in which it was largely vindicated. This Week began investigating the shootings after it emerged that IRA members were not armed or in possession of a bomb as initially reported. The documentary was broadcast on ITV on 28 April 1988, despite two attempts by the government to have it postponed. Using eyewitness statements, the documentary questioned the government's version of events, and suggested that the three IRA members may have been unlawfully killed. It concluded by putting its findings to a human rights lawyer, who suggested the government should convene a judicial inquiry. Several newspapers attacked the documentary, accusing it of sensationalism and "trial by television". They mounted a campaign against Carmen Proetta, one of the documentary's witnesses, accusing her of being a former prostitute and of being anti British; Proetta later successfully sued several newspapers for libel. Other newspapers accused "Death on the Rock" of misrepresenting the eyewitnesses' statements and criticised the Independent Broadcasting Authority (IBA) for allowing it to be broadcast. Most of the programme's eyewitnesses repeated the statements to the inquest in Gibraltar, but one—who said he had seen a soldier stand over one of the IRA members and fire at the man while he was on the ground—retracted his evidence. As a result, Thames commissioned an independent inquiry—the first independent inquiry into an individual documentary. The Windlesham–Rampton report found that the programme sought to raise questions rather than to reach a conclusion. The authors made several criticisms of the documentary, but overall found it a "trenchant" work of journalism, made in "good faith and without ulterior motives".

Гибралтардағы атыс

1988 жылдың 6 наурызында ИРА белсенді қызмет тобының үш мүшесі – Дэниел МакКэнн, Мейред Фаррелл және Шон Савидж – Гибралтардағы тұраққа көлік тоқтатқан. Бұл тұрақ Ұлыбританиялық сарбаздардың апта сайынғы "қызметтік алмасу" рәсіміне дайындалатын жиналатын орны ретінде қолданылды. Үшеуі де британдық билік тарапынан рәсімге дайындалып жатқан сарбаздар толы тұраққа бомба орнатуға қатысты болуы күдіктелді. Күдіктілер Испания шекарасына қарай қайтып бара жатқанда, Арнайы әуе күштерінің мүшелері – британдық сарбаздар тарапынан атып өлтірді. Оқиғадан кейін Ұлыбритания үкіметі Гибралтарда ірі көлік бомбасы табылғанын және Гибралтар полициясы үш күдіктіні атып өлтіргенін мәлімдеді. Сол күні кешке британдық телеарналар аталған көлік бомбасы туралы хабарлады, сондай-ақ ИРА мүшелері билік өкілдерімен "атысқан" деген ақпарат таралды. Ұлыбританияның барлық басылымдары келесі күні оқиғаны жариялады, олардың бірнешеуі көліктің өлшемдерін көрсетіп, оның "сынықтармен толтырылған" екенін жазды. Сол күні таңертең Қарулы күштер министрі Иан Стюарт BBC Radio 4 арнасына берген сұхбатында "әскери қызметкерлер оқиғаға қатысқан" және "табылған көлік бомбасы залалсыздандырылған" деді. Келесі күні Ұлыбританияның сыртқы істер министрі сэр Джеффри Хоу Төменгі палатаға мәлімдеме жасап, ИРА мүшелерінің қарусыз болғанын және тұраққа тоқтатылған көлікте жарылғыш заттар табылмайтынын хабарлады. Хоу ИРА мүшелерінің "Гибралтар полициясына көмек көрсетіп жұмыс істеген әскери қызметкерлерді өз және басқалардың өміріне қауіп төндіретіндей әрекеттер жасағанын" айтты. "Осыған байланысты, - деді Хоу, - олар "Гибралтар полициясына көмек көрсетіп жұмыс істеген әскерилер тарапынан атып өлтірілді".

On 6 March 1988, three members of an IRA Active Service Unit—Daniel McCann, Mairead Farrell, and Sean Savage—were witnessed parking a car in a car park in Gibraltar; the car park was used as an assembly area for British soldiers preparing for the weekly "changing of the guard" ceremony outside the Convent (the residence of the governor of Gibraltar). The three were suspected by the British authorities of being part of a plot to detonate a car bomb in the car park while it was full of soldiers preparing for the ceremony; while the suspects were walking back towards the Spanish border, they were shot dead by British soldiers, members of the Special Air Service. In the immediate aftermath of the shootings, the British government released a statement to the effect that a large car bomb had been found in Gibraltar, and that three suspected terrorists had been shot dead by the Gibraltar Police. That evening, British television news reported the finding of the alleged car bomb, and added that the IRA members had been involved in a "shootout" with authorities. All of Britain's daily newspapers covered the shootings the following morning, several of which cited the size of the alleged car bomb as and wrote that it was "packed with shrapnel". The same morning, Ian Stewart, Minister of State for the Armed Forces, told BBC Radio 4 that "military personnel were involved" in the shootings, and that "a car bomb was found, which has been defused". The following day, Sir Geoffrey Howe, the British foreign secretary, made a statement to the House of Commons regarding the shootings, in which he informed the house that the IRA members were unarmed, and that the car parked in the assembly area did not contain an explosive device. Howe stated that the IRA members "made movements which led the military personnel, operating in support of the Gibraltar Police, to conclude that their own lives and the lives of others were under threat". "In light of this response", Howe continued, "they were shot" by "military personnel, operating in support of the Gibraltar Police".

Тергеу

"This Week" редакторы Роджер Болтон бастапқыда ату оқиғасын зерттеудің көп мәні жоқ деп ойлады. Атыс оқиғасынан кейін ұсынылған оқиғалардың ресми есебіне сүйене отырып, Болтон көпшіліктің ИРА мүшелеріне "олар лайықты жаза алды" деп ойлайтынына сенді. Болтонның қызығушылығы Хаудың мәлімдемесімен және онда қаза болғандардың қарусыз болғаны және бомбасы болмағаны туралы мәлімдемемен оянды. Содан кейін ол "This Week" журналистері Джулиан Манион мен Крис Окслиді Гибралтар мен Испанияға (сәйкесінше) ату оқиғасы туралы толық ақпарат жинау үшін жіберді. Болтон Миллтаун зиратындағы шабуыл мен капралдардың өлтірілуі, Гибралтардағы оқиғалардың нәтижесінде Белфаста болған екі оқиға, ату оқиғасын зерттеуге "одан да күшті себептер" берді деп сенді; команда бағдарламаның фокусын атудың Белфастқа тигізген әсеріне аударуды ойлады, бірақ бастапқы жобаны жалғастыруға шешім берді.

Гибралтар

Оксли Гибралтар полициясының атыс оқиғасын тергеумен айналысып жатқанын білгенде таң қалды, өйткені ол оқиғаға дейін болған жағдайларға тікелей қатысқан еді. Полиция тергеуінің жеткіліксіз екеніне алаңдады, себебі полиция Фарелл мен Макканнның қаза болған жерін көрген пәтер тұрғындарынан ешқандай мәлімдеме алмады. Гибралтар коронері Феликс Пицарело бұл аптадағы тергеуді құптады және ол тергеуге көмектесетін куәгерлерді табуға үміттенді. Манион Мадридке барып, бақылау операциясы туралы толық мәлімет алуға тырысты. Болтон 18 наурызда командаға Элисон Кэйнды қосты; оның міндеті атыс оқиғасы болған жерге қарап тұрған пәтерлерге барып, куәгерлермен сұхбаттасу болды. Команда камераға сөйлеуге келісетін екі куәгер тапты: жергілікті адвокат Стивен Буллок, ол әйелімен серуендеп бара жатып оқиғаны көрген, және үй шаруасымен айналысатын Джози Селесия, ол Макканн мен Савиджтің атылуын өз пәтерінен көрген. Екі куәгердің де берген мәлімдемелері атыс оқиғасы туралы ресми мәліметтерге қайшы келді. Журналистер баллистикалық сарапшы ретінде генерал-полковник Джордж Стайлзді шақырды. Стайлз - зейнеткердегі британ армиясының офицері, Солтүстік Ирландиядағы Түйткіл кезінде бомбаларды жоюмен айналысқан. Ол Савиджтің машинасы тұрақталған автотұрақты қарап шықты, содан кейін журналистердің пікірінше, ИРА мүшелерінің ең мүмкін бағыты бойынша қала көшелерімен жүрді. Журналистер пікірін сұрағанда, Стайлз биліктің атыс себептерін күмәнді санады. Егер Савиджтің машинасы үлкен бомба болған болса, оның салмағы көліктің пружиналарында байқалар еді деп түсіндірді. Стайлз сондай-ақ, бомбаның қашықтан жарғызылуы да күмәнді деп санайды, себебі атыс оқиғасы болған жерлер арасындағы ғимараттар және аймақтағы басқа радиосигналдар оны басып кетуі мүмкін еді. Соңында журналистер Стайлзден атыс оқиғасы болған жерді, соның ішінде Макканн мен Фаррелл атылған бензин станциясының сорғыларындағы оқ тиген іздерді тексеруді сұрады. Стайлз оқ тиген іздерді қарап жатқанда, Кэйнге қарт әйел жақындап, оны жақын маңдағы пәтер үйіне алып барды. Сол жерде әйел Кэйнды қызымен таныстырды, ол Кэйнге бензин станциясындағы атысқа куә болғанын айтты; бастапқыда тартынғанмен, ол өз есебін жазбаша түрде берді. Проэтта Макканн мен Фаррелл атылуына бірден бұрын, Винстон Черчилль даңғылында сиренасы қосылған полиция машинасының солтүстікке қарай келе жатқанын көргенін айтты; ол қарап тұрғанда полиция машинасы кенеттен тоқтады және төрт адам - бір форма киген полиция қызметкері және азаматтық киім киген үш адам - машинадан секірді. Ол жай киім киген, барлығы тапанша ұстаған ер адамдардың жолдың ортасынан секіріп өткенін, сол кезде Макканн мен Фаррелл қолдарын көтергенін көргенін айтты. Ол үш адамның содан кейін атыс ашқанына сенді, ал Макканн мен Фарреллдің қолдары жоғары көтерілген, және олар киімдеріне немесе Фарреллдің сөмкесіне қарай ешқандай қозғалыс жасамады. Содан кейін бір адам Макканн мен Фарреллдің үстіне жығылып, оларды атуды жалғастырды. Проэттаның атыс оқиғасы туралы берген мәліметтері Стайлздің бензин станциясындағы оқ іздерінен алған қорытындыларымен сәйкес келді. Стайлз сондай-ақ, оның денеге тиген оқтарды сипаттауына сенімді болды, себебі оны тек атысқа куә болған адам ғана осылай сипаттай алады деп ойлады. Проэттаның әскерилердің полиция машинасымен келгені туралы мәліметтері атыс оқиғасынан кейінгі күні жарық көрген газеттердегі кейбір хабарларға сәйкес келді. Кэйн атыс оқиғасына тағы екі куәгерді іздестірді: Диана Треси, ол сарбаздардың Савиджді ескертусіз артынан атып, ол жерге түскен кезде атып өлтіргенін көргенін айтты, және Кеннет Аскез, ол қолмен жазылған, қолтаңбасы жоқ мәлімдеме берген, бірақ видеоға түсіруге немесе куәгер ретінде танылуға өте қарсы болды. Ол басқа куәгер арқылы журналистердің назарына ілікті, ол Кэйнге атыс оқиғасынан кейінгі жағдайды бейнежазбада көрсетті. Журналистер куәгерге екінші делдал арқылы жақындап, машинамен терілген, қолтаңбасы жоқ ант берген мәлімдеме алды. Екі құжатта да Аскез Савидж атылған жерге өтіп бара жатқан көлікте жолаушы болғанын айтты; ол Савиджтің жерде жатқанын және солтүстікке қарай тұрған сарбазды көргенін, содан кейін сарбаз Савиджді "бірнеше рет жақыннан" атқанын көргенін айтты. Журналистер Аскезді оның антхатына қол қоюға көндіре алмады, бірақ оны бағдарламаға енгізуге шешім қабылдады.

Oxley was surprised to learn that the Gibraltar Police were handling the police investigation into the shootings, having been closely involved in the events leading up to them. He grew concerned that the police investigation was insufficiently rigorous when he learned that the police had not taken statements from residents whose flats overlooked the scene of Farrell's and McCann's deaths. The Gibraltar coroner, Felix Pizzarello, welcomed This Weeks investigation and hoped it would uncover witnesses who could assist the inquest. Manyon travelled to Madrid to learn more about the surveillance operation. Bolton added Alison Cahn to the team on 18 March; her task was to visit the flats which overlooked the scene of the shootings and interview any eyewitnesses. The team found two eyewitnesses who were willing to speak on camera—Stephen Bullock, a local lawyer who had witnessed the events while out for a walk with his wife, and Josie Celecia, a housewife who had seen the shooting of McCann and Savage from her apartment window. Both witnesses' statements appeared to be inconsistent with the official account of the shootings. The journalists engaged Lieutenant Colonel George Styles, GC, as a ballistics expert. Styles was a retired British Army officer who had served as a bomb disposal officer in Northern Ireland during the Troubles. He inspected the car park where Savage had parked the car, then walked through the town along what the journalists believed was the IRA members' most likely route. When asked his opinion by the journalists, Styles cast doubt on the authorities' stated reasons for the shootings. He explained that, had Savage's car contained a substantial bomb, the weight would have been evident on the vehicle's springs. Styles also felt that a potential bomb was unlikely to have been detonated with a remote detonator on account of the buildings between the scenes of the shootings and the likelihood that it would be drowned out by other radio signals in the area. Finally, the journalists asked Styles to examine the scenes of the shootings, including ricochet marks on the pumps at the petrol station where McCann and Farrell were shot. As Styles was examining the ricochet marks, Cahn was approached by an elderly woman, who led her to a nearby apartment building. There, the woman introduced Cahn to her daughter—Carmen Proetta—who told Cahn that she had witnessed the shooting at the petrol station; although initially reluctant, she gave her account in an affidavit. Proetta asserted that, immediately before McCann and Farrell were shot, she saw a police car travelling north on Winston Churchill Avenue with its siren activated; as she watched, the police car stopped abruptly and four men—one uniformed police officer and three men in civilian clothes—jumped out. She stated that the plain clothed men, all carrying pistols, leapt across the central reservation barrier, at which point she saw McCann and Farrell raise their hands. She believed the three men then opened fire, while McCann and Farrell had their hands in the air, and that neither made any movements towards their clothing or Farrell's handbag. One of the men then crouched over McCann and Farrell while they were on the ground, and continued to shoot them. Proetta's account of the shooting tallied with conclusions Styles drew from bullet marks at the petrol station. Styles also found her description of the bullets striking the bodies convincing, believing that only somebody who had witnessed a shooting would be able to describe it so vividly. Proetta's account of the soldiers arriving in a police car matched some of the newspaper reports from the day after the shootings. Cahn traced two further witnesses to the shootings—Diana Treacy, who said she had seen the soldiers shooting Savage in the back without warning and continuing to shoot him while he was on the ground, and Kenneth Asquez, who had provided a hand written, unsigned statement, but was extremely reluctant to be filmed or named as a witness. He had come to the attention of the journalists through another witness, who provided Cahn with a video recording of the aftermath of the shootings. The journalists approached the witness through a second intermediary and received a typed but unsigned affidavit. In both documents, Asquez stated that he had been a passenger in a car that was passing the scene of Savage's shooting; he described seeing Savage lying on the ground with a soldier standing over him, and witnessing the soldier shoot Savage "two or three times at point blank range" while the latter was on the ground. The journalists failed to persuade Asquez to sign his affidavit, but decided to incorporate it into the programme nonetheless.

Солтүстік Ирландия

"This Week" бағдарламасы "Death on the Rock" фильмінің бір бөлігін Солтүстік Ирландияда түсірді, оның ішінде Макканн, Савидж және Фарреллдің қосылу рәсімі де болды. Manyon, Sinn Féin жетекшісі Джерри Адамспен сұхбаттасты, ол үшеуінің Гибралтарда бомбалық шабуыл жоспарлап отырғанын растаудан бас тартты. Бағдарлама тобы Адамстың сұхбатын пайдаланбауға шешім қабылдады және түсірілімнен бар болғаны 45 секундтық материал қолданылды. Журналистер ИРА-ның Гибралтарда жарылуы жоспарланған бомба сияқты бомбаның қандай зардаптарға әкелуі мүмкін екенін көрсетуге тырысты; бастапқыда олар сондай мөлшердегі бомбаның бақыланатын жарылысын түсіруді жоспарлады, бірақ ешбір жеке компания үкімет рұқсатысыз мұндай тәжірибе өткізуге келіспеді. Оның орнына, "This Week" бағдарламасы 1987 жылғы қарашада Эннискилленде болған кішкентай бомбалау салдарынан күйеуі комаға түскен Норин Хиллмен сұхбаттасып, "ИРА бомбалауларының адам трагедиясын көрсетуді" көздеді.

Қорытынды

Болтон өзінің командасының Гибралтардағы атыс туралы деректі фильмді таратуға жеткілікті материалдары бар деп сенді. Журналистер камераға сөйлеуге дайын болған куәгерлерді түсірді. Олар сондай-ақ тікұшақты жалға алып, испан полициясының көмегімен бақылау операциясын қайта құрды. Ұлыбритания мен Гибралтар билігі журналистердің қорытындылары туралы ешқандай ақпарат беруден немесе пікір білдіруден бас тартты. Осылайша, "This Week" әдеттегідей, мұндай деректі фильмді аяқтау үшін өз қорытындыларын үкімет мүшесіне ұсына алмады және олардың реакциясын жариялай алмады. Мұндай қорытындының орнына Болтон Джордж Карманға – адам құқықтары мәселелеріне маманданған жетекші лондондық заңгерге – жүгінді, ол бағдарламаға сұхбат беруге келісті. 26 сәуірде, "Тастағы өлім" эфирге шығуға екі күн қалғанда, британ үкіметі оның эфирге шығуына кедергі келтіруге тырысты. Хау, Тәуелсіз телерадио хабарларын тарату органының (IBA) төрағасы Лорд Томсоннан деректі фильм сот тергеуіне зиян келтіруі мүмкін деген қорқынышпен оны кейінге жылдыруды сұрады. Томсон "Тастағы өлімді" жеке қарап шықты, содан кейін түсіндірмеге екі түзету енгізіп, оны эфирге жіберуге рұқсат беру туралы соңғы шешімді қабылдады. Кейін ол "парадоксалды түрде" бұл шешімнің "өте қиын болмағанын" жазды. "Менің әріптестеріммен бірге біз IBA-ның "Темза" журналистерінің куәгерлер деп мәлімдеген адамдармен сұхбаттасуына және көптеген басқа журналистер атыс оқиғасынан кейін осы істі тергегендей, оқиғаны зерттеуіне ешқандай себеп көрмейміз, егер террористердің қылмыстық тарихы және олар жоспарлаған қылмыстың ауқымы нақты көрсетілсе және заңдық жағдай бізді қанағаттандырса" деді ол. Хау, деректі фильм сотта куәгерлердің куәліктерін бұзуы мүмкін деген сәл өзгеше себеппен, бағдарламаның көрсетілуі тиіс күні оның эфирге шығуына тағы да кедергі келтіруге тырысты. Бірақ заң кеңесінен кейін IBA эфирге рұқсат беру туралы шешімін күшінде қалдырды.

Реакция

"Тастағы өлім" төңірегіндегі пікір таластар Лорд Томсон тәжірибесінде "теңдесіз" болды. Хабар тарағаннан кейінгі таңда британдық басылымдар This Week-ке ашық немесе орташа ықылас көрсеткендей болды; The Times "Тастағы өлім" жағдайын "өте алаңдатарлық, жауапты және терең зерттелген" деп бағалап, "маңызды сұрақтарды көтеріп, оларды жан-жақты қарастыру қажеттігін" айтты. Таблоидтар бағдарламаны және оның авторларын сынады. Daily Mail газетінің бас жазбасында "SAS-тің теледидардағы сотталуына деген ашу-ыза" деп жазылған, ал ішкі мақаласында бағдарлама "керемет жаңсақ" екені айтылды. Сол күні Болтон Channel 4 арнасының Right to Reply бағдарламасына қатысуға келісті, онда қарапайым көрермендер даулы телебағдарламалардың авторларынан сұрақ қоюға мүмкіндік алатын; бағдарлама алдын ала жазылған еді және ерекше жағдайда, продюсерлер қатысушылардың бірі – Маргарет Тэтчердің бұрынғы қызметкері бейтарап көрермен екенін мәлімдегеннен кейін жазбаның соңғы бөлігін кесуге келісті. Ол Болтонды террористермен байланысы бар деп айыптап, шабуыл жасады. Британдық таблоидтар Проэттаға қарсы науқан ұйымдастырды. Хабар тарағаннан кейінгі күні Лондонның Evening Standard газеті Проэттаның күйеуі туралы мақала жариялады. Мақалада Гибралтар полициясының баспасөз хатшысына сілтеме жасалып, ол полицияға белгілі есірткі тасымалдаушы екені айтылды. Апта бойы бірнеше таблоидтар Кармен Проэтта эскорт-агенттік басқарады және ол қылмыстық өтілі бар бұрынғы секс-қызметкер екенін жариялады. Бірнеше мақала Проэттаны британдықтарға қарсы кейіпте көрсетуге тырысты, соның ішінде The Daily Telegraph газетінде ол Гибралтардағы 1967 жылғы референдумда британдық басқаруды тоқтатуға дауыс берген 44 адамның бірі болды деп жазылған. Шындығында, Проэтта қысқа мерзімге испандық турфирманың директоры болып қызмет еткен және Испанияда да, Гибралтарда да қылмыстық өтілі болған жоқ; оның күйеуі Испанияда есірткі сақтағаны үшін сотталған және атыс кезінде оның қайығын есірткі тасымалдаушыларға пайдалануға рұқсат бергені үшін жеке айыптамалар қарастырылып жатқан. Кейін Проэтта The Sun және басқа газеттерді артық айыптағаны үшін сотқа берді және айтарлықтай өтемақы алды. The Sunday Times өзінің жеке тергеуі арқылы бағдарламаның сенімділігін күмәнге түсіруге тырысты. "Ресми деректерге" сілтеме жасап, газет оқырмандарына This Week-тің оқиға баяндауы "маңызды қателіктерге" толы және "шын оқиғаға мүлдем ұқсамайды" деп мәлімдеді. Газетте бағдарламаның бірнеше куәгерлері "Тастағы өлім" олардың сөздерін бұрмалаған деп есептегені айтылды. Стайлз өзінің екі "негізгі пікірінің" эфирге шыққан нұсқадан алынып тасталғанына наразы болды, атап айтқанда, Проэттаның берілу белгісі деп түсіндіргені күдіктілерге оқ тиген кездегі рефлекс болуы мүмкін екені және ИРА мүшелері шекараның испан жағында тұрған басқа көлікте бомба жаруы мүмкін екені туралы пікірлер. Соңғы пікір алынып тасталды, өйткені This Week тобы ИРА-ның испан аумағында бомба жарудан ешқандай пайда көре алмайтынын есептеді; алғашқысы бағдарламаға енгізілді. Селесия Проэттаның баяндамасын "абсурдты" деп сипаттады, ал Стивен Буллок Проэттаның полиция машинасымен келген қара киім киген сарбаздарды көргені туралы мәлімдемесіне қарсы шықты – The Sunday Times бұл куәліктің Проэттаның дәлелін "жойғанын" сенді. Екі куәгер де басқа газеттерге жазған хаттарында бұл мәлімдемелерді жоққа шығарды. Бюлок Проэттаның дәлелінен тек бір детальды жоққа шығарды, ал ол және Проэтта өздерінің мәлімдемелерінде екі түрлі полиция машинасынан сөз қозғады. The Sunday Times Стайлздың атыс алдын ала жасалған шабуыл болғаны туралы пікірін жарияламады. Стайлз "соғыс жүргізіп жатқан екі белсенді топтың [ИРА мүшелерін] жылдам, таза және басқа адамдарға зиян келтірмей жоюы – осылай істеу керек сияқты" деген пікірде болды. Бірнеше газет IBA-ның деректі фильмді көрсетуге рұқсат беру шешімін сынады.

The controversy surrounding "Death on the Rock" was "unsurpassed" in Lord Thomson's experience. The morning after the broadcast, the British broadsheets appeared open minded or moderately favourable to This Week; The Times believed that "Death on the Rock" "seemed a significant, thoroughly responsible and serious examination of a most disturbing case" and that it "simply raised serious questions and suggested they needed deep examination". The tabloids berated the programme and its makers. The Daily Mail main headline read "fury over SAS 'trial by TV'", while in an inside article, it called the programme "woefully one sided", That evening, Bolton agreed to appear on Channel 4's Right to Reply, a show which allowed ordinary viewers to question the makers of controversial television programmes; the programme was pre recorded, and, unusually, the producers agreed to cut the end of the recording after one of the participants—a former member of Margaret Thatcher's personal staff claiming to be an impartial viewer—launched an attack on Bolton, in which he accused Bolton of associating with terrorists. The British tabloid press mounted a campaign against Proetta. The day after the broadcast, the London Evening Standard printed a story about Proetta's husband; the piece—citing the Gibraltar Police press officer—stated that he was a drug smuggler well known to the police. Over the course of the week, several of the tabloids ran stories alleging that Carmen Proetta ran an escort agency and that she was a former prostitute with a criminal record. Several stories also attempted to portray Proetta as anti British, including one in the broadsheet The Daily Telegraph which said she was one of the 44 people who voted to end the British administration in Gibraltar's 1967 referendum. In fact, Proetta had served briefly as a director of a Spanish tour company and had no criminal record in either Spain or Gibraltar; her husband had been convicted for drug possession in Spain and was, at the time of the shootings, facing separate charges for allowing his boat to be used by drug smugglers. Proetta later sued The Sun and other newspapers for libel and won substantial damages. The Sunday Times attempted to undermine the programme's credibility with its own investigative journalism. Citing "official sources", the paper told its readers that This Weeks account of the shootings was "crucially flawed", and "bore no resemblance to what happened". It stated that several of the programme's witnesses felt that "Death on the Rock" had misrepresented their statements. Styles was said to be aggrieved that two of his "key opinions" had been omitted from the version broadcast—specifically that what Proetta interpreted as a gesture of surrender may have been an involuntary reaction to the bullets striking the suspects' bodies, and that the IRA members could still have detonated a bomb in another vehicle parked on the Spanish side of the border. The latter opinion was omitted because the This Week team saw little for the IRA to gain by detonating a bomb on Spanish soil; the former was included in the broadcast. Celecia, it alleged, had dismissed Proetta's account as "ridiculous", while Stephen Bullock had contradicted Proetta's statement that she had seen plain clothed soldiers arriving in a police car—testimony The Sunday Times believed "destroyed" Proetta's evidence. Both witnesses refuted these claims in letters to other newspapers. Bullock had dismissed only one detail in Proetta's evidence, while he and Proetta had been referring to two distinct police cars in their statements. The Sunday Times omitted Styles' belief that the shootings were a pre emptive attack. Styles' view was one of "two active service units waging war [ ] taking [the IRA members] out quickly, cleanly, and without other people being hurt—that seems to be the only way". Several newspapers were critical of the IBA's decision to allow the documentary to be broadcast.

Сұрау салу

Бағдарламаның куәгерлері 6 қыркүйекте басталған сотта пайда болды. Алғашқы куәлік берген азаматтардың бірі – Қорғаныс министрлігінде жұмыс істеген жарылғыш заттар сарапшысы Аллен Фердей, ол Стайлздың деректі фильмге қосқан үлесін растады: ИРА қашықтан жарылатын бомбаны нысанаға тікелей көз жеткізбей қолданғаны белгілі емес. Сот барысында әртүрлі сарапшылар атысқан жерден тұрақтанған «Рено» көлігіне жарылыс сигналы жеткен-жетпегені туралы келіспеді. Төрт куәгер оқиғаның ресми нұсқасын қолдайтын дәлелдер келтірді; әсіресе, ешкім солдаттардың Макканн, Савидж немесе Фарреллді жерде жатқанда атып жатқанын көрген жоқ. «Тастағы өлім» фильмінің куәгерлері шақырылғанда Стивен Буллок сотқа Макканн мен Савиджтің қолдарын көтергенін, содан кейін САС оларды жақыннан атқанын көргенін айтты. Джози Селесияның Макканн мен Фарреллді қарулы сарбаздың атып жатқанын көргені туралы мәлімдемесі үкімет адвокаттары тарапынан сынға алынды, олар оның «Тастағы өлім» фильмінен кейін есебі өзгергенін және күйеуінің суреттерінен сарбаздарды анықтай алмағанын көрсетті. Макси Проэтта сотқа төрт адамды (үш азаматтық киімде және бір Гибралтар полициясының офицері) Уинстон Черчилль даңғылындағы жанармай станциясының қарсы жағынан келе жатқанын көргенін айтты; адамдар орталық бөліске секіріп өтті, ал Фаррелл қолын көтерді, содан кейін бірнеше оқ атылғанын естіді. Әйелінің куәлігіне қарамастан, ол Фарреллдің қимылының қарсылық емес, өзін-өзі қорғау екеніне сенді, және ол естіген оқтар полиция машинасынан келмегенін айтты. Үкімет адвокаттары олар мен оның әйелі көрген полиция машинасы басқа куәгерлер оңтүстікке қарай көрген машина екенін, және ол оқ атысқа жауап беріп жатқанын болжады, бірақ Проэтта адвокаттардың ұсынысы ақылға сыймайды деп жауап берді. Кармен Проэттаның келесі күні берген куәлігі «Тастағы өлім» фильмінде берген куәлігімен кейбір қарама-қайшылықтарға ие болды. Ол енді САС Макканн мен Савиджді жерде жатқанда атып жатқанын көргеніне сенімді емес, өйткені ол солдаттардың қаруларынан патрондардың гильзаларын көргенін есіне түсіре алмады. Үкімет адвокаттары Проэттаның куәлігінің сенімділігіне күмән келтірді, оның өзгеруіне сүйене отырып, ол полиция алдында «Тастағы өлім» фильміне куәлік бергенімен күмәнді әрекет жасады. Ол полиция «Тастағы өлім» фильмін көрсеткеннен кейін ғана онымен оқ атыс туралы сөйлескенін айтты. Аскез журналистерге берген мәлімдемесін қайтарып алды, ол майор Боб Рэндаллдың (оның бағдарламаға оқ атысқаннан кейін түсірілген бейнежазбаны сатқан) «жалған» сөздерін айтты. Британдық таблоидтар Аскездің мәлімдемесін қайтарып алуын кеңінен жариялады, ал бірнеше парламент мүшелері «Тастағы өлімді» Аскезді САС пен британ үкіметін беделсіз ету үшін манипуляциялаумен айыптады. Алайда, Аскездің мәлімдемесінде көпшілікке жарияланбаған және тек сотта ғана көпшілікке мәлім болған бірнеше мәліметтер болды, бірақ сот тергеушісі сұраған кезде Аскез бұл айырмашылықты түсіндіре алмады, өйткені ол «біраз шатасты». Сот 30 қыркүйекте аяқталып, қазылар заңды түрде адам өлтірген деген үкім шығарды. Соттан кейін Макканн, Савидж және Фарреллдің отбасылары Еуропалық адам құқықтары жөніндегі комиссияға Гибралтардағы билік органдарының әрекеттері Еуропалық адам құқықтары жөніндегі конвенцияның (ЕҚАД) 2-бабын («өмір сүру құқығы») бұзғаны туралы пікір алу үшін өтініш берді. Комиссияның есебінде 2-баптың бұзылуы жоқ, бірақ бұл істі соңғы шешім үшін Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотқа (АҚЕҚ) жіберді. Сот британ үкіметі үш адамды өлтіруге сөз байласты деген отбасылардың өтінішін қабылдамады, бірақ операцияны дұрыс жоспарламау мен бақылауда 2-бапты бұзды деп тапты. Алайда, үш адамның террористік актіні дайындап жатқанда қаза тапқаны үшін, өтініш берушілердің зиянды өтеу туралы талаптары қабылданбады, бірақ үкіметке өтініш берушілердің шығындарын төлеуді бұйырды. Уиндлешем консервативті саясатшы, жеке кеңесші және Ішкі істер министрлігінде, содан кейін Солтүстік Ирландия кеңсесінде бұрынғы министр болды; ол сонымен қатар тележурналистикада тәжірибе жинады, бұған дейін ол екі телекомпанияны басқарды. Рэмптон бұқаралық ақпарат құралдары және жамандау заңдарына маманданған жетекші адвокат болды. Тергеудің мақсаты «Тастағы өлімді» жасау және көрсетуді» зерттеу болды, оның ішінде оның құрылуы, өндірісі, мазмұны және сотқа тигізген әсері. Баяндамада көрсетілген дәлелдер террор...

The programme's eyewitnesses appeared at the inquest, which began on 6 September. One of the first civilians to give evidence was Allen Feraday, an explosives expert who worked for the Ministry of Defence (MoD); he confirmed Styles' contribution to the documentary—that the IRA had not been known to use a remote detonated bomb without a direct line of sight to their target. The various expert witnesses at the inquest disagreed as to whether a detonation signal could have reached the parked Renault from the scenes of the shootings. Four eyewitnesses gave evidence which broadly supported the official version of events; in particular, none saw the soldiers shoot McCann, Savage, or Farrell while they were on the ground. When the witnesses from "Death on the Rock" were called, Stephen Bullock told the coroner that he saw McCann and Savage raise their hands before seeing the SAS shoot them at point blank range. Josie Celecia's statement that she saw a soldier shooting at McCann and Farrell while the pair were on the ground was challenged by government lawyers, who pointed out that her account had changed since "Death on the Rock" and that she was unable to identify the soldiers from photographs taken by her husband. Maxie Proetta told the coroner that he had witnessed four men (three in plain clothes and one uniformed Gibraltar Police officer) arriving opposite the petrol station on Winston Churchill Avenue; the men jumped over the central reservation barrier and Farrell put her hands up, after which he heard a series of shots. In contrast to his wife's testimony, he believed that Farrell's gesture was one of self defence rather than surrender, and he believed that the shots he heard did not come from the men from the police car. The government lawyers suggested that the police car he and his wife had seen was one seen by other eyewitnesses further south, and that it was responding to the shootings but Proetta replied that the lawyers' suggestion did not make sense. Carmen Proetta's testimony the following day contained some discrepancies with the evidence she gave to "Death on the Rock". She was no longer certain that she had seen the SAS shoot McCann and Savage while the latter were on the ground, because she could not recall seeing shell casings being ejected from the soldiers' weapons. The government lawyers questioned the reliability of Proetta's evidence based on her changes, and implied that she behaved suspiciously by giving evidence to "Death on the Rock" before the police. She responded that the police had not spoken to her about the shootings until after "Death on the Rock" had been shown. When Asquez reluctantly appeared, he retracted the statements he had given to the journalists, which he said he had made up after "pestering" from Major Bob Randall (who had sold the programme a video recording of the aftermath of the shootings). The British tabloids covered Asquez's retraction extensively, while several members of parliament accused "Death on the Rock" of manipulating Asquez in an attempt to discredit the SAS and the British government. However, Asquez's statement contained several details that were not released publicly, and which only entered the public domain during the inquest, though, when questioned by the coroner, Asquez said he could not explain the discrepancy because he was "a bit confused". The inquest concluded on 30 September and the jury returned a verdict of lawful killing. Following the inquest, the families of McCann, Savage, and Farrell applied to the European Commission of Human Rights for an opinion on whether the authorities' actions in Gibraltar violated Article 2 (the "right to life") of the European Convention on Human Rights (ECHR); This Week journalists provided statements to the commission regarding the Spanish surveillance operation (the existence of which had been denied by the British authorities at the inquest). The commission's report found no violation of Article 2, but referred the case to the European Court of Human Rights (ECtHR) for a final decision. The court rejected the families' submission that the British government had conspired to kill the three, but did find a violation of Article 2 in the defective planning and control of the operation. Nevertheless, the applicants' claim for damages was dismissed on the grounds that the trio had been killed while preparing an act of terrorism, though it did order the government to pay the applicants' costs. Windlesham was a Conservative politician, privy councillor, and former minister in the Home Office and then the Northern Ireland Office; he also had experience of television journalism, having previously managed two television companies. Rampton was a leading barrister specialising in media law and libel. The inquiry's terms of reference were "to inquire into the making and screening of 'Death on the Rock'", including its creation, production, content, and any effect it had had on the inquest. The report found that the tendency of the evidence presented in the programme was to suggest the terrorists had been unlawfully killed, and that it did not explore alternative explanations in any depth. Nevertheless, Windlesham and Rampton believed that the programme presented evidence for one possible explanation, but sought to raise questions rather than reach a conclusion. In analysing the content of the programme, they found that it allowed the witnesses to give their accounts in their own words rather than presenting them as established fact. Thus, they found that the content did not infringe any requirement for neutrality. The report scrutinised in detail the statements of the eyewitnesses who spoke on camera, including the parts of the interviews that were not included in the broadcast version of the programme. It found, with two exceptions, that the witnesses' statements were fairly represented in the programme. The exceptions were that the programme suggested that Bullock had not heard a warning, when he was in no position to hear whether such a warning was given or not; and that the commentary implied that all four witnesses who appeared on the programme had seen no threatening movements from the IRA members, when only two had been asked whether they witnessed such movements. Windlesham and Rampton also considered Asquez's statement and the journalists' decision to incorporate it into the programme. The report considered that the journalists acted reasonably in using the statement, despite Asquez's refusal to sign it, on the grounds that Asquez had given two separate, near identical statements (including one to a lawyer), and that they considered it unlikely that somebody would invent such a dramatic account. Nonetheless, the report criticised the programme for not informing viewers of Asquez's refusal to sign the statement. The Foreign and Commonwealth Office (FCO) made representations to the inquiry that "Death on the Rock" could potentially have had an adverse effect on the inquest on the same grounds that Howe had attempted to delay the broadcast. The first was that the programme might have been seen by members of the inquest jury, and could thus have caused them to reach a conclusion on the shootings before hearing the evidence at the inquest. Considering this submission, the report agreed with the opinions of lawyers consulted by Thames and the IBA that "Death on the Rock" was safe to be broadcast on 28 April 1988. The report considered that Thames withheld distribution of "Death on the Rock" from Gibraltar and Spain specifically to address such concerns, though it was widely discussed in British newspapers (which are widely sold in the territory) and extracts later became available in Gibraltar. The report concluded it was foreseeable that the content of "Death on the Rock" would become known in Gibraltar, but that it would not have prejudiced potential jurors as, in the authors' opinion, the programme raised one possibility, but did not seek to present it as the only possible version of events. The second was that the programme might have contaminated the evidence presented at the inquest, as witnesses might have been tempted to give false or embellished accounts for the television. The report dismissed this concern; the authors believed that all the eyewitnesses gave honest accounts of what they believed they saw, and pointed out that three had given statements to the Gibraltar Police and two had been interviewed by Gibraltarian and British newspapers prior to being interviewed for "Death on the Rock". Overall, Windlesham and Rampton found "Death on the Rock" to be a "trenchant" work of journalism, made in "good faith and without ulterior motives". In conclusion, the authors believed that "Death on the Rock" proved that "freedom of expression can prevail in the most extensive, and the most immediate, of all the means of mass communication". The terms of reference of the report did not invite any recommendations, nor did the authors offer any.

Әсері

"Тастағы өлім" телеиндустрияда жоғары бағаланды және BAFTA сыйлығының «Ең үздік деректі фильм» номинациясымен, сондай-ақ Broadcasting Press Guild сыйлығымен марапатталды. 2000 жылы британдық кино институты құрастырған «100 ең үздік британдық телебағдарламасы» тізімінде өнеркәсіп мамандары «Тастағы өлімді» 92-орынға қойды. Гибралтардағы оқ ату оқиғасы туралы британдық теледидар үшін тағы екі бағдарлама түсірілді, екеуі де BBC өндірісінде болды. BBC Солтүстік Ирландия «Spotlight» эпизодын жасады, ол «Осы апта» бағдарламасымен ұқсас қорытындыларға келді; Хоу осы бағдарламаны көрсетуді кейінге жылдыруға тырысты, «Тастағы өлімді» кейінге қалдыру үшін қолданған дәлелдерін пайдаланды. Бағдарлама ақырында көрсетілді, бірақ тек Солтүстік Ирландияда ғана. BBC-нің флагмандық ағымдағы істер бағдарламасы «Панорама» Гибралтардағы тергеу аяқталған кезде SAS және оның Қиындықтардағы рөлі туралы бағдарлама жасады; «Тастағы өлім» төңірегіндегі дау-дамайдан кейін BBC басшылары оны кейінге жылдырды. Академик Кристиан Потчка «Тастағы өлімді» «үкімет пен телеарналар арасындағы тергеу деректі фильмдері бойынша бұрын-соңды болмаған қақтығыстың» бір бөлігі деп сипаттады. Маргарет Тэтчер Виндлешам-Рэмптон есебінің қорытындыларын «толыққанды қабылдамады». 1990 жылғы «Телерадио хабарларын тарату туралы» заңмен енгізілген реформалардан кейін ITV франшизаларын алу процесі жаңартылды, бұл арқылы бәсекелестікті арттыруға тырысты. Келесі аукционда «Темза Телевидение» өзінің келісімшартынан айырылды; бірнеше журналист және бұрынғы «Темза» қызметкерлері бұл заңның «Тастағы өлім» үшін үкіметтің кек алуы екенін болжады. «Осы апта» бағдарламасы «Темза» франшизасын жоғалтқаннан кейін тоқтатылды. IBA төрағасы Лорд Томсон үкімет пен орган арасындағы даудың «Тэтчер ханымның телерадио саясатына қатысты көзқарасына өте зор әсер еткенін» сенді.

Ол 1991 жылдың сәуір айында Channel 4 Banned маусымының бір бөлігі ретінде қайта көрсетілді.