Кіріспе

Гондвана суперконтинентінде қалыптасқан ерекше өсімдіктер қауымдастығы

Антарктика флорасы – миллиондаған жылдар бұрын Гондвана суперконтинентінде пайда болған қан тамырлы өсімдіктердің ерекше қауымдастығы. Қазіргі уақытта Антарктика флорасының түрлері Оңтүстік жарты шардың бірнеше аймағында кездеседі, оның ішінде Оңтүстік Американың оңтүстігі, Африканың оңтүстік бөлігі, Жаңа Зеландия, Австралия және Жаңа Каледония. Жозеф Далтон Хукер (1817 – 1911) флорадағы ұқсастықтарды бірінші болып байқап, Антарктиканың көз немесе көшу нүктесі болғанын, ал қазір бөлініп кеткен құрлықтар бұрын жақын орналасқан болуы мүмкін деген болжам жасады. Ботаник Рональд Д'Ойли Гуд флорадағы ұқсастықтарға негізделіп, Оңтүстік Американың оңтүстігін, Жаңа Зеландияны және кейбір оңтүстік аралдар тобын қамтитын жеке Антарктика флоралық аймағын анықтады. Сонымен қатар, Австралия тропикалық Еуразия флорасының күшті әсерінен Антарктика флорасының орнын толығымен басып алғандықтан, жеке флористикалық аймақ ретінде қарастырылды, ал Жаңа Гвинея мен Жаңа Каледония Палеотропикалық флористикалық аймаққа қосылды.

Шығу тегі

Миллиондаған жылдар бұрын Антарктида климаты жылырақ болған және неогенге дейін флораны қолдауға қабілетті болған. Оған подкарптар мен оңтүстік буктың орманды аймақтары кірген. Антарктида 110 миллион жыл бұрын басталған тектоникалық плиталардың әсерінен біртіндеп бөлінген ежелгі Гондвана суперконтинентінің бір бөлігі болды. Оңтүстік Американың Антарктидадан 30-35 миллион жыл бұрын бөлінуі Антарктика циркумполярлық ағысының қалыптасуына жағдай жасады, бұл Антарктиданы климаттық жағынан оқшаулап, суынуына себеп болды. Антарктида флорасы Антарктидада кейіннен жойылды, бірақ Оңтүстік Неотропика (Оңтүстік Америка) және Австралазия аймақтарының флорасының маңызды бөлігі болып қала береді, олар да Гондвананың бұрынғы бөліктері болған. Антарктида флорасынан шыққан кейбір туыстар Жаңа Каледония, Тасмания, Мадагаскар, Үндістан, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Американың оңтүстік бөлігінде кең таралған. Оңтүстік Америка, Мадагаскар, Африка, Үндістан, Австралия, Жаңа Зеландия және Антарктида – барлығы ерте креда кезеңінде (145-66 миллион жыл бұрын) бөліне бастаған Гондвана суперконтинентінің құрамына кірген. Үндістан бірінші болып бөлініп шықты, одан кейін Африка, содан соң солтүстікке қарай жылжыған Жаңа Зеландия. Креда кезеңінің соңына қарай Оңтүстік Америка мен Австралия Антарктидаға жалғасқан күйінде болды. Палеонтолог Гилберт Бреннер Австралия, Оңтүстік Америка, Африка, Антарктида және Жаңа Зеландияның салқын және ылғалды оңтүстік жарты шар аймақтарында, кеш креда кезеңінде ерекше оңтүстік Гондвана флорасының пайда болғанын анықтады; ол қазіргі Жаңа Зеландияның оңтүстік флорасына ең ұқсас. Оңтүстік Американың солтүстігінде және Африканың солтүстігінде құрғақ солтүстік Гондвана флорасы дамыды. Африка мен Үндістан солтүстікке қарай тропикалық ендіктерге жылжып, ыстық және құрғақ болды, соңында Еуразия континентімен байланысты. Бүгінде Африка мен Үндістан флорасында Антарктида флорасының қалдықтары өте аз. Австралия солтүстікке жылжып, құрғақ болды; ылғалды Антарктида флорасы шығыс жағалауға және Тасманияға шегінді, ал Австралияның қалған бөлігі Акация, Эвкалипт және Казуарина, сондай-ақ ксерофиттік бұталар мен шөптерге толы болды. Адамдар Австралияға 50-60 мың жыл бұрын келіп, континенттің өсімдік жамылғысын өзгерту үшін отты пайдаланды; нәтижесінде, Антарктида флорасы, Австралиядағы жаңбырлы ормандар флорасы деп те аталады, Австралияның жер аумағының 2% -дан аз бөлігін құрайтын бірнеше оқшауланған аймақтарға шегінді. Антарктида флорасының ағаш тәрізді өсімдіктеріне Podocarpaceae, Araucariaceae және Cupressaceae Callitroideae қосалқы туысындағы қылқан жапырақтылар, Proteaceae, Griseliniaceae, Cunoniaceae, Atherospermataceae және Winteraceae сияқты гүлді өсімдіктер, сондай-ақ оңтүстік бук (Nothofagus) және фуксия (Fuchsia) жатады. Антарктида флорасына тән гүлді өсімдіктер мен папоротниктердің көптеген басқа отбасылары, соның ішінде Dicksonia ағашты папоротнигі де кіреді.

Антарктиканың палеофлорасы

Антарктида тарихында әртүрлі өсімдіктер мекен еткен. Антарктиданың жоғарғы бор және ертедегі үшінші дәуір шөгінділерін зерттеу нәтижесінде жақсы сақталған қазба дикотиледонды гүлді өсімдік ағаштарының бай жиынтығы табылды, бұл бор дәуірінің соңынан бері қазіргі Оңтүстік Американың оңтүстігі, Жаңа Зеландия және Австралияда кездесетіндей құрамымен ұқсас, қоңыржай ормандардың болғанын көрсетеді. Бұл қазіргі салқын қоңыржай Вальдивия жаңбырлы ормандарына ұқсас палеоботаникалық орта деп ұсынылады. Неогеннің суық кезеңінде (17–2,5 млн жыл бұрын) гүлді өсімдіктер басымдығымен сипатталатын, биоәртүрлілігі төмен тундралық экожүйе ормандарды ығыстырды. Антарктиданың палеофлорасында екі қылқан жапырақты және кем дегенде жеті гүлді өсімдік морфотипі тіркелген. Қылқан жапырақтылардың ішінде көбірек таралған Cupressinoxylon және Podocarpoxylon түрлері бар. Гүлді өсімдіктерге Nothofagoxylon-ның екі түрі, Myrceugenelloxylon-ның бір түрі (қазіргі Myrtaceae тұқымдасына жататын Luma-ға ұқсас) және Weinmannioxylon-ның бір түрі (қазіргі Cunoniaceae тұқымдасына жататын Eucryphia-ға ұқсас) кіреді. Тағы екі түр Hedycaryoxylon (Monimiaceae) және Atherospermoxylon (Atherospermataceae) тұқымдарына жатқызылған. Су лилиясының (Notonuphar) (қазіргі Nympheaceae тұқымдасына жататын Nuphar-ға ұқсас) қазба қалдықтары 2017 жылы Сеймур аралындағы эоцен дәуіріне жататын шөгінділерден табылды.

Қазіргі флора

Антарктиданың қазіргі флорасы шамамен 250 лишай, 100 мүк, 25-30 бауырлы еңкейіп өсетін өсімдіктер және 700-ге жуық құрлықтағы және судағы балдырлар түрлерінен тұрады. Антарктидаға ендемик мүк түрлеріне Grimmia antarctici, Schistidium antarctici және Sarconeurum glaciale жатады. Антарктиданың солтүстік және батыс бөлігінде тек екі гүлді өсімдік – Deschampsia antarctica (Антарктидалық шашты шөп) және Colobanthus quitensis (Антарктидалық инжулы шөп) табады. Антарктида континентінің өзі миллиондаған жылдар бойы басқа тамырлы өсімдіктерге тіршілік етуге тым суық және құрғақ болды. Антарктиданың сирек өсімдік жамылғысының себебі – суық температура, күн сәулесінің жетіспеуі, азын жауын-шашын, салыстырмалы түрде нашар топырақ сапасы және өсімдіктердің мұз түріндегі суды сіңіре алмауы.