Кіріспе

Фиджи әскери офицері және саясаткері (1951–2023)

Бригад генерал Рату Эпели Ганилау, МК, МСД, (10 қазан 1951 – 23 наурыз 2023) – Фиджи әскери офицері және саясаткері. Оның мансабында бұрын Фиджи әскери күштерінің қолбасшысы лауазымында қызмет еткен.

Ерте өмір

Ганилау 1965 жылдан бастап Жаңа Зеландиядағы Вангуи Колледжінде оқыды. Кейін Оңтүстік Тынық мұхиты университетін және Англияның Сэндхерст қаласындағы Корольдік әскери академиясын, сондай-ақ Жаңа Зеландия Корольдік әуе күштерінің штаб колледжін бітірді.

Әскери мансап

1972 жылы маусым айында Фиджи Корольдік әскери күштеріне қатарына қосылды және Ұлыбританиядағы Sandhurst Корольдік әскери академиясында оқыды. Ол Ливандағы БҰҰ күштерімен (UNIFIL) және Мысырдағы Синай түбегіндегі Көпұлттық күштер мен бақылаушылармен (MFO) бірнеше рет міндетін өтеді. 1979 жылы Ливандағы БҰҰ күштерімен қызмет ететін Фиджи батальонының рота командирі (Фиджи жаяу әскер полкінің 1-ші батальоны) Ганилау Ливанның оңтүстігінде БҰҰ күштеріне, әсіресе Фиджи батальонына қарулы топтардың жиі шабуыл жасауы кезінде операцияларды басқарғаны үшін Әскери крестпен (MC) марапатталды. Ол Оклендтегі RNZAF штаб колледжінде оқыды және бригадир шеніне дейін өсті. 1991 жылдың шілдесінде ол Ситивени Рабукадан кейін Әскери қолбасшы болып тағайындалды. Ол бұл лауазымды сегіз жыл атқарып, 1999 жылы саясатқа қадам басу үшін зейнетке шықты.

Саясаттағы алғашқы қадам

1998 жылы ол 1999 жылғы сайлауда Өкілдер палатасында үш орын жеңіп алған Христиан-демократиялық одамын құруға көмектесті, бірақ өзі сайланбады. Ол 2001 жылғы сайлауда қатысудан бас тартты. Сондай-ақ ол 2001 жылы бос тұрған Түй Какао дәстүрлі лауазымына таласқан. Рату Наикама Лалабалаву Какаудров және Лау провинцияларын қамтитын Товата конфедерациясының бас басшысы – Туи Какао лауазымын иеленді.

Басшылар кеңесі төрағасы

Ганилау 1999 жылы Фиджи үкіметінің алты өкілінің бірі ретінде Босе Леву Вакутурага (Ұлы басшылар кеңесі) тағайындалды. Ганилау 2001 жылғы 3 мамырда төраға болып сайланды, ал оның алдыңғысы Ситивени Рабука 2000 жылғы мамырда Фиджидің сайланған үкіметін құлатқан Джордж Спейт басқаратын этноұлттық төңкеріске қатысқан болуы мүмкін деген айыптамаларға байланысты қызметтен кеткеннен кейін. Босе Леву Вакутурага – Фиджидің мұрагерлік басшыларының ресми жиналысы, сонымен қатар Фиджидің провинциялық кеңестері таңдаған бірқатар арнайы білікті қарапайым адамдардан тұрды. Басшылар кеңесі Фиджи Республикасының Президентін, Фиджи вице-президентін, сондай-ақ 32 сенатордың 14-ін сайлау үшін сайлаушылар алқасы ретінде конституциялық рөл атқарды. Төраға ретінде Ганилау заң мен тәртіптің қатаң сақталуын қолдады және 2000 жылғы төңкеріске қатысы бар адамдарды соттауды қолдады. 2003 жылғы 11 сәуірде ол ұлтшыл саясаткерлер тарапынан ұлттық саясаттың елге зор зиян келтірген төңкерістерге әкелгенін мәлімдеді. Ол Карасэ үкіметінің этноұлттық бейімділіктерін және 2000 жылғы төңкерісшілерге деген жанашырлығын сынаған коммодор Франк Байнимараманы қолдады. Ганилау да, армия қолбасшысы Франк Байнимарама да Қарасенің Фиджинің түпкілікті тұрғындарының бастапқы сезімдеріне сүйенуіне күдікпен қарады. Олар Қарасенің оң әрекет саясатын және Фиджидің жергілікті тұрғындарының мүдделеріне қатысты қиялданған қауіптерді пайдалануын этникалық сызықтар бойынша қоғамды бөліп-жару ретінде қарастырды. Олар Қарасенің Фиджидің жергілікті тұрғындарын қолдау үшін этникалық топты пайдалануына наразылық білдірді. Ганилау мен Байнимараманың пікірінше, Қарасе билігі астындағы Фиджи бөлінген қоғамға қарай тайғақтап барады, ал сәтсіз мемлекеттің көрінісі көкжиеңде анық көрінеді. Бұл пікірді әскер де бөлісті. Сол жылдың 6 тамызында Ганилау төңкеріске қатысы бар барлық адамдар, олардың қоғамдағы лауазымына қарамастан, әділет алдында жауап беруі керек екенін айтты. Ол мәдениет пен дәстүр Джордж Спейт төңкерісіне қатысқан басшыларды тергеуге кедергі келтірмеуі керек екенін айтты. Сондай-ақ, ол Товата конфедерациясының Бас басшысы және министрлер кабинетінің мүшесі Рату Наикама Лалабалавудың Сенатты заң шығарушы органның жоғарғы палатасы ретінде ауыстыруға шақыруын қабылдамады. Ганилау басшылық жүйесінің таптық айырмашылықтарымен және квази-феодалдық құндылықтарымен қазіргі өкілдік үкіметтің негізі болып табылатын демократиялық құндылықтармен үйлеспейтінін айтты. Екі жүйені біріктіру Фиджидің жергілікті тұрғындарының санасында одан да көп шатасу тудырады, өйткені олар екі түрлі әкімшілік жүйеге бағынған: орталық үкіметтің заңдары мен ережелері және Фиджилік істер туралы заңқа сәйкес Фиджидің жергілікті қоғамын реттейтін заңдар (Таукеи істері министрлігі басқарады). Ганилау 2004 жылғы 21 шілдеге дейін төрағалық етті, ол кезде премьер-министр Қарасе Ганилаудың Кеңес мүшелігін жаңартпады және оны бұрынғы төрағаның орынбасары және Тавуаның басшысы Рату Овини Бокинимен алмастырды. Ол Кеңеске үкімет тарапынан тағайындалған және оның мүшелігін жаңартпау туралы үкіметтің шешімі оны осы органнан алып тастады. Қарасе үкіметі Ганилауды қайта тағайындамау туралы шешімінің себебін айтпады, бірақ Ганилау мен Қарасе кабинетіндегі этноұлтшылдар арасында араздық болды, олар Ганилаудың көпұлттылық күн тәртібімен келіспеді. Ақпарат министрі және ұлтшыл Simione Kaitani, 2004 жылы Джордж Спейт басқаратын 2000 жылғы этноұлттық төңкеріске қатысы үшін сотталған вице-президент Ratu Jope Seniloli-нің отставкаға келуін сұрағаны үшін Ганилауды сынға алды. Сенилолиді қорғап, Кайтани Сенилоли кінәлі екені дәлелденгенге дейін кінәсіздігіне заңды түрде құқығы бар екенін және мұндай кінә дәлелденгенге дейін Сенилоли президент болып қалуы керек деп мәлімдеді. Кейінірек Каитани Ганилауды екіжүзділікпен айыптады, ол (Ганилау) 2000 жылғы 29 мамырда әкесінің әйелі, Рату Сэр Камисесе Мараның президент лауазымынан күштеп кетуіне қатысқан екенін айтты. Ганилау Фиджиде 1967 жылдан 1987 жылға дейін билік жүргізген, Рату Мара құрған көпұлттылық саяси партия - Альянс партиясын қайта жаңғыртуға шақыруымен Босе Леву Вакутураганың саяси бейтараптығына нұқсан келтіреді деген айып та тағылды. Ганилаудың шақыруын бірқатар саяси топтар қолдады, соның ішінде Индо Фиджидің Ұлттық федерация партиясы басым болды, бірақ премьер-министр Қарасенің Сокуку Дуавата ни Левенивуауа тарапынан қолдау таппады. Олар Ганилаудың көпұлттылық күн тәртібін билікте қалу үшін қажетті ұлтшыл i'taukei дауысына қатысты қолайсыз қауіп ретінде қарастырды. Ганилау өзінің Альянсты жаңғырту жобасына белсенді қатысатынын айтты. Басшылар кеңесінің басшылығынан Ганилауды шеттету Қарасеның Ганилауды оның (Ганилаудың) саяси жоспарларын ілгерілету үшін кеңесті платформа ретінде пайдалануына жол бермеу үшін жасалған қадам ретінде кеңінен қарастырылды. Қарасе Ганилауды қауіпті деп санады және оны бейтараптандыру жолын ұстанды. Қарасе де, Ганилау да Фиджидің қарама-қарсы көзқарастары болды. Ганилау 1970 жылдан 1987 жылға дейін Фиджи Доминионын басқарған Рату Мараның Альянс үкіметінің үлгісіндегі біртілді Фиджиді көздеді. Онда басшылар Фиджидегі түрлі нәсілдер арасында маңызды делдалдық рөл атқарды. Ганилау басшылықтың құрметтелген, саяси билік Фиджидің құрметті басшыларының қолында болған және нәсілдер аралық қатынастар тұрақты болған кезеңге оралуға ұмтылды. Бірақ 1987 жылы Мара мен оның басшылары билігінен айырылып, Рабука төңкерісі арқылы Фиджидің жергілікті тұрғындарының басымдығы қайта орнатылды. 1987 жылғы төңкерістен кейін нәсіл және нәсілдік мәселелер саяси дискурстың басымдығына ие болды. Фиджидің жергілікті тұрғындарының этноұлтшылдығы кеңінен тарады. Ол Фиджи қоғамын нәсілдік сызықтар бойынша бөліп-жарды. Ұлттық азшылықтар шеттетілді. Әсіресе Индо Фиджи қауымдастығына шабуыл жасалды. Олардың көптегені жалға алған жерлерінен қуылды. Қуылған Индо Фиджиліктер ірі қалалардың біріндегі қашқын лагерьлеріне жиналды. Фиджиде алғаш рет қашқын лагерьлері құрылды, шындығында бүкіл Оңтүстік Тынық мұхиты аймағында. Мыңдаған адам елден кетіп, Фиджинің құнды адам капиталынан айырылды. Бұл Ганилауды және оны сияқты қоғамдағы үнсіз көпшіліктің өкілдерін мазалаған көрініс болды. Олар нәсілдік саясаттың құнын өз көздерімен көрді және оның қайта оянуына қарсы күресуге міндеттенді. Осы мәселелер Ганилаудың көпұлттылық көзқарасының контекстін құрады. Бұл Қарасе және оның артындағы этноұлтшылдар ұстанған бастапқылыққа қарсы тұрған көзқарас болды.

Ұлттық одақ партиясының негізін қалаушы

2005 жылдың 18 қаңтарында Ганилау Фиджи Ұлттық Альянс партиясын ресми тіркеді. Оған партия хатшысы ретінде университет оқытушысы Мели Вака және қазынашы ретінде Ману Коровалулавула қосылды. Ганилау партияның көпұлтты боладынын және ұлттық келісімді қамтамасыз етуді көздейтінін айтты, бұл ол Босе Леву Вакутурга төрағасы ретінде сәттілікке жетпеген мақсаты еді. "Мен Ұлы Басшылар Кеңесінің төрағасы ретінде Фиджидегі барлық азаматтардың құқықтарын құрметтеу қажеттігі туралы ашық айттым, - деді ол, - бірақ бұл кейбіреулерге ұнамады. Сондықтан мен саяси платформада күресті жалғастыруды жөн көрдім". 2005 жылдың 28 сәуірінде Фиджи бухгалтерлер институты алдында сөйлеген сөзінде Ганилау Фиджилік индофиджиліктер мен Фиджилік жергілікті тұрғындар ортақ құндылықтарға баса назар аудару арқылы ұлттық бірлік сезімін қалыптастыруға шақырды. Оның айтуынша, бұл құндылықтарға Фиджиде қандай қоғам болуы керектігі туралы түсінік кіруі керек – "әртүрлі ұлттардың, діндердің және мәдениеттердің өкілдері бірге өмір сүретін және барлық адамдардың игілігі үшін жұмыс істейтін, ренішсіз пікір айта алатын, зорлық-зомбылықсыз басқара алатын және жауапкершілікті қабылдайтын Фиджи". Ол расизмді "жақсы адамдарды жоюға бағытталған жамандықтың негізгі күші" деп атады және Фиджидің барлық азаматтарын жақсы болашақ құру үшін өткеннен сабақ алуға шақырды. "Біз өткенді өзгерте алмаймыз, бірақ одан сабақ ала аламыз, болашақты болжап айта алмаймыз, бірақ оны қалыптастыра аламыз", - деді Ганилау. 2005 жылдың 3 мамырында Ганилау премьер-министр Карасенің фиджилік этникалық топтарды тұрақты ұлттық басшылықты қамтамасыз ету үшін саяси бірігуге шақырғанына қатты сын айтты. Ганилау бұл саясатты "Фиджи сияқты көпұлтты елде жақсы басқару мен жауапты басшылықтың бұрмалауы" деп мәлімдеді. Ол өзінің әріптестерін фиджилік жергілікті тұрғындарды басқа нәсілдерге қарсы қоюға бағытталған қадамға қарсы тұруға шақырды. Ганилау сондай-ақ басшылық институттардың маңыздылығы туралы айтты, бастылар фиджиліктерге тұрақты басшылықты қамтамасыз ететінін, ал саясаткерлер сайлауда қызметтен босатылып, билікті жеңу үшін сайлаушылардың нәсілшіл сезімдеріне жүгінуге құмар болатынын атап өтті. "Көп жағдайда билікте қалу үшін олар үшін ең оңай жол – нәсілшілдік картасын ойнау, басқа этникалық топтардың шеттетілуі және жойылуынан қорқыту", - деді ол. Ол елдің гүлденуі үшін барлық саяси көшбасшылар бастылардың рөлін қолдап, Фиджи халқының бәрін біріктіруге "шындық күш салуы" керек екенін айтты. 13 мамыр 2005 жылы Лаутока Ротари клубында сөйлеген сөзінде Ганилау кәсіби және білікті жұмысшыларға жалақыны арттыруды талап етті, сондай-ақ жұмысқа орналасудағы нәсілдік кемсітушілікке шабуыл жасап, оны әлеуметтік және экономикалық тұрғыдан зиянды деп атады, бұл талантты адамдардың екінші деңгейдегі ауыстырылуына әкеледі. "Біз адамдарды этникалық белгісі бойынша шеттету арқылы мүмкіндіктерімізді шектейміз. Сондықтан біздің адам ресурстарын тиімді пайдаланбағанымыз үшін кедейлейміз, осылайша қабілеттеріміздің толық пайдасын ала алмаймыз", - деді ол.

Ішкі саясат

Ганилау – бөлшектендіруші және қоздыратын саяси көшбасшылардың мәлімдемелеріне қарсы шыққан, ашық бірақ орташа басшы және саясаткер болды. Ол көп жағынан идеалист болды және біртұтас, көпмәдениетті Фиджи елді құру туралы көрегендікке ие болды. Мүмкін, саясаткер ретіндегі ең үлкен қатесі Фиджидегі этникалық саясаттың күші мен тұрақтылығын дұрыс бағаламауында болды. Оппозицияда Лайсения Карасе этникалық үнді азшылығымен салыстырғанда басым халық болып табылатын фиджиліктерге артықшылық беретін саясатты қолдады.

Келісу, төзімділік және бірлік туралы заң жобасы

Ганилау Каррас үкіметінің 2000 жылғы төңкеріске қатысушыларға рақымшылық беру және оның құрбандарына өтемақы төлеу құқығы бар Татуласу және бірлік комиссиясын құру жоспарларына қарсы сөйледі. Ганилау заң жобасына қарсылығын алғаш рет 2005 жылдың 4 мамырында білдіріп, бұл сот процесіне негіссіз араласу екенін және төңкеріс салдарынан зардап шеккен адамдарға деген бейжайлықты көрсететінін айтты. 18 мамырда ол «бұл заң жобасында татуласуға ешқандай негіз жоқ» деді және «татуласу деген сөзді қолдану – бұл елдегі әрбір адамның құқықтарын ауыр бұзу» деп мәлімдеді. 16 маусымда Ганилау заңға қарсы сын-ескертпелерін жалғастырды. Оның сөзіне қарағанда, Фиджиде көптеген адамдар бұл заң төңкеріс жасаушыларды босату мақсатымен жасалғанына сенеді. Бұл пікірді Туи Ватурова, Рату Илисони Рокотуиуауа да қолдады, ол маусым айының басында бүлік жасағаны үшін түрмеге қамалған Контрреволюциялық соғыс бөлімінің мүшелерінің босатылуына мүмкіндік беретінін айтты. Ганилау осы үміттердің қалыптасқаннан кейін, егер олар орындалмаса, үкіметке күшті наразылыққа дайын болу керектігін ескертті. Ол Қарасені қарапайым адамдар ретінде тек Құдайға ғана тән нәрсені – кешірім беруді заңмен бекітуді және адамдарды олардың іс-әрекеттерінің салдарынан босатуды күтуде айыптады. 23 маусымда Ганилау премьер-министрді «ұлы алдауға» барыпты деп айыптады, себебі ол шіркеу басшыларынан заңның нақты мақсатын толық түсіндірмей, заң жобасын қолдауға шақырған. Ол Рим католик архиепископы Петр Матака және басқа шіркеу басшыларының 2 мамырдағы кездесуде премьер-министрмен келіссөздер барысында заңдағы татуласу және өтемақы ережелері туралы айтылғанын, бірақ рақымшылық туралы ережелерге тоқталмағанын мәлімдеді. «Премьер-министр осы қасақана алдаудан кейін христиан шіркеулері заң жобасын қолдайды деп ашық айтуы оның сенімділігіне күмән тудырады», – деді Ганилау. Ол шіркеулерді басқа діндермен бірігіп, үкіметтің татуласу ұсыныстарына балама жоба жасауға шақырды.

Заң мен тәртіп, адамгершілік құндылықтар

2005 жылғы 4 маусымда Флагстафф қаласында өткен қылмыстың алдын алу және келісім күнінде сөйлеген сөзінде Ганилау ересектерді балаларына негізгі моральдық құндылықтарды сіңіруге шақырды. «Заңсыздық пен қылмыстың өсуі – басқа адамдарға және олардың мүліктеріне деген сыпайылықсыздық пен құрметсіздік ретінде қарастырылуы мүмкін. Егер біз жағдайды түзетуді қаласақ, негіздерге оралуымыз керек», – деді ол. Сол күні ол ел басшылығын қатты сынап, Фиджиді дұрыс емес бағытта алып бара жатқанын айтты: «Олар қорқыныш пен жеккөрушілік идеологиясын таратып, қарапайым адамдардың отбасыларына нан табуына көмектеспейді». Алайда ол: «Отқа отпен жауап беруге болмайды, өртеніп қаламыз» деп ескертті. Оның пікірінше, экстремистік этно-ұлтшылдарды елді құртудан тоқтатудың жалғыз жолы – оларға елдің тағдырын бақылауға мүмкіндік бермеу. Бұл Қарасе кабинетіндегі этно-ұлтшылдарға жасалған ишара ретінде қарастырылды. Сондай-ақ ол адамдарды бір-бірін құрметтеуге шақырып, осылайша ғана ұзаққа созылатын бірлікке және келісімге қол жеткізілетінін айтты. 2005 жылғы 23 қарашада Лаутокадағы Гирмит орталығында Сатья Саи Бабаның 80 жылдық мерейтойында Ганилау жеке және қоғамдық өмірде моральды жақсарту үшін діни бағдарламаларды көбейтуге шақырды. Оның сөзіне қарағанда, көптеген саясаткерлер өзімшіл және моральдық құндылықтарынан айырылған. Ересектер мен саяси лидерлер балаларға үйретілген нәрсені жасаса, жастарға үйде және мектепте жақсы құндылықтарды үйрету «мәнді болмайды» деді ол. Ел рухани құндылықтардан алыстап, жолын жоғалтқанын, парақорлық, қорқыту, мемлекеттік қаражатты дұрыс пайдаланбау, лауазықтың теріс пайдаланылуы және расизм үкіметтің барлық деңгейінде кең таралғанын айтты. Ол қаңғыбаздар мен білім алмаған балалардың саны артып келе жатқанын, ал саясаткерлер «өз мүддесін қуумен» айналысып жатқанын мәлімдеді. Сол сөйлесуде Ганилау барлық діндердің құдайлық бірлік және жалпы сүйіспеншілікті дамыту туралы бірдей мағынаға ие екенін айтты және «құдайлықты бөліп-жару» арқылы «жанжал мен хаосқа» себепкер болғандарды айыптады. «Фиджиде діни фанатизм мен төзімсіздіктің қаншалықты көп екенін қанша рет көрдік?» деп сұрады ол. «Ғибадатханалар қорланды, құдайға табыну орындары қиратылды, мұның бәрі бір діннің ғана дұрыс екендігіне, ал қалғандары бұрыс деген көзқараспен жасалды».

Этникалық қатынастар

Ганилау 2005 жылдың 30 шілдесінде Фиджидің Еңбек партиясының Лаутока конференциясында қонақ спикер болды, ал оның партиясы кейіннен 2006 жылға жоспарланған жалпы сайлауға қатысу үшін осы партиямен коалиция құрды. Фиджиде туғандардың барлығын «фиджилік» деп санауға мүмкіндік беру үшін, жергілікті фиджиліктердің көзқарасын өзгерту қажеттігін айта отырып, ол елдің нәсілдік негізде бөлініп, поляризацияға ұшырауына жол беруге болмайтынын, ал қазіргі үкімет қабылдаған нәсілдік шаралар уақыт бомбасының қысқаруына себеп болып отырғанын мәлімдеді. «Үкімет, нәсілдік негіздегі шараларды қаншалықты көп енгірсе, сол уақыт бомбасының жарылу нүктесіне соншалықты жылдам жететінін түсінбегендей», - деді Ганилау. Фиджи аралдарының халқы этникалық шектеулерден шығып, көпмәдениеттілікті қабылдамайынша, Фиджидің болашағы қауіпсіз болмайтынын ол айтты. Ол бір ғасырдан астам уақыт бірге өмір сүргеніне қарамастан, ең ірі нәсілдік топтар арасындағы мәдени өзара әрекеттесудің деңгейі өте төмен екеніне қатысты өзінің наразылығын білдірді. 2005 жылдың 6 тамызында Ракиракиде өзінің партиясының 2006 жылғы сайлау кампаниясын басталған кезде сөйлеген сөзінде Ганилау, егер халық «біздің нәсіліміздің ыңғайлы аймағынан» шықпаса, елдің балаларының болашағы қауіпсіз болмайтынын мәлімдеді. Халықты бөліп тұрған көзге көрінбейтін этникалық қабырғаны бұзу маңызды екенін ол атап өтті. «Біз жеке өзімізге немесе этникалық қауымдастығымызға нәсілдік саясаттың оңай құралына айналуға рұқсат бермеуіміз керек, бұл бізді рухани және эмоционалды жағынан бөліп тастайды», - деді ол. Фиджиде этникалық сайлау блогын құруға жасалған соңғы әрекеттерге қатысты қатты сын айтып, мұның бөлінуге әкелетінін және ешқашан ұлттық бірлікке жеткізбейтінін мәлімдеді. Ол Фиджиде нәсілдік алауыздықты қоздырған «ашкөз саясаткерлерді» айыптады. Тамыз айының соңғы аптасында бірқатар мәлімдемелер мен сұхбаттар арқылы нәсілдік алауыздықты тудыратын саясатқа қарсы шабуылын жалғастырды. Сенатор Аписай Тораның жергілікті фиджиліктер жергілікті емес премьер-министрді қабылдамайтыны туралы айтқанын айыптады және үкіметті халықты өзінің «тиімсіздігінен» алаңдату үшін этникалық шиеленісті күшейтетініне айыптады. Сондай-ақ, үкіметті оппозициялық партиялармен қарым-қатынасты «дөңгелек және кәсіби емес» деңгейде жүргізгені үшін айыптады, бұл Конституцияға түзетулер енгізу үшін қажетті үштен екі парламенттік көпшілікті алуға қажетті жер реформасы бойынша кез келген келісімге келуге кедергі келтірді. Ганилау 27 тамызда бұл 2006 жылғы сайлаудан кейін келесі үкіметке тазалауға қажетті жағдайды тудыратынын айтты.

Басшылар мен саяси тәртіп

4 қыркүйекте Ганилау 29 тамызда Надидегі Достастық парламенттік қауымдастығында айтқан сөздері үшін премьер-министр Қарасені қатаң сынады. Қарасе Фиджи батыс үлгісіндегі демократияны "қабылдағанын" айтса да, оның шетелдік ұғым екенін және оның кейбір аспектілері фиджилік дәстүрлермен, басшылардың туған тегі мен дәрежесіне байланысты жоғары мәртебеде болуымен қайшы келетінін мәлімдеді. Ганилау Қарасенің сөзін келекеледі, Фиджидің саяси және сот институттары батыс демократиясына берік орныққандарын және фиджилік халқының премьер-министрдің демократия елге жат деген мәлімдемесіне "алданып" бармауы керектігін айтты. "Қарасе мырза өзі премьер-министр болуына мүмкіндік беретін батыс үлгісіндегі басқару жүйесін қалай ма, әлде фиджилік дәстүрге сай, басшылардың туған құқығы мен дәрежесі арқылы билік етуін қалай ма, соны анықтауы керек. Әйтпесе, ол беделін сақтап қалу үшін екі жүзділік танытып отыр", - деді Ганилау. 16 қыркүйекте Ганилау Фиджидегі көптеген проблемалардың себебі фиджилік индо және басқа да түпкілікті емес қауымдардың ел басшыларына деген "сыйластығын жоққа шығаруынан" туындайды деген пікірлерді жоққа шығарды. Мәсі Каумайтотойя даулы Біріккендік заң жобасы бойынша парламенттік ұсыныс жасап, төңкеріспен байланысты қылмыстар үшін басшыларды түрмеге қамау – құрметсіздіктің айқын белгісі екенін және фиджиліктердің жергілікті тұрғындары басқалардың пайдасына қолданылып жатқанын мәлімдеді. Жауап ретінде Ганилау, Басшылар кеңесінің бұрынғы төрағасы ретінде, басшылардың барлық қауымдар тарапынан құрметтелгенін айтты. Ол сондай-ақ, өзге басшыларын ұлттық бірлікті нығайту үшін, өздерінің округтерінде немесе конфедерацияларындағы барлық азаматтарға, нәсіліне қарамастан, қызмет етуге шақырды. 2000 жылғы төңкеріске қатысқан басшыларға ешқандай артықшылық көрсетілмеуі керек екенін қосты.

ЖИТС дағдарысы

Фиджиде ЖИТС-ке шалдыққандардың саны күрт өсті, 2000 жылы 10 жағдай тіркелсе, 2003 жылы 111 жағдайға жетті, оның 80% -ы жергілікті фиджиліктерді құрады. Ганилау 2004 жылы БҰҰ-ның Тынық мұхиты аймағындағы ЖИТС бағдарламасымен келісімге қол қойды және вирустың таралуына қарсы күресу жолдарын анықтау үшін келелі кездесулер ұйымдастыруды жоспарлады. Фиджидің Бас басшылар кеңесі ЮНЭЙДС-тің де қолдауымен "Тынық мұхиты аймағында ЖИТС-ке қарсы іс-қимылды жеделдету" атты бір апталық семинар өткізді. 2005 жылдың қазан айының соңында Жаңа Зеландияның Окленд қаласында өткен Тынық мұхиты аймағындағы АИТВ/ЖИТС конференциясында сөз сөйлеген Ганилау АИТВ/ЖИТС-ке қарсы күресте күшті басшылық қажеттігін атап өтті, бұл жалқы дүниежүзілік соғыс екенін және Тынық мұхиты елдерінің болашағына қауіп төндіретінін айтты. "Біз болашақ ұрпақтардың бізді осы мәселені шешуге қабілетсіз, көрегендіксіз және түсініксіз деп санауының құнына ғана осы шайқастан бас тарта аламыз, ал бұл мәселе біздің болашағымызға тікелей қауіп төндіреді", - деді ол делегаттарға.

Жақсылықпен қолдау шараларын сынға алу

2005 жылы 24 қарашада партиясының Лаутока бөлімшесін ашқанда Ганилау, Фиджидің жергілікті тұрғындарына жасалған артықшылықтар қарапайым фиджиліктерге тиесілі болған жоқ, олар тек қана биліктегі үкіметтің сақталуына көмектесті және тиімді саясаттың болмауына жамылғы болды деді. Оның пікірінше, артықшылықтар есебінен емес, үкімет фиджилік жер иелеріне жерлерін коммерциялық тұрғыдан дамытуға, сондай-ақ қарапайым адамдар үшін білім беру және экономикалық мүмкіндіктерді арттыруға көбірек көмектесуі керек.

Әскери саясаттану

2005 жылғы 27 қарашада Австралияның ABC телеарнасының Азия-Тынық мұхиты аймағына арналған бағдарламасына берген сұхбатында Ганилау 1987 жылғы төңкерістен бері әскерилердің саясиландырылуына қанағаттанбады. Әскери білімі жоқ, бұрынғы сәтсіз саясаткерлер де Рабукаға саяси қолдау көрсеткендігі үшін офицерлер дәрежесіне тағайындалды. Бұл жоғары сатыдағы сержанттарды да қамтыды, олар өз біліктілігінен асып, офицерлік шенге көтерілді, нәтижесінде сержанттар деңгейінде үлкен олқылық пайда болып, қабілеттерін жоғалтты. Фиджи әскерінің жоғары кәсіби стандарты күрт төмендеді. Саяси бейтарап, кәсіби әскери ұйым ретіндегі оның беделі түгелдей құлдырады. Оның сөзіне қарағанда, әскерилердің кәсіби деңгейін және қоғамның құрметін қайтару үшін бірнеше жыл қажет болады.

2006 жылғы сайлау

Ұлттық Альянс партиясы 2006 жылдың 17 наурызында Ганилаудың 6–13 мамырға жоспарланған сайлауда партияны жетекшілік ететінін және Сува қаласының ашық округінен сайлауға түсетінін мәлімдеді. Бұл әрекет сәтсіз аяқталды; Ганилау да, оның партиясының ешбір үміткері де сайланбады.

2006 жылғы төңкеріс

Фиджи Республикасының үкіметі мен әскери күштері арасындағы бірнеше айлық шиеленіс 2006 жылғы 5 желтоқсанда әскери төңкеріспен аяқталды. Ганилау Фиджи теледидарына үкіметтік сыбайлас жемқорлыққа байланысты, ол әскерилердің "мақсатын" қолдағанын, бірақ оның әдісін емес, және төңкеріс жоспарына қатысқан деген қауесеттерді жоққа шығарды. Ол өз әріптестерін әскери биліктің "нақтылығын" қабылдауға және елді алға жылжуға жұмыс істеуге шақырды. Бұрын екі органның да басшысы болғандықтан, ол Басшылар кеңесі мен Әскери күштер арасында делдалдық жасауды сұрағанын айтты, бірақ кеңес төрағасы Рату Овини Бокини мұндай өтініш жасалғанын ашумен жоққа шығарды. "Мен командирмен кездесуді сұрамадым. Кім айтса, сол өтірік айтады. Мен командирмен кездесуге ниеттенбеймін. Егер ол менімен кездескісі келсе, маған өтінішпен жүгінуі керек", - деді Бокини. Осы мәлімдемесінде Бокини Басшылар кеңесін зайырлы саясаттан, сондай-ақ үкіметтің барлық институттарынан, оның ішінде әскерден де жоғары деп есептеді. Бірақ 1987 және 2000 жылдардағы этно-ұлттық төңкерістерге басшылардың қолдауының тарихын ескеретін болсақ, бұл шындыққа сай емес және жаңылыс пікір болды. Төңкерістен кейін құрылған уақытша үкіметте Ганилау президент Рату Жозефа Илоилоның өтінішімен бір жыл қорғаныс министрі болып қызмет етті, бірақ уақытша үкімет сайлау өткізуге берген уәдесін орындамайтыны белгілі болған соң, бір жылдан кейін орнынан кетті. Ганилау Байнимараманың қорғаныс министрі болды, бірақ 2010 жылы қызметтен кетті.

2013 жылғы Конституция

Фрэнк Байнимарама және оның артындағылар Фиджи халқының этникалық қауіптерін басаңдату және біртұтас, көпмәдени Фиджидің негізін құру үшін тағы бір Конституция жасауды жоспарлады. Жаңа Конституцияны әзірлеу – уақытты қажет ететін күрделі процесс болды. Шындығында, 2014 жылға дейін ғана жаңа Конституция бойынша жалпыұлттық сайлау өтті. Фиджидің 2013 жылғы Конституциясын сынағандар, оған сенімділік беру үшін референдум өткізу керек еді дейді. Олар бұл заң халықтың келісімінсіз қабылданғанын айтады. Байнимарама үкіметі үшін 2014 және 2018 жылғы сайлаулар Конституцияның заңдылығын растады. Байнимарама үкіметі 2006-2014 жылдары сайланбаған әскери үкімет болып тұрған кезінде шексіз билікке ие болды, бұл оны өкіметтік өкілеттігі кезінде қабылдаған қатаң заңдар мен жарлықтардың кейбіреулерін сақтап қалуға итермеледі. Ол өз жұмысын жалғастырып, халықты тығыз бақылауда ұстады, наразылық білдіргендер мен осыған ұқсас жағдайға түсуі мүмкін адамдарды жазалады. Қоғамдағы барлық қызметке қатысты жаңа ережелер мен регламенттердің енгізілуіне байланысты Фиджиде тым көп ереже бар деген шағымдар туды. Үкімет шешімдерімен келіспегендер тез арада шеттетуге ұшырады. Фиджиде тұратын шетелдік азаматтар, соның ішінде үкімет саясатын сынаған ғалымдар елге қайтуға тыйым салынды. Үкіметтің саясатына қарсы шыққан жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлер тез арада зейнетке жіберіліп, үкіметтің "сыбайлас жемқорлыққа қарсы" органының тергеуіне түсті. Қауіпсіздік күштері өздерінің өкілеттіктерін асыра пайдаланып, наразылық білдіргендерді ұрып-сапалады. Бұл қорқыныш атмосферасын құрды. Үкімет паранояға шалдыққан деп айыпталды. Демократия – әдемі сылтау ғана, – деді сыншылар. Нағыз билік Армия мен Полицияның қолдауымен екі адамның қолында болды: америкалық жарнама агенттері QORVIS жазған мәтіндерді оқитын, сөзді дұрыс жеткізе алмайтын Премьер-министр; және оның амбициялы Индо-Фиджилік Бас прокуроры мен Премьер-министрдің орынбасары, ол барлық нәрсені қара-ақ түспен көріп, үкіметтік саясат пен басқарудың барлық аспектілерін микробасқарып отырды. Ол "нағыз Премьер-министр" ретінде қарастырылып, шешімдерді көшпенді көшбасшысының артында қабылдады. Ол – қарсылық білдіруге болмайтын, өте қайшылық тудыратын тұлға. I'Taukei (түпкі халық) өздерінің құқықтарының бұзылып, өздерінің жеке басын құрметтемейтінін сезді. 2018 жылғы сайлау нәтижелері нәсілдер арасындағы поляризацияны растады. 2013 жылғы Конституцияның асыл мақсаттары тек теорияда ғана болды. Іс жүзінде, жергілікті басшыларға және үкіметке қарсы болғандарға жасалған жеке шабуылдар мен қаралап-жамандаулар жергілікті халықтың Байнимарама үкіметіне қарсы саяси бірігіп, күш жинауына себеп болды. Оппозиция тарапынан топтық сәйкестік пен бірлік қауіп-қатерлерге қарсы тұруға баса назар аударылды. Қызығы, Байнимарама үкіметінің саяси қарсыластарына қатысты саяси мінез-құлқы Фиджидің түпкі халықтарының бастапқы инстинкттерін оятуға мәжбүр етті. Оппозиция бұрышқа тығылып, басқа жолы қалмады. Олар екі жаман нәрсенің арасында қалды. Рату Эпели Ганилау 2015 жылы президенттікке кандидат ретінде ұсынылды, бірақ бұл лауазымға Джиожи Конроте ие болды. Конроте Басшылар кеңесінің мүшесі болған жоқ. Бұл сайлау Фиджи Конституциясына сәйкес 2013 жылы өткізілген алғашқы құпия дауыс беру болды. 2018 жылдың қараша айында өткен сайлауда биліктегі Фиджи Бірінші партиясы көпшіліктің қолдауын жоғалтып, 50% -дан астам дауыс жинап, 6 орыннан айырылды. Фиджи Бірінші үкіметіне қарсы дауыс беру үлгілерінде стратегиялық өзгеріс болды. Фиджилік топтардың мүдделері олардың саяси таңдауларын анықтай бастады. Бұл үрдіс алдағы төрт жылда 2022 жылы үкімет алмасуға жеткілікті серпін ала ма, әлі белгісіз. Сау болыңыз.

Жеке өмір

Ганилау Тавеунидегі Сомосомо ауылынан шыққан. Ол Фиджи Республикасының тұңғыш президенті (1987–1993) болған марқұм Рату Сэр Пеная Ганилаудың ұлы болды. Әкесі сияқты, Рату Эпели де Туи Какуу басқаратын Матақали Валелеву (тайпалық жер иеленуші бірлік) мүшесі еді. Бастапқыда олар өздерін Ай Сокула деп атаған көшіп-қоныстанған тайпа болған, кейіннен Вануа Леву аралының оңтүстік жағалауындағы Какаудрове халқымен бірігіп, сол жерге қоныстанды. Ай Сокула тайпасының басшысы, Туи Какуу, басқа тайпаларды басып алып үстемдік құрды. Содан кейін олар Тавеуниге көшіп, Сомосомо ауылының орнын иеленді, ол Туи Какуу мен Лалагавеси Вануасының орталығына айналды. Рату Эпели Ай Сокуланың мүшесі болды (бұл термин Лалагавеси Вануасының басшыларын білдіреді). Ол қазіргі Туи Какуудың (Рату Найкама Лалабалаву) туысы еді. Рату Эпели Ганилау Фиджидің қазіргі мемлекетін құрған Рату Сэр Камисесе Мараның үлкен қызы Ади Атека Мараға үйленген. Ади Атека 2018 жылдың қараша айында дүние салды. Олардың екі ұлы мен екі қызы болды. Ганилаудың тоғыз немересі де болды. Оның хоббилері регби, бокс және оқ ату болды. Ганилау 2023 жылдың 23 наурызында 71 жасында қайтыс болды.