Кіріспе

Психологиялық термин бойынша, бір нәрсеге жауап табу қажеттілігі.

Жапқыштық немесе жабылу қажеттілігі (NFC), танымдық жабылу қажеттілігі (NFCC) терминдері бір-бірімен ауыстырып қолданылады. Бұл әлеуметтік психологиялық терминдер адамның сұраққа немесе мәселеге нақты, анық жауап немесе бейбіт шешім табуға, түсініксіздіктен қашуға деген ниетін сипаттайды. "Қажеттілік" термині ақпарат іздеуге бағытталған ұмтылысты білдіреді. Жапқыштыққа деген қажеттілік – түсініксіз жағдайға жауап табуға деген мотивация. Бұл мотивацияны әлемді болжау мүмкіндігінің артуы және іс-қимыл үшін берік негіз сияқты жабылудың күткен пайдалары күшейтеді. Бұл мотивацияны сондай-ақ, белгісіздікпен күресу сияқты жабылудың болмауынан туындайтын зиянды салдарлар да арттырады. Көлік жоғалған адам сияқты түсініксіз жоғалтумен байланысты жағдайда жабылу сезіміне қол жеткізу мүмкін емес, ал зиян келтірген адамның өлімінен кейін жеңілдік сезімі сияқты күткен пайдалар міндетті түрде орындалмайды. Адамдардың жабылуға қол жеткізген жағдайда не болады деген үміті мен нақты оқиға арасындағы қақтығыс салдарынан, жабылуға қол жеткізу идеясы миф ретінде сипатталған. Танымдық жабылу қажеттілігінің деңгейі – жеке тұлғаның салыстырмалы тұрақты қасиеті. Ол адамдардың қандай ақпарат іздеп, оны қалай өңдейтініне әсер етеді. Бұл қажеттілік жағдайлық факторларға да тәуелді болуы мүмкін. Мысалы, жабылу қажеттілігін арттыратын жағдайларда, адамдар ақпаратты өңдеу үшін қарапайым танымдық құрылымдарды қолдануға бейім. Круглански және авторлардың айтуынша, жабылу қажеттілігі екі жалпы тенденция арқылы әсер етеді: жеделдік тенденциясы (мүмкіндігінше жылдам жабылуға ұмтылу) және тұрақтылық тенденциясы (мүмкіндігінше ұзақ уақыт бойы оны сақтауға ұмтылу). Бұл тенденциялардың бірігіп әрекет етуі ақпаратты өңдеуді азайтуға, ойлаудағы қателіктерге және ерте бағалау белгілеріне ұстанып, одан кейін тоқтатуға бейімділікті тудыруы мүмкін. Жабылу шкаласы бойынша жоғары балл алған адамдарда сәйкес келу тетігінің әсері, стереотиптік үкімдер, жаңа ақпаратты қолданыстағы сенімдермен теңестіру және бұрынғы ақпарат болған жағдайда сендіруге қарсы тұру мүмкіндігі жоғары. Шкалаға "Мен жұмыста нақты ережелер мен тәртіптің табысқа жету үшін өте маңызды екенін ойлаймын" және "Мен күмәнді жағдайларды ұнатпаймын" сияқты сөйлемдер кіреді. "Мен бір мәселеге қатысты шешім қабылдағаннан кейін де, әрқашан басқа пікірлерді қарастыруға дайынмын" және "Менде болжамсыз достар бар" сияқты сөйлемдер кері бағаланады. 42 сұрақтан тұратын бұл шкала көптеген зерттеулерде қолданылған және бірнеше тілге аударылған. Вебстер мен Круглански (1994) жабылу қажеттілігі шкаласын бір өлшемді (яғни бір факторды өлшейтін) деп қарастырғанмен, шкалада екі ортогональдық фактор бар: шешімділік және құрылымға қажеттілік. Сондықтан, жалпы шкалалық баллды қолдану әр фактордың әсерін елемеуге және түсіндіруді қиындатуға әкелуі мүмкін. 2007 жылы Роэц пен Ван Хиль бұл мәселені шешу үшін шкаланы қайта қарастыруға тырысты, осылайша ол тек бір нәрсені өлшейтіндей болды. Олар NFCS-тің басқа өлшемдерімен нашар байланысты және күмәнді жарамдылығына ие болған, NFCS-тің ескі шешімділік субшкаласының орнына тиімді балама беретін жаңа шешімділік сұрақтары жиынтығын ұсынды. Жаңа сұрақтар шешімділікке тікелей сілтеме жасай отырып жасалды, бірақ олар шешім қабылдау қабілетіне емес, қажеттілікке қатысты формулировкаланды. 2011 жылы Roets және Van Hiel бастапқы NFC-ден тек 15 сұрақтан тұратын қысқартылған және эмпирикалық түрде расталған NFC шкаласын жасады. NFCS сұрақтары авторитаризммен, түсініксіздікке төзбеушілікпен, догматизммен, тәртіп пен құрылымға деген қажеттілікпен оң байланысты және когнитивтік күрделілікпен және импульсивтілікпен кері байланысты, сондай-ақ басқа да танымдық құралдармен және жеке қасиеттермен байланысты.

Жабылудан аулақ болу керек

Жабылу қажеттілігінің функционалдық қарсы тұратыны – жабылудан аулақ болу қажеттілігі. Жабылудан аулақ болу қажеттілігі – бұл шешімді қабылдаудан бас тартуға деген ұмтылысты көрсетеді. Онда арнайы және арнайы емес жабылудан аулақ болу қажеттілігі сияқты кіші категориялар да бар. Арнайы жабылудан аулақ болу – адамның өзінің сұрақтарына нақты жауаптар алудан қашуы. Ал арнайы емес жабылудан аулақ болу қажеттілігі, жаңа білім олар үшін оң немесе теріс салдарға алып келетін қорытындыға бағытталса да, жабылу қажеттілігіне ұқсас. Жабылудан аулақ болу қажеттілігі, жабылуға ие болудың күтілетін шығындарынан (мысалы, қате жабылудың салдарынан болатын жазалар немесе жабылудан туындайтын әрекеттердің кемшіліктері) және жабылудың болмауынан күтілетін пайдадан (мысалы, кез келген шешімге қатысты сыни пікірлерден сақтану) туындауы мүмкін. Когнитивтік жабылудың кейбір пайдалары болжамдылыққа, іс-қимылға негіз салуға немесе білім иелеріне (яғни, "сарапшыларға") қоғамда берілетін мәртебеге байланысты болуы мүмкін. Сол сияқты, жабылудың болмауының кейбір салдары қосымша уақыт пен күш-жігер жұмсау қажеттілігіне немесе жабылуға жету процесінің жағымсыз болуына байланысты болуы мүмкін. Дегенмен, кейде жабылудың болмауы да түрлі артықшылықтар ұсынуы мүмкін, мысалы, шектеулі міндеттемелерден босату, қатыгез дауларда бейтараптық сақтау, романтикалық құпияны сақтау және т.б. Жабылудың болмауы көбінесе жағымсыз деп есептелсе де, жабылу мен жабылудың болмауы адам мен оның айналасындағы жағдайға байланысты оң немесе теріс әсер ететіні анық.

Білім беру саласында

Ресми білім беру орталары, мысалы, бастауыш және орта мектептер, оқушыларға жаңа білім мен дағдыларды меңгеруге, сондай-ақ жақсы жоспарланған педагогикалық жетекшілік пен академиялық оқу арқылы болашақ мансапқа дайындық, қоғамдық белсенділік және жалпы денсаулықты жақсартуға мүмкіндік беретін, терең, мамандыққа қатысты түсініктерді игеруге жағдай жасайды. Дегенмен, оқудың негізгі принциптері оқушылардың бұрынғы біліміне назар аударудың, түсініктерді дамытудың және өзіндік танымдық қабілетін жетілдірудің маңыздылығын көрсетеді деп түсінілгенімен, оқушылар да белсенділік танытып, жаңа ақпарат пен тапсырмалармен байланысты жиі кездесетін зияткерлік беймәлімділікке шыдамдылықпен қарай білуі және оны танымдық тұрғыдан зерделеуі керек. Алайда, когнитивтік жабылуға қажеттілігі жоғары оқушылар үшін бұл жағдай оқу процесіне қажетті когнитивтік функциялар мен процестерді тежеуге алып келуі мүмкін, осылайша олар жеке немесе әлеуметтік тұрғыдан маңызды идеялардың бұрынғы сенімділігі мен тұрақтылығын сақтап қалуға тырысады, тіпті егер бұл идеялар немесе білімдер сыныпта ұсынылып отырған нақты мазмұнмен немесе ақпаратпен байланысты болмаса да. Мұндай жағдайларда, адамның басқа салаларда когнитивтік жабылуға деген қажеттілігі жаңа ақпаратты оқуға жұмсалатын когнитивтік ресурстарды пайдалануға деген ынтасынан басым болуы мүмкін. Нәтижесінде, оқушы қызығушылықсыз көрінуі мүмкін және үлгерімсіз болуы мүмкін, мысалы, нашар бағалар алуы немесе күтілетін деңгейге жетпеуі мүмкін. Когнитивтік жабылудың қажеттілігі оқу және/немесе үлгерімге қатысты мотивацияға қалай әсер ететінін түсінбеу және ескермеу жағдайында, педагогтар оқушының оқуға құштар еместігіне немесе оқу процесіне кедергі келтіретін когнитивтік, психологиялық, интеллектуалдық немесе мінез-құлқындағы кемшіліктерге байланысты деп жаңылыс қорытынды жасауы мүмкін. Бұл когнитивтік жабылудың қажеттілігі барлық оқу проблемаларының түсіндірмесі екенін білдірмейді; алайда, мотивациясы төмен немесе мотивациясыз оқу қиындықтарын бастан өткеріп жатқан оқушылармен жұмыс істегенде, когнитивтік жабылудың қажеттілігін әлеуетті фактор ретінде қарастыру орынды болар еді.

Зерттеу

NFCS-де жоғары балл алған адамдар жағдайды аяқтауға тырысады, олар үшін бастапқы белгілер мен алғашқы көзге көрінетін сәйкестік маңызды. "Жабылу" термині тәжірибе нәтижесін сипаттау үшін де қолданылады, яғни толыққаннан кейін емдік құндылықты көрсететін жағдай. Заң ғалымдары "жабылуды" "катарсис" және "қанағаттану" ұғымдарымен байланыстырған, ал кейде заң жүйесі адамның белгісіздікке соңғы нүкте қою ниетіне тартылуы мүмкін. Мысалы, өлім жазасы жағдайында "жабылуға" ұмтылған құрбандар кек алу сияқты бір стратегиядан бастап, кешірімге дейінгі әртүрлі тиімді жолдарды таңдауы мүмкін.