Кіріспе

Идея немесе нәрсеге қатысты артық немесе кем салмақ, көбінесе бұл дәл емес, жабық көзқарас, әділетсіздікке немесе жарамсыздыққа алып келеді. Қиялық туа біткен немесе тәрбиелену арқылы пайда болуы мүмкін. Адамдар жеке тұлғаға, топқа немесе сенімге қатысты қиялықты дамытуы мүмкін. Ғылым және инженерия салаларында қиялық – жүйелі қателік. Статистикалық қиялық халықтың дұрыс емес іріктелуінен немесе орташа есеппен дәл нәтиже бермейтін бағалау процесінен туындайды.

Этимология

Бұл сөз көне провансаль тілінен көне француз тіліндегі "bias" сөзіне, "қисайған, көзқарас, бағытқа қарсы" мағынасында енген сияқты. Содан француз тіліндегі "bias" сөзі "қисықтық, еңіс, көлбеулік" мағынасын алған. Ол ағылшын тіліне "боулз" ойыны арқылы енген болуы мүмкін, онда бір жағы ауырлау шарларды білдірген. Бұл сөздің ауыспалы мағынасы "ақыл-ойының бір жақты бейімділігі" және, әсіресе заң саласында, "артық ынта немесе әділетсіздік" болып қалыптасқан. Яғни, сот шешімінде стандарттардан ауытқудың бір үлгісі, осы арқылы негізсіз қорытындылар жасалуы мүмкін. Адамдар өздерінің "субъективті әлеуметтік шындығын" өз қабылдаулары арқылы құрады, олардың әлемге деген көзқарасы олардың мінез-құлқына бағыт береді. Осылайша, танымдық қателіктер кейде қабылдаудың бұрмалануына, қате бағалауға, логикалық емес түсіндіруге немесе жалпы иррационалдыққа алып келуі мүмкін. Дегенмен, кейбір танымдық қателіктер бейімделу ретінде қарастырылады, демек, тиісті жағдайда сәттілікке жеткізеді. Сонымен қатар, танымдық қателіктер жылдамдыққа қатысты дәлдіктен гөрі маңызды жағдайларда тез шешім қабылдауға мүмкіндік береді. Басқа танымдық қателіктер – адам ақыл-ойының шектеулерінің "қосалқы өнімдері", олар тиісті психикалық механизмдердің жетіспеуінен немесе ақпаратты өңдеудегі адамның шектеулерінен туындайды.

Тіреу

Анкерлеу – шешім қабылдау кезінде алғашқы кездесетін ақпаратқа ден қоюға бейімділікті сипаттайтын психологиялық эвристика. Осы эвристика бойынша, адамдар ең алдымен нақты айтылмаған, бірақ ұсынылған бастапқы нүктеге ("анкерге") жүгінеді және одан түзетулер жасап, өз бағасын анықтайды.

Афофия

Апофения, сондай-ақ үлгі табушылық немесе агенттік деп те аталады, бұл адамның кездейсоқ деректерде мағыналы үлгілерді көруге бейімділігі. Апофения құмар ойынды қанағаттандыру үшін ұсынылған түсіндірме ретінде жақсы зерттелген. Құмар ойыншылар лотереяларда, карта ойындарында немесе рулетка дөңгелегінде пайда болатын сандарда үлгілерді көретіндей болады. Мұның бір көрінісі "құмар ойыншының жаңылысы" деп аталады. Парейдолия – апофенияның көру немесе есту түрі. Парейдолия мен иерофанияның үйлесуі ежелгі қоғамдарға хаосты ұйымдастыруға және әлемді түсінікті етуге көмектескен болуы мүмкін деген пікір бар.

Бекіту теріс әсері

Растауға бейімділік – адамның өзінің сенімдерін немесе болжамдарын растайтын ақпаратты іздеу, түсіндіру, жақсы көру және есінде сақтау тенденциясы, ал оған қарсы келетін ақпаратқа пропорционалды түрде аз көңіл бөлуі. Бұл эффект эмоционалды мәселелерде және терең бойға сіңген сенімдерде күштірек байқалады. Адамдар әдетте екіұшты мәліметтерді өзінің қалыптасқан позициясын қолдайтын сияқты түсіндіреді. Қисайған іздеу, түсіндіру және есте сақтау көзқарастың поляризациясын (бір-бірімен келіспеушіліктер бірдей мәліметтерге қарамастан одан да күшейгенде), сенімнің тұрақтылығын (сенімдер олардың жалған екендігі дәлелденгеннен кейін де сақталып қалғанда), иррационалды басымдық эффектісін (бір қатардағы ақпараттың алғашқы бөлігіне көбірек сену) және иллюзиялық корреляцияны (адамдар екі оқиға немесе жағдай арасындағы байланысты бұрмалап қабылдағанда) түсіндіру үшін қолданылады. Растауға бейімділік жеке сенімге артық сенуге әкеледі және қарсы дәлелдерге қарамастан сенімді сақтауға немесе күшейтуге мүмкіндік береді. Осы бейімділіктерге байланысты нашар шешімдер саяси және ұйымдық контексттерде кездеседі.

Қалыптау

Фрейминг – бұқаралық ақпарат құралдары, саяси немесе әлеуметтік қозғалыстар, саяси көшбасшылар және т.б. арқылы әлеуметтік құбылыстардың әлеуметтік тұрғыдан жасалуын қамтиды. Бұл адамдардың шындықты қалай ұйымдастырып, қабылдап, оны талқылауына ықпал етеді. Фрейминг аудитория мен ұсынылып отырған ақпаратқа байланысты оң немесе теріс болуы мүмкін. Саяси мақсаттар үшін фрейминг көбінесе шешімді қажет ететін мәселені көрсететін фактілерді ұсынады. Саяси партиялардың мүшелері мәселелерді олардың саяси бағытына сәйкес келетін шешімді ең тиімді әрекет ретінде көрсетуге тырысады. Әлеуметтік теорияда фрейминг – оқиғаларды түсіну және оларға жауап беру үшін адамдар сүйенетін түсіндіру схемасы, анекдоттар мен стереотиптер жиынтығы. Адамдар әлемді түсіну үшін сүзгілерді пайдаланады, ал олардың таңдаулары осы сүзгілер арқылы қалыптасады. Мәдени шалақылық – бұл құбылыстарды өз мәдениетіне тән стандарттар бойынша түсіндіру және бағалаумен байланысты құбылыс. Мұндай шалақылықтар көптеген мәдени нормаларға қатысты: түс, дене мүшелерінің орналасуы, жұбай таңдау, әділдік туралы ұғымдар, тілдік және логикалық дұрыстық, дәлелдерді қабылдау және тыйым салынған нәрселер. Кәдімгі адамдар басқа адамдарды негізінен өзіне ұқсас, аса құнды немесе құнды емес деп ойлауға бейім, олардың әртүрлі топтарға және жерлерге эмоционалды байланысы болуы мүмкін.

Гало эффектісі мен мүйіз эффектісі

Гало эффектісі және мүйіз эффектісі – бақылаушының адам, ұйым, бренд немесе өнім туралы жалпы әсері, сол бірліктің мінезі немесе қасиеттері туралы сезімдеріне ықпал ететін жағдай. Гало эффектісі атауы қасиеттілердің нұрға бөленген бейнесінен алынған және бұл – нақты бір түріндегі растау қатесі, онда бір саланың оң пікірлері күмәнді немесе белгісіз ерекшеліктерді де оң жағынан қарауға әкеледі. Егер бақылаушы бір нәрсенің бір жағын ұнатса, ол туралы барлық нәрсеге оң көзқараспен қарауы мүмкін. Адамның сыртқы түрі гало эффектісін тудыруы мүмкін. Гало эффектісі брендтің маркетинг саласында да кездеседі, компаниялар мен үкіметтік емес ұйымдардың (ҮЕҰ) қабылдауына әсер етеді. Гало эффектісінің керісі – мүйіз эффектісі, яғни "адамдардың (теріс) қасиеттердің бір-бірімен байланысты екеніне сенуі". Бұл термин шайтанның мүйіздерін білдіреді. Ол теріс бағытта жұмыс істейді: егер бақылаушы бір нәрсенің бір жағын ұнатпаса, ол басқа жақтарына да теріс көзқараспен қарауы мүмкін. Бұл екі эффекті де "сөздің мәні бар" және "Сөздеріңіздің тарихы бар" сияқты сөз тіркестерімен жиі қайшы келеді.

Өз мүддесін көздеу

Өзін-өзі бағалауға ұмтылу – адамның өзін-өзі құрметтеуін сақтау және арттыру қажеттілігінен туындайтын танымдық немесе қабылдау процестерінің бұрмалануы. Бұл – жетістіктерді өз қабілеттері мен күш-жігеріне байланыстыруға, ал сәтсіздіктерді сыртқы жағдайларға жатқызуға, жағымсыз сынды мойынламауға, оң қасиеттер мен жетістіктерге назар аударуға, ал кемшіліктер мен сәтсіздіктерді елемеуге бейімділік. Зерттеулер көрсеткендей, бұл бейімділік жұмыс орнындағы мінез-құлыққа, қарым-қатынастарға, спортпен айналысуға және тұтынушылық шешімдерге әсер етеді.

Статус-квоға бейімделу

Статус-квоға бейімделу – эмоционалдық қағида, қазіргі жағдайға деген ұнатушылық. Ағымдағы бастапқы деңгей (немесе статус-кво) анықтамалық нүкте ретінде қарастырылады, ал осы бастапқы деңгейден кез келген өзгеріс – залал ретінде қабылданады. Статус-квоға бейімделуді, қазіргі жағдай қол жетімді баламалардан объективті түрде жақсырақ болғанда немесе толық емес ақпарат маңызды мәселе тудырғанда, статус-кво антеге (status quo ante) рационалды басымдық беруден ажырату қажет. Дегенмен, көптеген деректер статус-квоға бейімделудің адамдардың шешім қабылдау процесіне жиі әсер ететінін көрсетеді.

Мүдделер қақтығысы

Мүдделер қақтығысы – бұл жеке тұлғаның немесе ұйымның өзара байланысты мүдделерінің (қаржылық, жеке және т.б.) болуы, бұл сыбайлас жемқорлыққа ұшыратуы мүмкін. Мүмкін болатын қақтығыс нақты бұрыс әрекеттерге қарамастан, сыбайлас жемқорлық немесе сыбайлас жемқорлықтың көрінісі туғанға дейін анықталып, жойылуы мүмкін. "Мүдделер қақтығысы – негізгі мүддеге қатысты кәсіби пікірді немесе іс-қимылды екінші мүдделердің артық ықпалына түсіру қаупін тудыратын жағдайлар жиынтығы". Егер жағдайлардың дұрыс қабылдануы бойынша, қабылданған шешімдерге қосымша мүдделердің тиімсіз әсер етуі мүмкін деген қауіп болса, мүдделер қақтығысы туындайды.

Пара алу

Пара беру – бұл ақшаны, тауарларды немесе басқа да сыйақы түрлерін, оны алған адамның әрекетіне ықпал ету мақсатымен беру. Параға ақша (соның ішінде сыйақы), тауарлар, заңдық талаптар, мүлік, жеңілдік, табыс, сыйлықтар, артықшылықтар, пайда табу, жақсы қарым-қатынас, жеңілдіктер, тиімді келісімдер, қайтару, қаржыландыру, қайырымдылық, сайлау науқанына қаржылай үлестер, демеушілік, акциялар, құпия комиссиялар немесе лауазымға көтеру кіруі мүмкін. Ақшалай операцияның қашан орынды екеніне қатысты көзқарас әр жерде әртүрлі болуы мүмкін. Кейбір елдерде саяси науқанға ақшалай қаржы жұмсау пара берудің қылмыстық құрамы болып саналады, ал АҚШ-та сайлау заңнамасына сәйкес келген жағдайда ол заңды болып табылады. Кейбір қоғамдарда сыйақы беру пара болып есептеледі, ал басқаларында есептелмейді.

Өзімдікке сүйіспеншілік

Фейворитизм, кейде топтық фейворитизм немесе топтық көзқарас деп те аталады, бұл өзінің тобының мүшелерін өз тобына жатпайтын мүшелерге қарағанда артықшылықпен қарау үрдісін білдіреді. Бұл басқаларды бағалауда, ресурстарды бөлуде және тағы да көптеген жолдармен көрініс беруі мүмкін. Психологтар, әсіресе әлеуметтік психологтар бұл құбылысты зерттеп, оны топтық қақтығыстар мен предубиждениеге байланыстырып қарастырған. Кро́низм – ұзақ жылдардан бері таныс адамдарға, әсіресе олардың біліктілігіне қарамастан, билік лауазымдарына тағайындау арқылы артықшылық көрсету. Непотизм – туысқандарға көрсетілетін артықшылық.

Лоббистік қызмет

Лоббистік әрекет – әкімшілердің, көбінесе заң шығарушылардың немесе әкімшілік органдардың өкілдерінің қабылдайтын шешімдеріне әсер етуге жасалған тытыс. Лоббистер заң шығарушының сайлау округінен болуы да, болмауы да мүмкін; олар лоббилеуді кәсіп ретінде таңдауы да, таңдамауы да мүмкін. Лоббистік әрекет көбінесе сынмен айтылады, себебі бұл жоғары әлеуметтік-экономикалық күшке ие адамдардың өз мүдделерін қамтамасыз ету үшін заңды бұрмалауы мүмкін деген ой ұялатады. Егер басқалардың мүддесін қорғауға міндетті адамдар, мысалы, сайлаушылардың немесе жалпы қоғамның мүддесін қорғауға міндетті сайланған шенеуніктер, жеке тараптардың мүддесіне қызмет ету үшін заңды өзгерту арқылы пайда көруі мүмкін болса, мүдделердің қақтығысы туындайды. Бұл жағдай пікірталасқа қатысушы барлық тараптың лоббистердің көмегімен мәселені өз бағытына бұруға тырысуына әкелуі мүмкін.

Регламенттік мәселелер

Өзін-өзі реттеу – бұл ұйымның заңды, этикалық немесе қауіпсіздік стандарттарын сақтауын сыртқы, тәуелсіз агенттік, мысалы, үшінші тарап субъектісі бақылауына және орындауына емес, өзі бақылап отыру процесі. Кез келген топтың өзін-өзі реттеуі мүдделер қақтығысына алып келуі мүмкін. Егер корпорация немесе мемлекеттік бюрократия сияқты кез келген ұйым өз тобындағы этикалық емес мінез-құлықты жоюға шақырылса, мінез-құлықтың өзін жоюдың орнына, қысқа мерзімде олардың мүддесіне көріністі жою тиесілі болуы мүмкін. Реттеушілік тұтқындау – бұл саяси жемқорлықтың бір түрі, онда қоғамдық мүддеде әрекет ету үшін құрылған реттеуші агенттік, оның орнына, реттеуге жауапты салаға немесе секторға басымдық танытқан арнайы мүдделі топтардың коммерциялық немесе саяси мүдделерін ілгерілетеді. Реттеушілік тұтқындауға себеп – саясаттың немесе реттеуші шешімдердің нәтижесіне үлкен қызығушылық танытқан топтар немесе жеке тұлғалар өздерінің ресурстарын және күштерін қалаған саяси нәтижелерге жетуге жұмсауы мүмкін, ал көпшілік мүшелері, олардың әрқайсысы нәтижеге тек шағын үлес қосады, оны мүлдем назарға алмайды. Реттеушілік тұтқындау – реттеуші агенттіктің өзінің мәні бойынша тәуекелі.

Шилинг

Шилинг – көрермендерге өздері жұмыс істейтін сатушының белсенді, тәуелсіз клиенті екенін сезіндіру үшін әдейі жасалатын амал. Шилингтің тиімділігі көпшілік психологиясына негізделген, ол басқа көрермендерді немесе аудитория мүшелерін тауарларды немесе қызметтерді сатып алуға (немесе ұсынылып жатқан идеяларды қабылдауға) ынталандыруға бағытталған. Шилинг кейбір елдерде заңсыз, ал кейбірінде заңды. Төленген, бірақ тәуелсіз пікірлерге ұқсас жазылған пікірлер – шилингтің мысалы.

Статистикалық теріс көзқарас

Статистикалық бұрмалау – деректерді жинау процесінде жүйелі түрде қателіктерге алып келетін және тең емес, жаңылыстыратын нәтижелерге себеп болатын жағдай. Бұл үрдіс үлгіні таңдау немесе деректерді жинау әдісі сияқты түрлі жолдармен туындауы мүмкін. Бұл статистикалық әдістің немесе оның нәтижелерінің қасиеті болып табылады, онда нәтижелердің күтілетін мәні бағаланып отырған нақты сандық параметрден өзгеше болады.

Болжамның бұрмалануы

Болжамдық қателік – нәтижелер мен сол шамалардың болжамдары арасындағы үнемі кезекті айырмашылықтардың болуы; яғни, болжамдар жалпы тенденция бойынша тым жоғары немесе тым төмен болуы мүмкін.

Бақылаушының күту әсері

Бақылаушының күту әсері – зерттеушінің күтулері оның тәжірибеге қатысушы адамдарға бейсана түрде әсер етуіне себеп болатын жағдай. Ол көбінесе қос соқыр жүйе арқылы бақыланады және қос соқыр эксперименттерді дамытудың маңызды себебі болды.

Есеп беру теріс және әлеуметтік жағымдылық теріс

Эпидемиология және эмпирикалық зерттеулерде, хабарлау қатесі "субъектілер немесе зерттеушілердің қанағаттандырмайтын мінез-құлқы туралы ақпаратты таңдап беруі немесе жасыруы" деп анықталады. Бұл күтілмеген немесе қанағаттандырмайтын тәжірибелік нәтижелерді жеткіліксіз бағалауға, ал күтілетін немесе қанағаттандырарлық нәтижелерге көбірек сенуге бейімділік. Бұл үрдіс таралуы мүмкін, себебі әрбір жағдай қолданыстағы жағдайды нығайтады, ал кейінгі зерттеушілер бұрынғы зерттеушілердің әртүрлі нәтижелерді хабарлағанын байқау арқылы өздерінің хабарлау қатесін негіздеуі мүмкін. Әлеуметтік қабылдануға ұмтылу – әлеуметтік ғылымдардағы зерттеулердегі қате, онда сауалнамаға жауап берушілер басқалардың оң пікірін тудыратын жауаптар беруге бейім. Бұл мақтауға лайық мінез-құлқы туралы артық хабарлау немесе жағымсыз мінез-құлқы туралы жеткіліксіз хабарлау түрінде көрінеді. Бұл қате орташа тенденцияларды және жеке ерекшеліктерді түсіндіруге кедерілі келтіреді. Бұл бейімділік өзін-өзі бағалау сауалнамаларымен байланысты маңызды мәселе болып табылады; ерекше назар қабілеттер, жекелік қасиеттер, жыныстық мінез-құлық және есірткі пайдалану туралы өзін-өзі бағалауларға бөлінуі керек. Нәтижесінде, алынған үлгі жалпы халықтан айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін.

Алдаулар

Кейбір қисылықтар мен әділетсіздіктер көбінесе тығыз байланысты деп есептеледі. Әділетсіздік – бұл алдын ала бағалау, яғни мәселенің маңызды фактілерін білмей тұрып пікір қалыптастыру. Бұл термин көбінесе жыныс, саяси көзқарас, әлеуметтік жағдай, жас, мүмкіндігі шектеу, дін, сексуалдық бағдар, нәсіл/ұлт, тіл, ұлттық еңбек немесе басқа да жеке ерекшеліктеріне байланысты адамдарға немесе жеке тұлғаға қатысты алдын ала жасалған, көбінесе жағымсыз бағалауларды білдіреді. Әділетсіздік негізсіз сенімдерді де қамти алады және "ақылға келмейтін, рационалды ықпалға төтеп бере алмайтын кез келген көзқарас" болуы мүмкін.

Жас ерекшелігі

Жасқа қатысты дискриминация – бұл адамдардың немесе топтардың жасына байланысты стереотиптерге немесе кемсітуге ұшырауы. Ол ересектерге де, жастарға да қатысты жағымсыз көзқарастарға қолданылуы мүмкін.

Сыныптық

Классизм – әлеуметтік топқа негізделген кемсітушілік. Ол жоғары топтың төмен топтың есебінен пайда табуына немесе керісінше, қатысты көзқарастарды қамтиды.

Көрініспен қарау

Леккизм – физикалық тартымдылыққа негізделген стереотиптер, көзқарас және кемсітушілік, немесе жалпы алғанда, мәдени қалауларға сай келген сыртқы түріне қарай адамдарға жасалатын бағалау. Көптеген адамдар басқалардың сыртқы келбетіне қарап автоматты түрде пікір жасайды, бұл олардың сол адамдарға қатысты әрекеттеріне әсер етеді.

Расизм

Расизм – басқа бір нәсілді үстемдік ету немесе оның кемсіздігіне сенуге негізделген идеология. Ол сондай-ақ, әртүрлі нәсілдердің мүшелеріне әртүрлі қарау керек деген пікірді де қамтиды.

Академиялық бейімділік

Академиялық көздіқарас – ғалымдардың өз сенімдеріне сүйене отырып зерттеулерін және ғылыми қоғамдастықты қалыптастыруына мүмкіндік беретін, немесе сондай деп есептелетін көздіқарас. Көздіқарасқа қатысты айыптаулар көбінесе консерваторлардың саяси консерваторлар мен діншіл христиандарға қарсы кең таралған көздіқарас бар екендігі туралы мәлімдемелерімен байланысты. Бірқатар сарапшылар мұндай мәлімдемелер жүйелі көздіқарасқа сенімді түрде нұсқау бермейтін жеке тәжірибелерге негізделгенін, ал мұндай даудың себебі консерваторлардың академиялық карьераны таңдамау себебінен туындағанын айтады. Сыныптағы көздіқарасқа қатысты пікірлер дінге қарағанда сексуалдық бағдар, нәсіл, әлеуметтік топ және гендерлік мәселелерге байланысты болуы мүмкін екенін көрсететін деректер бар.

Эксперименттегілер бейімділігі

Ғылыми зерттеулерде эксперимент жүргізушінің зерттеу нәтижелері туралы күтулері зерттеу нәтижесіне әсер еткен кезде эксперимент жүргізушінің субъективтілігі туындайды. Эксперимент жүргізушінің субъективтілігінің мысалдарына қатысушылардың мінез-құлқына саналы немесе санасыз түрде әсер ету, оның ішінде қатысушыларға әсер ететін талаптарды қалыптастыру, сондай-ақ тәжірибелік нәтижелерді өзгерту немесе іріктеу жатады. Сондай-ақ, бағытталған сұрақтар қою және қатысушылар түсіндіру немесе сұрақтар сұрағанда бейтарап түрде тапсырмаға қайта орату болмауы да осыған жатады.

Қаржыландыруға бейімделу

Қаржыландыру бейімділігі – ғылыми зерттеудің нәтижесінде оны қаржылаған тұлғаның мүдделеріне қолдау көрсетуге бейімділік. Бұл құбылыс кеңінен танылғандықтан, зерттеушілер бұрын жарияланған зерттеулердегі бейімділікті анықтау мақсатында зерттеулер жүргізеді. Оның себептері зерттеушілердің жұмыс берушілеріне деген саналы немесе санасыз міндеттеме сезімі, қасақана бұрмалаушылық немесе кәсіби этиканы бұзу, жариялануға немесе хабарлауға бейімділік болуы мүмкін.

Таразылық туралы толық мәтін

Толық мәтіндік желілік (немесе FUTON) бейімділігі – ғалымдардың өз жазбаларында ақы төлеуге қолжетімді басылымдармен салыстырғанда, толық мәтіні интернетте тегін қолжетімді академиялық журналдарға сілтеме жасауға бейімділігі. Ғалымдар толық мәтіні интернетте бар мақалаларды оңайырақ табады және қол жеткізе алады, бұл авторлардың оларды оқу, цитаталау және сілтеме жасау ықтималдығын арттырады. Бұл ашық қолжетімді журналдардың, ашық қолжетімділігі жоқ журналдарға қарағанда, әсер ету факторын арттыруы мүмкін.

Жарияланымдық бейімділік

Жарияланымға қатысты бұрмалау – зерттеушілер мен журнал редакторларының кейбір нәтижелерді (мысалы, маңызды нәтижелерді көрсететін нәтижелер) басқаларына қарағанда артық көруге бейімділігінен туындайтын, жарияланған академиялық зерттеулерге қатысты бұрмалаудың бір түрі. Бұл жарияланған әдебиетте проблемалық бұрмалауға алып келеді. Гипотезаны қолдау туралы мәлімдемелерге арналған әдебиеттік шолулар да бастапқы әдебиет жарияланымға қатысты бұрмалаумен ластанған жағдайда бұрмаланған болуы мүмкін. Маңызды нәтижелер көрсеткен зерттеулер, дизайн сапасы тұрғысынан нөлдік нәтижелер көрсеткен зерттеулерден жоғарырақ емес. Дегенмен, статистикалық тұрғысынан маңызды нәтижелер нөлдік нәтижелерге қарағанда үш есе көп жарияланатыны көрсетілген.

Қара күйде жүргізу

Қара түсті адаммен жүргізу - афроамерикалық жүргізушілерге қатысты нәсілдік дискриминациялық қарау. Бұл фраза полицейдің жүргізушіні тоқтатып, сұраққа тартып, нәсілдік көзқарас негізінде тексеруі мүмкін екенін білдіреді.

Растық профильдеу

Растық немесе этникалық профильдеу – белгілі бір нәсілге жататын адамды жеке күдік тудырмай, оның сыртқы түріне немесе мінез-құлқына сүйене отырып күдікке түсіру немесе мақсатқа алу. Растық профильдеу көбінесе құқық қорғау органдарының қызметінде қолданылатын жағдайлар мен оның нәтижесінде аз ұлт өкілдеріне қатысты кемсітушілікке алып келуі туралы айтылады.

Жәбірленушілерді кінәлау

Жәбірленушіге кінә тағу – бұл заңбұзушылықтың құрбанына осы заңбұзушылық салдарынан келген зиян үшін өзі кінәлі деп айыптау. Виктимологияның зерттеуі құрбандарды жауапты деп қарау қабілетін азайтуға бағытталған.

БАҚ-тағы бейімділіктер

Медиалық қиылық – бұл журналистер мен жаңалықтар дайындаушылардың оқиғаларды таңдауда, хабарланатын жаңалықтарда және олардың жарыққа қалай ұсынылуындағы қиылығы немесе осылай қабылдануы. Бұл термин көбінесе жеке журналист немесе мақаланың көзқарасынан гөрі, журналистика стандарттарын бұзатын, кең таралған қиылықты білдіреді. Әртүрлі елдердегі медианың бейтараптық деңгейі талқылауда. Медиалық қиылықты бақылайтын ұйымдар да бар. Медиа бейтараптығының іс жүзіндегі шектеулеріне журналистердің барлық қолжетімді жаңалықтар мен фактілерді жариялай алмауы, таңдалған фактілерді байланыстырып, тұтас түсінікке келтіру қажеттігі, үкіметтің ашық және жасырын цензурасы сияқты ықпалы, жаңалықтар көзінің иелерінің ықпалы, медиа меншігінің шоғырлануы, қызметкерлерді іріктеу, көздеген аудиторияның қалаулары және жарнама берушілердің қысымы кіреді. Қиылық, баспа өнерінің пайда болуынан бері бұқаралық ақпарат құралдарының бір бөлігі болып табылады. Бастапқы баспа машиналарын алудың қымбаттығы медиа өндірісін шектеулі адамдармен шектеді. Тарихшылар баспагерлердің көбінесе күшті әлеуметтік топтардың мүдделерін қорғағанын анықтаған.

Күн тәртібінің белгіленуі

Күн тәртібін белгілеу дегеніміз – бұқаралық ақпарат құралдарының нақты бір оқиғаларға көңіл аудару мүмкіндігін көрсетеді. Егер жаңалықтар жиі және айқын жарияланса, көрермендер сол мәселені маңыздырақ деп есептейді. Яғни, оның маңыздылығы артады.

Қақпаны күзету

Қақпа күзету – ақпарат пен жаңалықтардың әрбір адам немесе компания арқылы жұртшылыққа таралуын бақылау және сүзу әдісі. Бұл – күнделікті адамдарға жететін хабарламалардың шектеулі санына қалыптастырылған, таңдалған көптеген ақпараттардың процесі және қазіргі қоғамдық өмірде бұқаралық ақпарат құралдарының рөлінің ядросы. [ ] Бұл процесс тек қандай ақпарат таңдалатынын ғана емес, сонымен қатар жаңалықтар сияқты хабарламалардың мазмұны мен мәнерін де анықтайды.

Сенсация

Сенсационализм – жаңалықтар мен мақалалардағы оқиғалар мен тақырыптардың шындықты бұрмалауға алып келетіндей етіп, әдейі үлкейтіліп көрсетілуі. Сенсационализмге маңызсыз мәселелер мен оқиғалар туралы хабарлау, немесе жаңалықтарға лайықты тақырыптарды кәсіби журналистика стандарттарына қайшы, жеңілтек немесе таблоидтық стильде ұсыну жатады.

Білім беру теріс көзқарас

Білім берудегі жағдайлықтау білім беру жүйесіндегі нақты немесе қабылданатын жағдайлықтауды білдіреді. Мектеп оқулықтарының мазмұны көбінесе пікірталас тудырады, себебі олардың негізгі аудиториясы жастар, ал "ақтау" термині сынға ұшырататын немесе зиян келтіретін фактілерді немесе пікірлерді таңдап алып тастауды білдіреді. Діннің үстемдік танытатын елдерде оқулықтарда діни жағдайлықтау байқалады. Білім беруде жағдайлықтаудың көптеген түрлері болуы мүмкін. Кейбір назардан тыс қалған мәселелер, әсіресе мемлекеттік және жеке мектептердің педагогикалық айналымында кездеседі – бұл деректердің сенімділік немесе коммерциялық қиындықтармен байланысы жоқ, бірақ олардың маңыздылығы артық көтерілуі мүмкін. Мұғалімдердің жағдайлықтауы және ғылым, технология, инженерия және математика саласында зерттеумен айналысатын әйелдерге қатысты жалпы жағдайлықтау да осыған жатады.

Индуктивті бейімділік

Индуктивті бейімділік машиналық оқыту саласында пайда болады. Машиналық оқытуда белгілі бір нәтижені болжауға үйренетін алгоритмдерді жасауға тырысады. Бұны іске асыру үшін оқу алгоритміне күтілетін байланысты көрсететін оқу мысалдары беріледі. Содан кейін оқушы жаңа мысалдармен тексеріледі. Қосымша болжамдар болмаса, бұл мәселені дәл шешу мүмкін емес, себебі белгісіз жағдайларды болжау қиын болуы мүмкін. Оқу алгоритмінің индуктивті бейімділігі – бұл оқушы бұрын кездеспеген деректер негізінде нәтижелерді болжау үшін қолданатын болжамдар жиынтығы. Ол оқушыны дұрыс шешімге, қате шешімге немесе кейде дұрысқа бағыттай алады. Индуктивті бейімділіктің классикалық мысалы – Окамның қылышы, ол ең қарапайым, сәйкес келетін гипотезаның ең жақсысы екенін айтады.

Ішкі сауда

Инсайдерлік сауда – бұл компания туралы құпия ақпаратқа қол жеткізе алатын адамдардың ашық компанияның акцияларымен немесе басқа да құнды қағаздармен (мысалы, облигациялармен немесе акция опцияларымен) сауда жасауы. Көптеген елдерде инсайдерлік ақпарат негізінде сауда жасау заңсыз, себебі бұл ақпаратқа қол жеткізе алмайтын басқа инвесторларға қарағанда бұл әділетсіздік болып есептеледі, себебі инсайдерлік ақпаратқа ие инвестор, қалыпты инвесторға қарағанда, әлдеқайда көп пайда табу мүмкіндігіне ие.

Жарысты бекіту

Ұйымдастырылған спортта матчты ойнату – ойын ережелерін және көбінесе заңды бұза отырып, матчтың толық немесе ішінара алдын ала белгіленген нәтижеге қарай ойнатылуы. Мұның түрлі себептері болуы мүмкін, бірақ ең көп кездесетіні – құмар ойыншылардан сыйақы алу. Ойыншылар болашақта үстемдік ету үшін (мысалы, жақсырақ таңдау мүмкіндігі немесе плей-оффта жеңіл қарсылас) немесе мүмкіндіктерді теңестіру жүйесін бұрмалау үшін қасақана нашар ойнауы мүмкін. Матчты ойнату дегеніміз, көбінесе ойынның соңғы нәтижесін өзгерту. Матчты реттеудің тағы бір түрі – нүктелік реттеу, ол матчтың ішіндегі шағын оқиғаларды реттеуді қамтиды, олардың нәтижесі ойынның жалпы нәтижесін анықтауда шешуші болмаса да, тікелей ставкалар үшін қолданылуы мүмкін.

Жасырын бейімділік

Көрінбейтін бейімділік немесе көрінбейтін стереотип – белгілі бір әлеуметтік топтың мүшесіне ешқандай саналы ниетсіздіксіз нақты қасиеттерді тағайындау. Көрінбейтін стереотиптер тәжірибе арқылы қалыптасады және нәсіл және/немесе жыныс сияқты әлеуметтік категориялармен байланысты қасиеттердің үйренген байланыстарына негізделеді. Адамдардың түсінігі мен мінез-құлқына олар ұстаған көрінбейтін стереотиптердің әсері тиюі мүмкін, тіпті олар мұндай стереотиптерді білмесе немесе оларды қасақана ұстанбаса да. Көрінбейтін бейімділік – көрінбейтін әлеуметтік танудың бір қыры: түсініктер, көзқарастар және стереотиптер саналы ниетсіз жұмыс істейтін құбылыс. Мысалы, зерттеушілер сауалнама сұрақтарын жасау кезінде көрінбейтін бейімділікке ие болуы мүмкін, нәтижесінде сұрақтар дәл нәтижелер бермейді немесе сауалнамаға қатысуға ынталандырмайды. Көрінбейтін бейімділіктің болуы психологиялық әдебиеттегі көптеген ғылыми мақалалармен расталады. Көрінбейтін стереотипті алғаш рет психологтар Махзарин Банаджи және Энтони Гринвальд 1995 жылы анықтады.