Кіріспе

Macrotyloma uniflorum (horsegram, сондай-ақ ат грамы, культхи бұршақ, гахат, хурали немесе Мадрас грамы деп те аталады) – тропикалық Оңтүстік Азияға тән бұршақ тұқымдас өсімдік, ерекше дәмі мен текстурасымен белгілі, көптеген ас түрлерінде кеңінен қолданылады. Ол адамдарға пайдалы қоректік заттарға бай және емдік қасиеттерімен де танымал. Көбінесе жылқыға жем ретінде өсіріледі, сондықтан "ат грамы" деп аталды. Ат грамы Үндістанның кейбір аймақтарында, сондай-ақ Непал, Малайзия, Шри-Ланкада өсіріледі және Батыс Индияға әкелінген. Оны бүтін, көктеп немесе ұнтақтап жеуге болады. Үндістанның көптеген жерлерінде тұтынылады және "супертағам" деп те аталады. Кейбір индуистер ораза күндері ат грамын жеуге рұқсат етеді. Бұл бұршақтың медициналық қолданысы Аюрведада талқыланған және сипатталған.

Сипаттама

Macrotyloma uniflorum – тамырсабағы бар, көп жылдық, өрмелегіш өсімдік. Оның биіктігі шамамен жетеді. Сабағы әр жыл сайын тамырсабақтан шығады. Оның әр түрлі мөлшерде ақшыл түктерімен жабылып, кезектесіп орналасқан, үш жапырақтан тұратын жапырақтары бар, олардың сағақтары ұзындығына дейін жетеді. Жапырақшалары кері жұмыртқа тәрізді немесе эллипстік пішіндес, ұзындығына дейін жетеді. Гүлдері жапырақ қойнауларында екеу немесе үшеу болып орналасқан, бұршақ тұқымдасына тән болып, туып, қанаттары және келі бар. Олар қаймақ, сары немесе жасыл түсті, көбінесе ішкі жағында қызғылт дақтары болады. Олардан кейін сызықты сопақ, жоғары қарай иілген, ұзындығына дейін жететін бұршақтар пайда болады, олардың ішінде онға дейін қызғылт қоңыр, дақты немесе қара тұқымдары болады.

Тарату

Жылқы бұршағы тропикалық Оңтүстік Азияға тән және б.з.д. 2500 жылдан бастап Үндістандағы археологиялық қазбаларда табылған. Бұл өсімдік алғаш рет Үндістанда қолдануға түсірілген, ал қазір Үндістаннан Мьянмаға дейін күрделі өсімдік ретінде өсіріледі. Сонымен қатар, бұл дақыл Оңтүстік-Шығыс Азияның тропикалық елдерінде және Солтүстік Австралияда мал азыратуға және жасыл тыңайтқыш ретінде де өсіріледі. Жалпы, Macrotyloma uniflorum өсімдігінің негізгі өсетін аймақтары Үндістан, Африка және Австралияда шоғырланған.

Өсіру

Жылқы грамм құрғақшылыққа төзімді, сондай-ақ тұздылық немесе металл стрестері сияқты қатал қоршаған орта жағдайларын да қабылдай алады. Жалпы, жылқы граммы аз агрономиялық шаралармен және арамшөптерді жоймай өсіріледі. Бұған қоса, бұл дақыл әртүрлі pH деңгейлері бар топырақтардың кең ауқымында өседі. Тіпті, нашар органикалық заттар мен азоттың жеткіліксіздігі бар топырақтарда да өсіру мүмкін. Бұл өсімдік тек монокультура ретінде ғана емес, сонымен қатар аралас егіс ретінде жер жөңкесі, сорго, кунжут, нигер, жүгері, саусақ тары, інжу-маржан, амарант, керемет шөп немесе бүйрек бұршағымен бірге де өсіріледі. Сонымен қатар, Macrotyloma uniflorum-ты неім, ақ сирис немесе бабуль сияқты ағаштармен бірге де өсіруге болады. Астық пен жасыл жемшөп өнімділігі өсірілетін аймаққа және таңдалған егін жүйесіне тікелей байланысты. Әртүрлі өсіру аймақтарында өнімділікте айтарлықтай айырмашылықтар бар: Үндістанда жасыл жемшөп өнімділігі 5-14 т/га аралығында, ал Австралияда шамамен 4,4 т/га құрайды. Үндістанда астық өнімділігі 0,13 – 1,2 т/га, ал Австралияда 1,1 – 2,2 т/га шамасында.

Зиянкестер

Өнімге әсер ететін аурулар – антракноз (Colletotrichum lindemuthianum), сары мозаика вирусы, сондай-ақ ұнтақты күйе. Жылқы бұршаққа әсер ететін басқа аурулар: құрғақ тамыр шірігі (Macrophomina phaseolina), тот, әуедегі қызыл шіру (Rhizoctonia solani) және жапырақ дақтары (Cercospora). Ең зиянды жәндіктер – бұршақ тесіп жейтін қоңыз (Etiella zinckenella) және бұршақ шырыны (Melanagromyza obtusa). Жылқы бұршақ тұқымында 100 грамм құрғақ салмаққа шаққанда 57,2% көмірсу, 22% ақуыз, 5,3% диеталық талшық, 0,50% май, 287 мг кальций, 311 мг фосфор, 6,77 мг темір және 321 ккал калория, сондай-ақ 0,4 мг тиамин, 0,2 мг рибофлавин және 1,5 мг ниацин витаминдері бар. Қоректік құрамы топырақтың жағдайына және ауа райына байланысты. Дәмінің нашарлығы оны көп жемейтін себебіне айналды. Жылқы бұршақ ұнының көмірсу фракциясы олигосахаридтер мен крахмалдан тұрады. Крахмалдар жұқа ішекте сіңірілетін және ішінара ішек микрофлорасымен ашытылатын түрлерге бөлінеді. Соңғылары, яғни тұрақты крахмалдар, жылқы бұршақ ұнының көмірсу құрамының 43,4% құрайды. Рафиноза және стахиоза сияқты олигосахаридтер ас қорытуда қиындықтар тудыруы мүмкін. Ішектегі ашыту процесі көбінесе ісінуге және диареяға әкелуі мүмкін, себебі жылқы бұршақта тұрақты крахмалдар мен олигосахаридтердің жоғары концентрациясы бар, сондықтан оны ұзақ пісіру және басқа да өңдеу қажет.

Өсіру

Әлемдік деңгейде Үндістанның оңтүстік-батысы және Африка құрлығы жылқы бұршақ гендеріне бай аймақтар деп есептеледі. АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің (USDA) тұқымдық ресурстар туралы ақпараттық желісі (GRIN) жылқы бұршақтың 35 түрін, Австралия тропикалық егістер мен шөптерімдердің генетикалық ресурстар орталығы 38 түрін, ал Кения ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты (KARI) 21 түрін сақтап қалды. Жылқы бұршағында кеш гүлдеу, белгісіз өсу үлгісі, ұзын және жіңішке сабақ, температура мен жарыққа сезімталдық және нашар өнімділік сияқты көптеген қолайсыз қасиеттер бар. Дарджилинг пен Сиккимде жылқы бұршақ (непали тілінде гахат деп аталады) емдік тағам ретінде қарастырылады. Ол сіреспеге шалдыққан балаларға беріледі. Гахат суына батырылған адамдар бүйрек тастарындағы кристалдарды ерітеді деген сеніммен ішеді. Гахатты пайдалану әсіресе суық қыста, оның жылу тудыратын қасиеттері ең пайдалы болған кезде кең таралған. Кералада жылқы бұршақ (малаялам тілінде мутира (muthira) деп аталады, бұл «жылқы» деген малайлам сөзі кутира (kuthira) сияқты естіледі) арнайы тағамдарға қосылады. Тамил Надуда жылқы бұршақ (солтүстік аудандарда коллу 'kollu' және қанам 'kaanam' деп аталады) тамил тағамдарында, соның ішінде коллу чатни, коллу пориал, коллу авиал, коллу самбар және коллу расам тағамдарында қолданылады. Махараштра мен Гоада жылқы бұршақ (хулга деп аталады) (маратхи тілінде хулаге/хулага/кулит және конкани тілінде кулит) көбінесе амати, кулит усал, питла және шенгуле/шеванти дайындау үшін қолданылады. Карнатака асханасында хурали сару (hurali saaru), хурали (hurali) негізгі ингредиент болып табылады. Хурали сондай-ақ усали, чатни, бассару және упсару немесе упинсару (әсіресе Ескі Майсур аймақтарында Мандия және Чамраджанагара аудандарында) сияқты дайындамаларда қолданылады. Карнатаканың Оңтүстік Канара аймағында тулу тілінде оны куду (kudu) деп те атайды. Одишада ол колатха (Kolatha) деп аталады. Гахат немесе кулат Солтүстік Үндістанның Пахари аймағындағы тағамның маңызды бөлігі болып табылады. Химачал-Прадеш штатында кулаттан хичди дайындалады. Уттаракхандта оны дөңгелек темір табада (кадхай) пісіріп, расты дайындайды, бұл көптеген адамдардың сүйікті тағамы. Гархвал аймағында тағы бір күрделі тағам – фану. Ол қадайда ұнтақталған (түнде суға батырылған) гахатты бірнеше сағат бойы қайнатып дайындалады. Соңында, тамақты толықтыру үшін ұсақталған жасыл шөптер (палак немесе шпинат, рай, жұмсақ қызылша жапырақтары немесе кориандр жапырақтары) қосылады. Оны қайнатылған күрішпен және джангорамен (бұрынғы Гархвалилер он жыл бұрын ғана қолданған, ал қазір құнды денсаулықты жақсартатын тағам) бірге береді. Мьянмада (Бірма) жылқы бұршақ бирма тілінде пе базат (pe bazat) деп аталады. Ол дәстүрлі бирма асханасында қолданылатын ашытылған бұршақ пастасын дайындау үшін жиі қолданылады.