Кіріспе

Pâté chinois (pɑte ʃinwa) – француздық-канадтық тағам, ағылшын қойшының пірісіне немесе француздық Parmentier хачисіне ұқсас. Бұл квебек асүйінің дәстүрлі рецепті.

Құрамында бар заттар

Тағамның түбінде майдаланған сиыр еті (кейде қуырылған турау пиязбен араластырылған), ортаңғы қабатта консервіленген жүгері (бүтін түйіршік, кремді немесе аралас) және үстінде картоп пюресі болады. Дәмдеуіштер үстіне қосылуы мүмкін. Нұсқаларында ингредиенттердің қабаттасу тәртібін өзгертуге болады: картопты төменге, содан кейін ет, үстіне кремді жүгері салу; майдаланған болгар бұрышын сиыр етіне қосу; және тағамды тұздалған жұмыртқа немесе қызылшамен беруге болады. Бергеннен кейін кетчуп қосуға болады.

Шығу тегі

1930 жылға дейін қытай паштетінің пайда болғанына қатысты нақты деректер жоқ. Бұл көптеген адамдардың оны 1930 жылдары ойлап тапқан деген сенімге келгеніне себеп болды, бірақ оның шығу тегі әлі де қызу талқыланып, түрлі гипотезалар бар. «Қытай паштетінің түсініксіз сыры» кітабының авторы Жан-Пьер Лемасон қазіргі барлық теорияларды жоққа шығарады. Оның зерттеулеріне сәйкес, қытай жұмысшылары Канадалық Тынық мұхиты теміржолын салу кезінде тек күріш пен соя жеген (осылайша теміржол гипотезасын жоққа шығарады). Сонымен қатар, ол қытай паштетінің 1930 жылдарға дейін Квебек отбасыларының дастарқанында болмағанын айтады, бұл оның Мэн штатындағы өнеркәсіптік революция кезінде пайда болғанына сенуді қиындатады (Оңтүстік Қытай гипотезасын жоққа шығарады). Осы автордың пікірінше, қытай паштетінің шығу тегі әлі де жұмбақ күйінде қалып отыр.

Темір жол гипотезасы

Бұл гипотеза бойынша, қытайлық пәтэ 19-шы ғасырдың соңында Канадалық Тынық мұхиты темір жолы салынысымен бірге пайда болған. Ол кезде теміржол құрылысында жұмыс істеген, көбінесе Азиядан келген жұмысшыларға жұмыста тек ұнтақталған ет, картоп және жүгері берілетін. Осы ингредиенттер сол кезде қолжетімді әрі арзан болғандықтан. Теміржолда жұмыс істеу барысында, олар жағдайға қарай, олардың құрметіне "қытайлық пәтэ" деп аталған ерекше тағамды ойлап тапты. Француз канадалық теміржолшылар бұл жаңа тағамды көп ұзамай қабылдап алды.

Оңтүстік Қытай гипотезасы

Тағы бір болжам бойынша, бұл тағам Мэн штатындағы Оңтүстік Қытай қаласында пайда болған. Өнеркәсіптік революция кезінде көптеген француз канадалықтары жұмыс табу үшін сол жерге көшіп келген. Жергілікті мамандық – "China pie" француз канадалықтары арасында танымал болып, "pâté chinois" деп аударылған.

Пеммика гипотезасы

Кейбіреулер қытайлық паштет пенмиканнан пайда болған деп санайды. Еуропалық асүй "картоппен жабылган еттің ұсақталған қоспасы" сияқты тағамдарды дамытуға көп уақыт жұмсады. Ол үшін алдымен картоп пен ұсақталған сиыр етін ингредиенттер ретінде қабылдауы керек болды. Американың ашылуы тағам дайындауда жаңа мүмкіндіктерді ашты және кулинариялық географияның шекараларын кеңейтті; себебі Еуропа тағамның өзіндік нұсқасын жасағанда, Америкада біз "пенмиканды" (жүгері мен ет) Ескі әлемнен әкелінген ұсақталған етпен біріктірдік. Осы үйлесім қазіргі заманғы қытайлық паштеттің пайда болуына әкелді. Осылайша, дәстүрлі пеште пісірілген тағамдар контекстінде, қытайлық паштет Мәдениет істері министрлігімен жіктеліп, бекітіліп, қорғалуы керек. B. Arcand және S. Bouchard аударған "Du pâté chinois" (15-бет).

Ла Салль экспедициясының сәтсіз гипотезасы

Жан-Мари Франкоуер өзінің "Квебек асханасының жаратылысы" атты еңбегінде, "Éditions Fides" баспасында одан әрі барады. Оның пікірінше, танымал болса да, "Pâté chinois" атауының шығу тегі әлі де белгісіз және бұл жоғалған экспедициямен байланысты болуы мүмкін. 1669 жылы Рене Роберт Кавелье де Ла Салл, Виль-Мариде (қазіргі Монреаль) Сауль-Сен-Луидің құйылысқан ағысының жанында Жаңа Францияда қоныстанды. Ла Сальдің арманы, тіпті құштарлығы, батысқа қарай "Вермель теңізіне" – ол Тынық мұхиты деп атаған – жол тауып, Қытайға жету болатын. Ол екі үндіс халық өкілінен осы жол туралы естігенін және оны естігендерге айтуды ұнатқан. Ол "Оңтүстік теңізге және одан әрі Қытайға жол табу құрметін" ешкімге қалдырмағысы келмеді. Виль-Маридегі жерін сатып, 14 адамнан және бірнеше каноэден тұратын топпен саяхатқа шықты. Ол ирокездер мен алгонкиндердің тілін білмейтінін, компасты қолдана алмайтынын және орман шаруашылығында тәжірибесіз екенін бұрын айтқандарына қарамастан, осылай істеді. Топ мүшелерінің Онтарио көліне жетуі өте қиын болды. Көлге жеткен соң, топ мүшелерінің бірі Ла Саллға жақын жердегі Потаватоми тайпасы туралы айтты, оларға әлі Евангелие жеткізілмегенін хабарлады. Шамадан тыс шаршаған Ла Салл ауырғандай болып, дереу Виль-Мариге қайтып келді. Ол Огайоны барлап, Миссисипиді ашқанын мәлімдеді. Кост-Сен-Сулписеде (қазіргі Лашин) осы топтың бірнеше айға сапарға дайындалған күйінде, бірақ кеткеннен кейін бірнеше аптадан соң ғана оралғанын көрді. Көптеген адамдар "Қытайдың" бұрын ойлағаннан да Виль-Мариге жақын болуы мүмкін деп ойлады. Бұл "Қытайды" Кост-Сен-Сулписеге жақын қылар еді. Адамдардың Кост-Сен-Сулписені "Қытай" деп атауға үйренген болуы мүмкін, сондықтан оның аты Кост-Сен-Сулпистен Лашинге өзгерді. Сонымен қатар, Ла Сальдің серіктері бүкіл саяхат бойы жүгері жеген, ал Франкоурдың пікірінше, "pâté chinois" атауын Франсуа Доллиер де Кассон ойлап тапқан болуы мүмкін, ол Ла Сальдің сәтсіз сапарынан қалжыңдағысы келді. Экспедиция мүшелері шығыс елдерінің шенеуніктерімен кездессе, киіп жүру үшін "қытай" киімдерін алып келгендіктен, ирониялық түрде "қытайлар" деп аталды.

Эчин гипотезасы

Жан Мари Франкоурдың сөзінше, қытай паштетінің тағы бір болжамды шығу тегі – жүгері, шошқаның қабырғасы және репадан жасалған паштет. Бұл тағам Жаңа Францияның алғашқы кезеңдерінде пайда болған. Ол кезде жүгері мен шошқаның қабырғасы көп қолданылса, картоп болмаған. Сондықтан, оның орнын репа басып алған. Паштет атауының «эшин» сөзінен «Чин» деп, содан кейін «қытай паштеті» деп өзгергені болжанады. Сонымен қатар, паштет құрамы да уақыт өте келе картопқа ауысып, басқа да ет түрлері қолданыла бастады.

Мәдени сілтемелер

Квебек юмористикалық «La Petite Vie» телебағдарламасында қытай паштеті кейіпкерлердің бірінің еңбекке жарамсыздығын көрсету үшін пайдаланылады, себебі ол оны дұрыс пісіре алмайды, мысалы, үш ингредиентті бірінің үстіне бірін қоюдың орнына қатар тізеді немесе картопты майлауды ұмытып кетеді.