Кіріспе
Адамдар өздерінің және басқалардың мінез-құлқын бағалаған кезде туындайтын жүйелі қателер. Психологияда атрибуциялық бұрмалау немесе атрибуциялық қателер – адамдар өздерінің және басқалардың мінез-құлқын бағалағанда немесе оның себептерін анықтауға тырысқанда болатын жүйелі қателерге байланысты танымдық бұрмалау. Бұл бағалаудағы нормадан немесе рационалдылықтан жүйелі түрде бұрғысызданудың үлгілерін көрсетеді, бұл көбінесе қабылдаудың бұрмалануына, дұрыс емес бағалауларға немесе оқиғалар мен мінез-құлықтардың логикалық емес түсіндіруіне алып келеді. Атрибуция – адамдардың басқалардың белгілі бір әрекеттерінің себептерін түсінуге жасаған бағалары мен болжамдары. Дегенмен, мұндай бағалаулар әрқашан шындыққа сай келмейді. Адамдар толығымен объективті болудың орнына, көбінесе әлеуметтік жағдайларды бұрмалап түсінуге әкелетін қабылдау қателіктерін жасайды. Атрибуциялық бұрмалаулар күнделікті өмірде кездеседі. Мысалы, бір жүргізуші екіншісінің жолын кессе, жолы кесілген адам жағдайды емес, (мысалы, "Ол жүргізуші жұмысқа кешігіп, көңілі болмаған болуы мүмкін") сол жүргізушінің мінез-құлқына (мысалы, "Ол жүргізуші өрескел және білікті емес") кінәлауға бейім. Сонымен қатар, атрибуциялық бұрмалаулардың көптеген түрлері бар, мысалы, соңғы атрибуция қатесі, негізгі атрибуция қатесі, актер-бақылаушы бұрмалауы және жауыртқыш атрибуция бұрмалауы. Осы бұрмалаулардың әрқайсысы адамдардың әртүрлі мінез-құлықтардың себептерін түсіну кезіндегі нақты бейімділігін сипаттайды.
In psychology, an attribution bias or attributional errors is a cognitive bias that refers to the systematic errors made when people evaluate or try to find reasons for their own and others' behaviors. It refers to the systematic patterns of deviation from norm or rationality in judgment, often leading to perceptual distortions, inaccurate assessments, or illogical interpretations of events and behaviors. Attributions are the judgments and assumptions people make about why others behave a certain way. However, these judgments may not always reflect the true situation. Instead of being completely objective, people often make errors in perception that lead to skewed interpretations of social situations. Attribution biases are present in everyday life. For example, when a driver cuts someone off, the person who has been cut off is often more likely to attribute blame to the reckless driver's inherent personality traits (e. g., "That driver is rude and incompetent") rather than situational circumstances (e. g., "That driver may have been late to work and was not paying attention"). Additionally, there are many different types of attribution biases, such as the ultimate attribution error, fundamental attribution error, actor observer bias, and hostile attribution bias. Each of these biases describes a specific tendency that people exhibit when reasoning about the cause of different behaviors.
Атрибуция теориясы
Атрибуциялық бұрмалаушылықтарды зерттеу атрибуция теориясына негізделген, ол адамдардың өзгелердің және өздерінің әрекеттеріне қалай мағына беретінін және неліктен солай ететінін түсіндіру үшін ұсынылған. Бұл теория, байқаушының оқиғаларға себептік түсіндірме беру үшін әлеуметтік ортадағы ақпаратты қалай пайдаланатынын анықтауға бағытталған. Атрибуция теориясы сондай-ақ, әртүрлі адамдардың бір оқиғаны әртүрлі түсіну себептерін және атрибуциялық бұрмалаушылықтарға қандай факторлар әсер ететінін түсіндіреді. Психолог Фриц Хайдер 1958 жылы жариялаған "Адамдар аралық қарым-қатынастар психологиясы" атты кітабында алғаш рет атрибуция туралы айтқан. Оның зерттеулері атрибуция жасау процесінің нақты механизмдерін анықтауға көмектесті.
Кейінгі дамуы
Ертедегі зерттеушілер адамдардың себеп-салдар байланыстарын қалай анықтайтынын зерттеген кезде, олар осы анықтамалардың міндетті түрде шындыққа сай келмейтінін, сондай-ақ адамның жеке көзқарасымен боялғанын байқады. Белгілі бір жағдайлар адамдарды атрибуцияға қатысты бұрмалауға немесе қандай да бір мінез-құлықтың немесе нәтиженің себебі туралы қателіктік қорытындыларға келуге жетелейді. Фриц Хайдердің атрибуция теориясы жөніндегі еңбектерінде, екіұшты жағдайларда адамдар өздерінің тілектері мен қажеттіліктеріне сүйене отырып себептерді анықтайтынын, осылайша олардың жиі бұрмалануын атап көрсетті. Сондықтан, әртүрлі адамдар әлемді әртүрлі қабылдап, осыған байланысты әртүрлі қорытындыларға жете алады.
Қозғалыс себептері
Кейбір зерттеушілер атрибуциялық қателіктерді ақпаратты өңдеу шектеулерінің жалғыз салдары деп сынап, адамдар әлемін бейтарап түрде түсіндірмейді және атрибуциялар жасамайды деп мәлімдеді; керісінше, олар белсенді және мақсатқа ұмтылатын жандар. Осы сынға негізделген зерттеулер атрибуциялық қателіктерді тудыратын мотивациялардың рөліне көңіл бөлді. Зива Кунда сияқты зерттеушілер атрибуциялар мен атрибуциялық қателіктердің мотивациялық аспектілеріне назар салды. Кунда әсіресе, кейбір қателіктер адамдарға мотивациялық қысым көрсетілген кезде ғана пайда болатынын айтты; демек, оларды тек объективті танымдық процестермен түсіндіру мүмкін емес. Нақтырақ айтқанда, адамдар белгілі бір қорытындыға жетуге ынталанғанда, осы қорытындыны негіздеуге мүмкіндігі болса, олардың бұрыс әлеуметтік бағалау жасауы ықтимал.
Қазіргі теория
Алғашқы зерттеушілер атрибуциялық қателіктерді когнитивтік процестермен байланыстырып, ақпаратты өңдеу қателіктерінің нәтижесі деп түсіндірді. 1980 жылдардың басындағы зерттеулер көрсеткендей, атрибуциялық қателіктерде мотивациялық компонент те болуы мүмкін, яғни адамның өзіндік тілектері мен эмоциялары әлеуметтік ақпаратты қабылдау және түсіндіру жолына әсер етеді. Қазіргі зерттеулер әртүрлі әдістер (мысалы, балалармен жұмыс істеу немесе миді сканилеу технологияларын қолдану) арқылы атрибуциялық қателіктердің нақты түрлерінің қызметін және олардың мінез-құлықпен байланысын зерттеу арқылы осы екі түсіндірменің дұрыстығын тексеруді жалғастыруда. Атрибуциялық қателіктерге қатысты жаңа зерттеулер осы қателіктердің нақты түрлерін анықтауға және олардың адамдардың мінез-құлқына тигізетін әсерін зерттеуге бағытталған. Сонымен қатар, кейбір психологтар қолданбалы тәсіл қолданып, осы қателіктерді нақты өмірдегі жағдайларда (мысалы, жұмыс орнында немесе мектепте) қалай түсінуге болатынын көрсетті. Зерттеушілер адамдардың әлеуметтік ақпаратты түсіндіру жолын өзгерту үшін атрибуциялардың теориялық негізін және атрибуциялық қателіктерді де пайдаланды. Мысалы, студенттерге өздерінің академиялық қабілеттерін оң бағалауға көмектесу үшін атрибуциялық түзету әдісі қолданылды (қосымша мәліметтер төменде келтірілген). Психикалық аурулары бар адамдар көбінесе өзіне сенімсіздікке ұшырайды, қоғамнан жалтарады және өмір сапасын жақсартуға тырыспайды, бұл көбінесе мотивацияның жетіспеуінен туындайды. Осындай мәселелері бар адамдар өздерінің атрибуциялық қателіктерін жақсы сезінеді және оларды тез білдіреді. Бұл мәселелер әлеуметтік танымдық қателіктер деп аталады және олар аз ауыр психикалық мәселелері бар адамдарда да кездеседі. Адамдарға әр түрлі әсер ететін танымдық қателіктердің көптеген түрлері бар, бірақ олардың барлығы да ақылға сыймайтын ойлауға, баға беруге және шешім қабылдауға әкелуі мүмкін.
Агрессия
Әлеуметтік және даму психологиясындағы кең ауқымды зерттеулер агрессивті мінез-құлық пен атрибуция қателіктері арасындағы байланысты қарастырды, оның ішінде жауыздыққа бейімді атрибуцияға ерекше назар аударды. Зерттеулер сонымен қатар балалардың видео ойындарда агрессияға қатысу арқылы жауыздыққа бейімді атрибуцияны дамыта алатынын көрсетті. 1998 жылғы зерттеуде қатысушылар зорлық көрсететін немесе зорлық көрмейтін видео ойындар ойнады, содан кейін бір құрбысының ниеті түсініксіз болған бірнеше ойдан шығарылған оқиғаларды оқыды. Мысалы, қатысушылар өздерінің құрбысының біреудің басына доппен соққандығы туралы оқыған болуы мүмкін, бірақ құрбысының мұны қасақана жасағаны белгісіз болды. Содан кейін қатысушылар өздерінің құрбысының ниеті туралы сұрақтарға жауап берді. Зорлық көрсететін видео ойындар ойнаған балалар, зорлық көрмейтін ойындар ойнағандарға қарағанда, өздерінің құрбысы біреуге қасақана зиян келтіргенін көбірек айтты. Бұл нәтиже зорлық-зомбылыққа және агрессияға ұшырау балаларда қысқа мерзімді жауыздыққа бейімді атрибуцияны дамытуға себеп болатынын көрсетті.
Топтар арасындағы қатынастар
Зерттеулер көрсеткендей, адамдар басқалардың әрекеттерін түсіндіргенде, әсіресе өз тобының және басқа топтың мүшелерінің әрекеттерін түсіндіргенде, көбінесе атрибуциялық қателіктерге бой ұсынады. Топтар аралық атрибуциялық қателіктер туралы әдебиеттерді қарастырғанда, адамдар әдетте өз тобының мүшесінің жақсы әрекеттерін мінез-сипатқа байланыстырады, ал жаман әрекеттерін жағдайға байланыстырады. Керісінше, басқа топтың мүшесінің әрекеттерін түсіндіргенде, олар көбінесе мұндай тәсілдің керісіншесін қолданады (яғни, жақсы әрекеттерді жағдайға, ал жаман әрекеттерді мінез-сипатқа байланыстырады). Қысқасы, топ мүшелерінің атрибуциялары өз тобын жақтауға бейім. Бұл тұжырым басқа әлеуметтік-психологиялық мәселелерді, мысалы, топтық стереотиптердің қалыптасуы мен сақталуын түсінуге көмектеседі. Осы зерттеулер атрибуциялық қателіктердің өте ерте пайда болатынын көрсетеді.
Негізгі атрибуциялық ауытқулар
Зерттеушілер атрибуциялық қателіктердің көптеген нақты түрлерін анықтады, олардың бәрі де адамдардың ақпаратты субъективті түсіну жолдарын сипаттайды. Бұл толық тізім емес екенін ескеріңіз (қосымша мәліметтер үшін атрибуциялық қателіктер тізіміне қараңыз).
Тағайындаудың негізгі қатесі
Негізгі атрибуция қателігі – басқалардың мінез-құлқын түсіндірудегі қателік. Осы қателікке сәйкес, егер біреу басқа адамның іс-әрекетін түсіндіргенде, жағдайлық факторлардың ықпалын азайтып, мінез-құлқының факторларын артық бағалауы мүмкін. Мысалы, егер адам жұмыстағы әріптесінің кездесуге бара жатқанда біреуге соқтығысқанын көрсе, ол бұл әрекетті әріптесінің абайсыздығымен немесе асығыстығымен байланыстыруға бейім, оның кездесуге кешігіп бара жатқанын ескермейді. Бұл термин алғаш рет 1970 жылдардың басында психолог Ли Росс, 1967 жылы Эдвард Э. Джонс пен Виктор Харриспен бірлесіп жүргізген тәжірибесінен кейін ұсынды. Осы зерттеуде қатысушыларға екі эссе оқу тапсырылды: біреуі Кастроны қолдады, екіншісі Кастроға қарсы болды. Кейін қатысушылардан екі түрлі жағдайда авторларға деген көзқарастарын баяндау сұралды. Қатысушыларға авторлардың Кастроға қатысты өз позицияларын ерікті түрде таңдағаны туралы айтылғанда, олар Кастроға қарсы жазушыға қатысты жағымды көзқарастарды білдірді. Бірақ, қатысушыларға авторлардың позициясы монетаны лақтыру арқылы анықталғаны айтылғанда, олар Кастроға қарсы жазушыға қатысты жағымды көзқарастарды білдіруді күтпегендей жалғастырды. Бұл нәтижелер қатысушылардың үшінші тарапты бағалау кезінде жағдайлық факторларды ескермейтінін көрсетті, осылайша негізгі атрибуция қателігінің дәлелін ұсынды.
Актер-көзіруші бейімділігі
Актер-бақылаушы теріс көзқарасы (актер-бақылаушы асимметриясы деп те аталады) негізгі атрибуция қателігінің кеңейтілген түрі ретінде қарастырылуы мүмкін. Актер-бақылаушы бейімділігіне сәйкес, басқалардың мінез-құлқының себептерін іздегенде, адамдар мінез-сипаттамалық түсіндірмелерге көп мән береді, ал өз мінез-құлқының себептерін түсіндіргенде мінез-сипаттамалық түсіндірмелерді азайтып, жағдайлық факторларға көбірек мән береді. Мысалы, емтиханға дайындалып оқыған студенттің өзінің оқуын жағдайлық факторлармен түсіндіруі мүмкін (мысалы, "Жақын уақытта емтиханым бар"), ал басқалар оның оқуын мінез-сипаттамалық факторлармен түсіндіреді (мысалы, "Ол амбициялы және еңбекқор"). Бұл бейімділікті алғаш рет 1971 жылы Эдвард Э. Джонс пен Ричард Э. Нисбет ұсынды, олар: "Актерлер өз мінез-құлқының себептерін жағдайға тән ынталандыруларға байланыстырады, ал бақылаушылар мінез-құлқын актердің тұрақты мінез-сипаттарымен байланыстырады" деп түсіндірді. Джонс пен Нисбет актерлер мен бақылаушылар мінез-құлықты мінез-сипат немесе жағдайлық факторларға байланыстырып түсіндіретінін болжағанмен, бұрынғы зерттеулер осы болжамның дұрыс болмауы мүмкін екенін көрсетті. Керісінше, теориялық қайта қарастыру бойынша, адамдар мінез-құлықты қалай түсіндіретіні, ішкі ниет болған-болмағаны сияқты басқа да факторларға байланысты. Бұл теориялық қайта қарастыру туралы толық ақпарат алу үшін актер-бақылаушы асимметриясына қараңыз немесе Мальдің #Әрі қарай оқу бөліміндегі мета-талдауын қараңыз.
Өз мүддесін көздеу
Өзін-өзі бағалауға ұмтылу бейімділігі – адамдардың өз жетістіктерін ішкі факторларға, ал сәтсіздіктерін сыртқы факторларға жатқызуға бейімділігі. Бұл бейімділік адамдардың өздеріне жетістіктерін таңдап алуын, ал сәтсіздіктер үшін жауапкершіліктен қашуын түсіндіруге көмектеседі. Мысалы, теннисші жеңіске жеткен кезде: «Мен жақсы спортшы болғандықтан жеңдім», – десе, жеңілгенде: «Төреші әділетсіздік жасағандықтан жеңілдім», – деп айтуы мүмкін. Өзін-өзі бағалауға ұмтылу бейімділігі өзін-өзі сыйлауды сақтау тәсілі ретінде қарастырылады. Адам өз жетістіктерін өзіне жатқызып, сәтсіздіктерге сыртқы себептерді іздесе, өзін жақсы сезінеді. Бұл зерттеулермен де расталған. Өз өзіне қауіп сезімі күшейген сайын, адамдар өзін-өзі бағалауға ұмтылу бейімділігін көбірек көрсетеді. Мысалы, зертханалық тапсырма бойынша кері байланыс алған қатысушылар өз нәтижелерін ішкі емес, сыртқы факторларға байланыстыруға бейімді болды. Өзін-өзі бағалауға ұмтылу бейімділігі адамның өзін-өзі қорғау механизмі ретінде жұмыс істейді, бұл адамдарға жеке сәтсіздіктермен күресуге көмектеседі.
Жаулықпен сипаттау
Жаугершілік атрибуциялық қисықтық (ЖАҚ) – бұл түсіндіруге қатысты қисықтық, онда адамдар басқалардың белгісіз әрекеттерін қанағаттандырылмай, жаугершілік деп түсіндіруге бейім. Бұл қатынас туралы толықрақ білу үшін агрессия туралы бұрынғы бөлімді қараңыз.