Кіріспе
Чили мен Аргентинаның қоңыржай орман аймағы Вальдивия қоңыржай ормандары (NT0404) – Оңтүстік Американың оңтүстігінің батыс жағалауында, Чили мен Аргентинада орналасқан аймақ. Бұл Неотропикалық аймақтың бір бөлігі. Орман Вальдивия қаласының құрметіне аталған. Вальдивия қоңыржай ылғалды ормандары бамбук пен папоротниктерден тұратын тығыз өсімдік жамылғысымен және көбінесе мәңгі жасыл гүлді ағаштардың басымдығымен, сондай-ақ кейбір жапырақ түсетін түрлерімен, бірақ қылқан жапырақты ағаштар да кең таралған.
The Valdivian temperate forests (NT0404) is an ecoregion on the west coast of southern South America, in Chile and Argentina. It is part of the Neotropical realm. The forests are named after the city of Valdivia. The Valdivian temperate rainforests are characterized by their dense understories of bamboos, ferns, and for being mostly dominated by evergreen angiosperm trees with some deciduous specimens, though conifer trees are also common.
Орнату
Орташа жаңбырлы ормандар Чилидің салыстырмалы түрде тар жағалау жолағын құрайды, батысында Тынық мұхиты мен шығысында Оңтүстік Анд таулары арасында, шамамен 37° пен 48° оңтүстік ендікте орналасқан. 42° оңтүстік градустан солтүстікке қарай Чилидің жағалау жотасы созылып жатыр, арасында тек солтүстік-оңтүстік бағыттағы Чилидің Орталық аңғары мен Анд таулары ғана орналасқан. 42° оңтүстік градустан төмен Чилидің жағалау жотасы Чилоэ аралы мен Чонос архипелагын қоса, оффшорлық аралдар тізбегі ретінде жалғасады, ал "Орталық аңғар" суға батып, Корковадо шығанағы болып өзгереді. Экоаймақтың көп бөлігі бұрынғы мұз дәуірінің ең жоғары нүктесінде Патагония мұз қабаты мен басқа да мұздықтармен жабылған, мұз Анд тауларынан төмен құлаған; Чили көлдері аймағындағы (экоаймақтың орталық бөлігіндегі) көптеген су нысандары ежелгі мұздық аңғарлардың қалдықтары болып табылады. Аймақтың оңтүстік бөлігінде мұздықтармен қазылған көптеген фьордтар бар. Солтүстікке қарай Вальдивия ормандары Чили Маторралының ормандарына, бұталы жерлеріне және шалғындықтарына айналады. Вальдивия орманының шағын жағалау анклавтары Чилидің солтүстік-орталық бөлігінде (мысалы, Боске-де-Фрай-Хорхе ұлттық паркі) соңғы мұздық максимумның қалдықтары ретінде өседі. Оңтүстігінде Магеллан субполярлық ормандары экорегионы жатыр. Вальдивия, Маторраль және Магеллан экорегиондары Атакама шөлі (Маторральдың солтүстігінде), Анд таулары және Анд тауларының шығысындағы құрғақ, жаңбыр көлеңкелі Патагония даласы сияқты ландшафттармен бөлініп, Оңтүстік Американың солтүстік бөлігіндегі субтропикалық/тропикалық ормандардан оқшауланған. Осының салдарынан, қоңыржай ормандар аймақтары салыстырмалы оқшаулықта дамып, эндемикалық түрлердің жоғары деңгейіне ие. Географиялық және геологиялық тұрғыдан ұқсас орналасуына байланысты (Тынық мұхит тақтасы бойында), Тынық мұхитының жағалауын жауып жатқан қоңыржай жаңбырлы ормандар (Солтүстік Калифорниядан Оңтүстік Аляскаға дейін, шамамен 40°–60° солтүстік ендікте) ұқсас жағдайларда, шығысында Рокки таулары және батысында Тынық мұхитымен орналасқан. Рокки тауларының шығысында Солтүстік Америка далалық шалғындықтары Канаданың оңтүстік-орталық бөлігінен Техасқа дейін созылады, бұл Анд тауларының шығысындағы Аргентина далаларына ұқсас. Чилидің Атакама аймағына ұқсас, АҚШ/Мексиканың Калифорния және Баха Калифорния штаттарындағы Баха Калифорния және Соноран шөлдері солтүстік-батыстағы жаңбырлы ормандар үшін климаттық шекара қызметін аткарады.
Климат
Орман оңтүстікке қарай 40 градусқа жуық орналасқандықтан, оған батыс желдері күшті әсер етеді. Батыс желдерімен әкелінген су буы Чилидің жағалау және Анд тауларының жел соққан беткейлеріне жеткенде конденсацияланып, орографиялық жауын-шашын тудырады. Экоаймақтың солтүстік шетіндегі жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 1000 мм-ге, ал оңтүстігінде 6000 мм-ден астам. Биіктік көтерілген сайын қысқы температура төмендейді. Экоаймақтың солтүстік бөлігінде (35° S) ағаш шегі шамамен 2400 м биіктікте, ал Вальдивия аймағының оңтүстігінде 1000 м-ге дейін төмендейді. Жапырақты Nothofagus ормандары Чилидің орталық Анд тауларының бойымен 33° S ендігіне дейін, шамамен 1200 метрден бастап 2400 метрлік ағаш шегіне дейін өседі. Ағаш шегіне жақын жерлерде Nothofagus antarctica және N. pumilio түрлерінің кроммхолзы өседі. Бұл ормандардың оңтүстік шекарасы 38° S ендігінде орналасқан. Биік қылқан жапырақты пехуен маймыл ойнақ ағаштары (Araucaria araucana) жапырақты ормандардың оңтүстік жиегінде, Нахуелбута ұлттық паркінің жағалауынан Анд тауына дейін өседі. Патагония Анд ормандары. Үшінші орман түрі – Патагония Анд ормандары, олар Анд тауларының бойындағы жоғарырақ биіктіктерде таралып, мәңгі жасыл қылқан жапырақты ағаштардан, соның ішінде пехуен (Araucaria araucana) және аллерс (Fitzroya cupressoides) басым. Аллерс алып секвойяға ұқсайды және қылқан жапырақты қарағай сияқты ұзақ өмір сүруге қабілетті, кейбіреулерінің өсу сақиналары 3625 жылдық жергілікті ауа райы циклдарын көрсетеді. Ағаш шегіне жақындағанда қылқан жапырақты ағаштар андтық бұталы өсімдіктерге ауысып, жапырақты Nothofagus antarctica өседі. Солтүстік Патагония ормандары. Төртінші және соңғы тип – Солтүстік Патагония ормандары, олар экоаймақтың оңтүстік жартысын алып жатыр, және мәңгі жасыл Nothofagus dombeyi, Nothofagus betuloides және Drimys winteri, сондай-ақ қылқан жапырақты podocarps, оның ішінде Podocarpus nubigenus сияқты түрлерден тұрады. Өсімдіктердің таралуы Рапопорт ережесіне сәйкес келеді, яғни өсімдік түрлерінің таралуы жоғары ендіктерде артады және экваторға жақындаған сайын азаяды, экваторға қарай жылған сайын эндемизм көріністері жиілейді.
Шығуы мен эволюциясы
Орман флорасы әр түрлі себептерге байланысты қасиеттерін мұра етіп алып, дамытты. Оның Неотропикалық байланыстары қазіргі Оңтүстік Америкамен географиялық байланысын көрсетеді. Вальдивияның қоңыржай жаңбырлы ормандарында алыс қашықтықтан келген бірнеше "солтүстік" компоненттері бар. Нақтырақ айтқанда, Вальдивияның 41 және 37° оңтүстік ендігі арасындағы қоңыржай жаңбырлы ормандарының паналары: жағалау аймағы, Чилидің жағалау жотасының төменгі беткейлері және Чилидің батыс бөлігіндегі Орталық аңғар мұз басу кезеңінде мұздық, мұздық-көлдік және перигляциальдық әсерлерден зардап көрмеді.
Фауна
Вальдивия ормандарындағы қорғауға алынған сүтқоректілердің ішінде – монито дель Монте (Dromiciops gliroides), ағаш өміріне бейімделген қапшықты сүтқоректі, оңтүстік пуду (Pudu puda) – әлемдегі ең кішкентай бұғы және кодкод (Leopardus guigna) – Оңтүстік Америкадағы ең кішкентай мысық бар. 20-шы ғасырдың басынан бері Вальдивия ормандарында жерсінбеген жабайы шошқалар да тіршілік етеді. Чилидің тауға өрмелеуші тышқаны (Irenomys tarsalis) және Чилидің құрбақалы сүтқоректісі (Rhyncholestes raphanurus) осы экоаймаққа ғана тән. Вальдивия ормандарындағы сүтқоректілердің көп бөлігі Патагонияның жартылай шөлейтті аймақтарында да кездеседі. Жұқа мұрынды қақпақ (Enicognathus leptorhynchus) – эндемик түр. Маки (Aristotelia chilensis) және копихью сияқты өсімдіктердің болуына байланысты Вальдивия ормандарында колибрилер көптеп таралған.
Қорғау
Вальдивия ормандары зор ағаштардан тұрады, әсіресе Нотофагус және Фицроя, олар ұзақ өмір сүре алады. Бұл тамаша жаңбырлы ормандар кең көлемдегі ағаш кесу және оларды жылдам өсетін қарағайлар мен эвкалипттермен алмастыру қаупіне тап болып отыр, олар қағаз және целлюлоза өнеркәсібі үшін көбірек сұранысқа ие. Бұл монокультураларға орын ашу үшін кесілген жергілікті ағаштар көбінесе Жапонияға ағаш ұны ретінде экспортталады. Қорғау жөніндегі алғашқы қадам 2003 жылдың қарашасында жергілікті және халықаралық қорғау ұйымдарының консорциумы банкрот болған ағаш өңдеу фирмасынан 147 500 акр (600 км²) биологиялық түрлерге бай жаңбыр орманын аукционда сатып алған кезде жасалды. Чилидің Ұлттық қоршаған орта агенттігі – КОНАМА-ның атқарушы директоры Джанни Лопес: «Он жыл бұрын мемлекеттік меншікте емес қорғалған аумақтардың болуы ойға келмейтін еді», - деп мәлімдеді. Табиғатты қорғауға қолдау көрсетудің маңызды бір бөлігі – дамып келе жатқан экотүризм индустриясы.
Қорғалатын аумақтар
Вальдивияның орташа температуралы ормандарының экоаймағының 24,16% қорғауға алынған аумақтарда.