Кіріспе

Француз Полинезиясындағы арал Бора-Бора (французша: Bora Bora; Таити: Pora Pora) – Тынық мұхитының оңтүстігіндегі Левард аралдарындағы аралдар тобы. Левард аралдары – Тынық мұхитындағы Француз Республикасының теңізден тыс бірлестігі болып табылатын Француз Полинезиясының Қоғам аралдарының батыс бөлігін құрайды. Бора-Бораның жалпы құрлық ауданы – негізгі арал Папеетеден солтүстік-батысқа қарай орналасқан және лагунамен, сондай-ақ барьерлік рифпен қоршалған. Аралдың ортасында сөнген жанартаудың қалдықтары бар, олар екі шыңға – Пахия және Отеману тауларына дейін көтеріледі; ең биік нүктесі Бора-Бора коммунасының құрамына кіреді, сонымен қатар Тюпай атолы да осы коммунаға жатады. Бора-Бораның негізгі тілдері – таити және француз тілдері. Дегенмен, туристердің көптігіне байланысты Бора-Бораның көптеген жергілікті тұрғындары ағылшын тілін үйренген. Бора-Бора – әйгілі жағажай және теңіз үстіндегі сәнді курорттарымен танымал маңызды халықаралық туристік орын. Оның ірі елді мекені – Вайтапе – негізгі аралдың батыс жағында, лагунаға апаратын басты арнаның қарама-қарсы жағында орналасқан. Аралдың өнімдері көбінесе теңізден және көптеген кокос пальмаларынан алынады, олардың копра өндірісі үшін тарихи экономикалық маңызы болған.

Атауы

Көне заманда арал "Пора пора май те пора" деп аталған, бұл жергілікті таити тілінде "құдайлар жаратқан" деген мағынаны білдіреді. Көбінесе бұл "Пора пора" деп қысқартылып, жай ғана "бірінші туған" дегенді білдіретін. Таити тілі, ағылшын, француз және голланд тілдері сияқты ерекше дыбыстану жүйесіне ие, сондықтан атаудың жазылуы мен айтылуы тілден тілге аусқанда өзгереді. Таити тілінде [] және [] дыбыстары арасында айырмашылық болмағандықтан, бұл дыбыс екі дыбыстың арасында орналасады, ал [] дыбысы ағылшын тілінде жоқ, бірақ [] және [] дыбыстарына ұқсас дыбысты көрсетеді. Ағылшын, француз немесе голланд тілінде сөйлейтін адамдар таитише "Пора пора" сөзін "Бола бола" немесе "Бора бора" деп қате түсінуі мүмкін. Аралға алғаш келген саяхатшы Якоб Роггевен және оның экипажы аралды "Бора-Бора" деп атады, және осы ат осы күнге дейін сақталған.

Тарих

Аралға полинезиялық қоныс жайлаушылар біздің заманымыздың 3-шы ғасырында қоныстанған. Еуропалықтардың алғашқы көруін 1722 жылы Якоб Роггевен жасаған. Джеймс Кук 1769 жылдың 29 шілдесінде таитилік навигатор Тупаианың көмегімен аралды көрген. Лондондық миссионерлік қоғам 1820 жылы келді және 1890 жылы протестант шіркеуін құрды. Бора-Бора 1888 жылға дейін тәуелсіз мемлекет болды, содан кейін француздар аралды отарлап алды және оның соңғы патшайымы Теримайваруа III-ті тақтан басқаруға мәжбүр етті.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Бора-Бораны Оңтүстік Тынық мұхитындағы әскери жабдықтау базасы ретінде таңдап, мұнай қоймасы, ұшу-қону жолағы, гидроұшақ базасы және қорғаныс бекіністері салды. "Бобкат операциясы" деп аталған экспедиция тоғыз кемеден, жабдықтардан және 7000-ге жуық сарбаздан тұрды. Кем дегенде сегіз 7 дюймдік зеңбірек 13-ші жағалау артиллерия полкінің (кейін 276-шы жағалау артиллерия батальоны деп қайта аталды) бір бөлігімен пайдаланылды. Зеңбіректер аралдың стратегиялық тұстарына орналастырылып, ықтимал әскери шабуылдан қорғау үшін қолданылды. Осы сегіз зеңбірек барлығы бүгінгі күнге дейін сол жерде сақталған. Дегенмен, аралда ешқандай шайқас болған жоқ. Американың Бора-Борадағы қатысуы соғыс бойында ешқандай қарсылыққа ұшырамады. База 1946 жылғы 2 маусымда ресми түрде жабылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі ұшу-қону жолағы үлкен ұшақтарды қабылдау үшін кеңейтілген жоқ, бірақ 1960 жылға дейін Фааа халықаралық әуежайы Таитидің Папеете қаласының жанында ашылғанға дейін Француз Полинезиясының жалғыз халықаралық әуежайы болып келді.

География

Ол Француз Полинезиясының құрамына кіретін Қоғам аралдарында орналасқан. Ол Таити аралының солтүстік-батысында, Papeete қаласынан шамамен солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Оның төңірегінде де бірнеше моту (Моту – таити тілінде «кішкентай аралдар» деген мағынаны білдіреді) бар, олар көбінесе белгілі бір ені мен өсімдіктері бар сопақша кішкентай аралдар. Полинезиядағы ең әдемі және көп суретке түсірілген мотулардың бірі – Тапу моту, әсіресе дауыл оның екі шетіндегі құм тілдерінің бір бөлігін алып кеткенге дейін.

Өлшемі

Бора-Бора - Қоғам архипелагындағы аралдардың ішіндегі кішігірім аралдардың бірі: негізгі аралдың ұзындығы солтүстіктен оңтүстікке ғана, ал ені шығыстан батысқа ғана шақырымды құрайды; Бора-Бораның жалпы ауданы, кіші аралдарды қоса алғанда, шақырымнан кем. Бора-Бораның таулық орталық аралдағы ауданы – өлі жанартау, оны теңізден рифпен бөлінетін лагуна қоршап тұрады. Ең биік нүктесі – Отеману тауы, шақырым биіктікте орналасқан.

Сипаттама

Бора-Бора – лагуна мен рифпен қоршалған, сөнген жанартаудан пайда болған. Оның ең биік шыңы – атоллдың ортасында орналасқан Отеману тауы, ал басты аралдағы тағы бір шыңы – Пахиа тауы. Негізгі аралда лагунаға қарайтын төрт ашық шығанақ бар: батысында Фаануи, Тураапуо және Повай шығанақтары, ал солтүстік-батысында Хития шығанағы. Тураапуо шығанағы негізгі аралды екі жанартаулық аралдан – Топуа мен Топуа-итиден бөліп тұрады. Аралдың ортасында алқа тәрізді коралл рифтері орналасқан, олар теңізден қоршақ сияқты қорғайды. Бұл – тек бір ғана теңізге шығу жолы бар кедергілі риф: Теаваниуі бұғазы, ол негізгі аралдың батысында орналасқан және көптеген үлкен жүк кемелері мен круиздік лайнерлердің лагунаға кіруіне мүмкіндік береді. Дегенмен, олар каналдың ішінде қалуы керек, себебі Теаваниуі бұғазынан тыс лагунаның көп бөлігінің тереңдігі аз. Барьерлік рифтің кейбір бөліктері өте кең, аралдың оңтүстік-батысында ені екі километрден асып кетеді. Аралдың шығысы мен солтүстігінде рифте коралл қираған жерлер мен құмнан тұратын көптеген кішкентай аралдар (моту) орналасқан. Солтүстікке қарай орналасқан Моту Мутеде Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ әскері әуе базасын салған, ол қазір Бора-Бора әуежайына айналды. Балыққа толы лагунаның кеңдігі мен әсемдігі таң қалдырады. Оның түсі тереңдікке қарай өзгереді: терең жерлерде (Теаваниуі бұғазы, Пуфаи және Фаануи шығанақтары) қараңғы индиго, ал қалған жерлерде көк және жасыл түстің пастельді реңктері. Коралдар, бетке жақын орналасқанда, оларды мекендейтін жануарлармен бірге, түрлі түстерге боялады: жұмыртқа сарысы, қызыл, көк немесе күлгін.

Геология

Бора-Бора – қауіпті аймақтың қызметімен байланысты вулкандық аралдар тобының бір бөлігі. Бұл сөнген жанартау, ол Жоғарғы плиоценде (3,45 және 3,10 миллион жыл бұрын) белсенді болған, содан кейін ыстық және ылғалды тропикалық климат астында кем дегенде жартылай шөгіп, күшті эрозияға ұшыраған. Туураапуо шығанағы – жанартаудың негізгі кратері, оның құлаған оңтүстік-батыс бөлігі қазір тек Топуа және Топуа-ити аралдарында ғана сақталған, олар тиісінше және биіктікте аяқталады. Жанартау тастары негізінен сілтілі базальттардан, кейбір гавайиттерден және Топуа аралында көбірек кездесетін габбро интрузияларынан тұрады. Олар көбінесе қуыстардан пайда болған, ал жарылыс оқиғалары сирек болған.

Климат

Бора-Бора тропикалық муссондық климатқа ие. Жыл бойы температура салыстырмалы түрде тұрақты, күндері ыстық, түндері жылы болады. Құрғақ маусым маусымнан қазанға дейін созылады, бірақ тіпті сол айларда да жауын-шашын болады. Жаңбырлы маусым қараша мен сәуір аралығында, ауа тығыз, кейде күшті дауылдар болып, нөсер жаңбыр жауады. Бұл жаңбырлар бірнеше күнге созылуы мүмкін, бірақ жаңбырлы маусымда да көптеген күннiң шуақты болуына бөгет болмайды. Ылғалдылық деңгейі әдетте 75%-дан 90%-ға дейін, кейде 100%-ға дейін жетеді. Құрғақ маусым сәуір мен қазан аралығында, ауа райы жылы және құрғақ, бірақ пассат желдері кейде күшті соғады. Күндер бәрібір шуақты болады, бірақ құрғақ маусым болғанымен, кейде түстен кейін жаңбыр немесе тіпті нөсер жаууы мүмкін. Құрғақ маусымда орташа ылғалдылық деңгейі 45-60% аралығында сақталады; кейде бұл деңгей 80%-ға дейін көтеріледі, әсіресе түнде, жер бетінің жылуы жоғары болып қалатын және белгілі бір шектен асып кеткен кезде. Бұл "құрғақ маусым" дауылдары түстен кейін пайда болады.

Туризм

Аралдың экономикасы негізінен туризмге байланысты. Лагунаны қоршап тұрған мотуларда бірнеше курорттар салынған. Бора-Бора қонақ үйі 1961 жылы ашылды, ал тоғыз жылдан кейін лагуна үстіндегі алғашқы қазба үйлер (бунгалолар) салынды. Бүгінде лагуна үстіндегі қазба үйлер Бора-Бора курорттарының көпшілігінде кездесетін стандартты жабдық. Бұл үйлер салыстырмалы түрде арзан қарапайымдан бастап, сәнді және қымбаттарына дейін алуан түрлі. Көптеген туристік орындар теңізге бағытталған, бірақ құрлықта да туристік тартымдылықтар бар, мысалы, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қолданылған зеңбіректер. Air Tahiti Таити мен Моту Мутедегі Бора-Бора әуежайы арасында күніне бес немесе алты рейс орындайды (сондай-ақ басқа аралдарға да мерзімімен рейстер бар). Аралда қоғамдық көлік жоқ, сондықтан көлік және велосипедтерді жалға алу ұсынылады. Сонымен қатар, Вайтапеде екі орындық шағын көліктерді жалға алуға болады, ал лагунаны зерттеу үшін моторлы қайықтарды жалға алуға болады. Вайтапе – аралдың батыс жағындағы ауыл, онда арал халқының көп бөлігі тұрады. Бұл ауыл туристер арасында да танымал. Бора-Бора лагунасында және оның айналасындағы суларда жүзуге арналған маска және түтікшемен (сноркелинг) және суға батыру (скуба дайвинг) әрекеттері танымал. Айналасындағы суларда акулалар мен скаттардың көптеген түрлері мекендейді, ал аралдағы бірнеше дайвинг-операторлар скаттармен жүзу және акулаларды тамақтандыру саяхаттарын ұсынады. (Арал лагунасында тұратын акула түрлері адамдар үшін қауіпті емес деп есептеледі.) Бора-Бораның бар аралдарына қоса, лагунаның солтүстік-шығыс бұрышында, Сент-Регис курортының жерінде Моту-Марфо жасанды аралы салынды.

Қызықты орындар

Бора-Бораның басты көрікті жері – лагуна, аңыз бойынша соғыс құдайы Оро көкжиекпен төмен түсіп, жеміс бақшалары, ормандар, орхидеялар мен папоротниктермен жабылған жарықтар арқылы өтеді. Сондай-ақ, Отеману тауына көтеріліп, атоллдың әдемі панорамалық көрінісін тамашалауға болады. Таудың төменгі жағында көптеген фрегат құстары ұялайтын үлкен үңгір орналасқан. Сонымен қатар, 40-тан астам мараэ (салтанатты платформалар) қалдықтары сақталған. Ең жақсы сақталғандары – Фаануи шығанағындағы Мараэ Фаре Опу және Вайрау шығанағының шығыс жағындағы Мараэ Эхау тай немесе Темарутеаоа. Тағы бір ірі ежелгі салтанат орыны – Мараэ Маротини, ол негізгі аралдың солтүстігінде, жағажайдың бойында орналасқан. Кешеннің тас платформасы бастапқыда ұзын болған және 1968 жылы жапон археологы Йосихико Синото оны қалпына келтірген. Кешен аумағында патшалық отбасының екі тас қабір табылды. Көптеген жағажайлар (сондай-ақ, көптеген қонақүйлер) аралдың оңтүстік-батысындағы Пойнт-Паопао мен Пойнт-Матира арасындағы екі үлкен шығанақта орналасқан. Вайтапеден оңтүстікке қарай бес шақырым жерде, басты жолдың бойында, көптеген қонақтар жиі баратын, жеке яхта тұрағы бар "Блоди Мэри" атты бар және мейрамхана орналасқан. Кіреберістегі екі ағаш тақташада Марлон Брандо, Джейн Фонда және Диана Росс сияқты 230-ға жуық есім тізілген.

Флора мен фауна

Полинезиялық атоллдың салыстырмалы түрде тығыз қоныстанған және қарқынды пайдаланылатын жазық аймақтарында бастапқы өсімдік жамылғысының ізі де қалмады. Керісінше, биік, тік таулардағы өсімдіктер, оларға қол жеткізу қиын болғандықтан, көбінесе өзгермеген күйде сақталған. Аралдың артқы жағалауы төмен бойлы, тығыз өсімдіктермен жабылған Cordia subcordata және Hibiscus tiliaceus ағаштарымен шеңберленген. Тікеңке сабағы және дөңгелек тәжді өсірілген түрі, Hibiscus tiliaceus var. sterilis, көбінесе жол жиегіндегі жасыл жеңілдік ретінде отырғызылады. Samoana attenuata (бұрын Бора-Бора аралында өскен, бірақ кейінгі зерттеулерде табылмайтын түр). Аралды қоршаған су кеңістігінде акулалар мен шаяндардың көптеген түрлері мекендейді. Балықтарды қарау және акулалардың тамақтануын бақылау үшін суға сүңгіп түсу ұсынатын су астындағы саяхат ұйымдастырушылары бар.

Демография

2012 жылы халық саны 9858 адамды құрады, ал 2017 жылғы есептер бойынша 10605 адамға дейін артты.

Дін

Христиандық дін 19 ғасырда христиан миссионерлері келгеннен бері басым дін болып табылады, ол еуропалықтар бұзықшылдық деп санайтын ежелгі дәстүрлі сенімдерді ығыстырды. Вайтапе қаласын Лондон миссионерлік қоғамының британдық миссионері Джон Мэггридж Орсмонд (1788–1856) құрған. Ол 1824 жылы Таитиден Бора-Бораға келіп, шіркеу, кемежай, жолдар, үйлер және коралл тасынан салынған миссионерлік мектеп салды. Бұл "Бейла" деп аталған елді мекен қазіргі Вайтапеге айналды. Француз протектораты орналысқаннан кейін католик шіркеуінің беделі артты. Бүгінде ол арал астанасындағы (Ваитапе) шіркеуді басқарады, ол Сент-Пьер Селестин шіркеуі деп аталады. Ол Таитиде орналасқан Папете митрополиттік архиепископтығына бағынады. Ең жақсы сақталған рәсімдік орын – Фаʻануи шығанағындағы жағажайда орналасқан Марае Фаре Опу. Бүгінде аймақтан жол өтетіндіктен, осы кең аумақтың жалпы көрінісі жоғалып кеткен. Бұл орын тік төртбұрышты, тегіс және тастармен қоршалған алаңнан тұрады. Тік төртбұрышты платформа 1 метрден биік әктас плиталармен шектеледі және топырақпен толтырылған. Солтүстік жағындағы екі плитада тасқа қашалған тасбақа бейнелері бар. Ондағы тұрғындар негізгі тілдер ретінде таити және француз тілдерін қолданады. Сонымен қатар, туристермен байланыс жасайтындардың көпшілігі ағылшын тілінің негізгі біліміне ие. немесе кез келген онлайн аудармашыдан көмек алады. Бора-Бораға келетін туристердің басым бөлігі американдықтар, австралиялықтар, жапондықтар немесе еуропалықтар.

Саясат және үкімет

Атолл 19 ғасырдан бері Францияның құрамында. Оның астанасы Вайтапе. Жақын орналасқан және адам тұрмайтын Тупай атолы Бора-Бораның әкімшілік тәуелділігі болып табылады. Бора-Бора муниципалитеті Бора-Бора аралы мен Тупай атолынан тұрады. Бора-Бораның мэрі 1989 жылдың 9 шілдесінен бастап Гастон Тонг Санг. Бора-Бора саяси тұрғыдан Француз Полинезиясының бір бөлігі. Арал – Францияның теңіз арты аумағы және Еуропалық Одақтың құрамына кірмейді. Оны Папеэтеде орналасқан Француз Полинезиясындағы Республика Жоғары комиссариатының бөлімшесі басқарады. Бора-Бора – Левард аралдарының әкімшілік бөлінісіндегі жеті муниципалитеттен бірі, ал ол өз кезегінде Нунуэ, Фаʻануи (содан әрі солтүстікке қарай Тупай атолы) және Анау деген үш кіші муниципалитетке бөлінеді. Айналымдағы валюта – евроға бекітілген КФБ франкі.

Көлік

Бора-Бораға Бора-Бора әуежайы арқылы жетуге болады. Басты аралда көлік құралын жалға алу, әсіресе көлік пен велосипед, тасымалданудың ең қолайлы тәсілі саналады. Вайтапеде вертолет саяхаты мен жол талғамайтын көліктерді немесе катамаранды жалға алу мүмкіндігі де бар. Басты аралдағы айналма жол бойымен автобус шамамен бір сағатта аралды аралап өтеді. Белгілі бір аялдамалар жоқ, автобус жолаушылар қалаған жерде тоқтайды. Дегенмен, туристер үшін велосипед, мопед немесе мотоцикл, сондай-ақ кейбір қонақүйлер ұсынатын шаттл қызметі артықсыздар. Ваитапеде кішкентай электр көліктерді жалға алуға болады. Аралда туристік рейстер үшін пайдаланылатын жеке тікұшақ та орналасқан.

Спорт

Спорт жағынан Бора-Бора, көршілес Хуахине, Раиатеа және Таха аралдарымен қатар, полинезиялық каноэлердің (ваа) халықаралық жарысы – Хауаики Нуи Ваа жарысы өткізілетін төрт аралдың біріне жатады.