Кіріспе
Фиджидің 2000-2006 жылдар аралығындағы премьер-министрі Лайсения Қарасе (4 ақпан 1941 – 21 сәуір 2020) – фиджилік саясаткер. 2000 жылдан 2006 жылға дейін Фиджидің алтыншы премьер-министрі қызметін атқарды. Махендра Чоудхриді биліктен құлатуға әкеп соққан төңкеріс әскерилер тарапынан басып жанылғаннан кейін, Қарасе 2000 жылдың 9 маусымында Уақытша әскери үкіметке қаржы кеңесшісі болып қосылды, содан кейін 4 шілдеде премьер-министр болып тағайындалды. Ол екі парламент сайлауында жеңіске жетті, бірақ 2006 жылдың 5 желтоқсанында әскери төңкеріс оны биліктен ығыстырды. Кейін әскери қолдаумен құрылған режим тарапынан сыбайлас жемқорлық айыптарымен түрмеге қамалды. Лау архипелагындағы Вануа Балаву аралының тумасы, Фиджиде жоғары басшылық лауазымдарды атқарған көптеген лаулықтардың бірі болды.
Laisenia Qarase (pronounced ; 4 February 1941 – 21 April 2020) was a Fijian politician. He served as the sixth Prime Minister of Fiji from 2000 to 2006. After the military quashed the coup that led to the removal of Mahendra Chaudhry, Qarase joined the Interim Military Government as a financial adviser on 9 June 2000, until his appointment as Prime Minister on 4 July. He won two parliamentary elections, but a military coup removed him from power on 5 December 2006. He was later imprisoned on corruption charges brought by the military backed regime. A native of Vanua Balavu Island in the Lau archipelago, he was one of many Lauans to have held top leadership positions in Fiji.
Ерте және жеке өмір
Қарасе 1941 жылы Вануа Балавудағы Маванада Тота руында, Мавана ауылының Жосатеки Мате ұлы болып дүниеге келді. Жергілікті мектептерде оқығаннан кейін Сува ұлдар гимназиясына түсті. Сува ұлдар гимназиясында білім алғаннан соң, 1959 жылы Фиджиден кетіп, Жаңа Зеландияның Окленд университетін коммерция мамандығы бойынша бітірді. Алғашқы жұмысын Фиджи істері жөніндегі кеңесте атқарды және Қаржы, Сауда және өнеркәсіп, сондай-ақ Мемлекеттік қызмет министрліктерінде мансапты мемлекеттік қызметкер болып қызмет етті. Ол банк саласына қадам басып, 1983 жылы мемлекеттік Фиджи даму банкінің (FDB) тұңғыш фиджилік бас директоры болды және осы лауазымда он бес жыл бойы қызмет етті. 1987 жылғы төңкерістен кейін жаңа үкімет оны қираған экономиканы қайта жаңғыртуға шақырды. Ол фиджиліктерге мемлекеттік көмекті кеңейтуді және Фиджи Холдингстерін құруды қамтамасыз еткен тоғыз пункттік жоспарды ұсынды. Алайда, бұл жоспар көбінесе банкроттыққа әкелді және ол Фиджи Холдингстеріндегі отбасының акцияларын сатып алуына байланысты дауға тартылды. 1994 жылы Фиджи Телевизиясының төрағасы болды және компанияға АҚШ инвестицияларын тарту жоспарлары туралы онымен ақылдаспағаны үшін үкіметпен келіспеушілікке түсті. Қарасе фиджилік, тонгалық және еврей тегінен шыққан. Қарасенің анасы – еврей ата-анасы, Александр Боуман мен Сара Аннеттің қызы, Джон Герман Маафу Боуменнің қызы. Ол Леба Қарасеге үйленді, олардан бес бала дүниеге келді. Қарасе Вануа Балаву аралындағы туған ауылы Мавананың басшысы болды, онда ол Тюи Кобуко дәстүрлі лауазымын иеленді.
2006 жылғы төңкеріс және оның салдары
2006 жылдың 4 ақпанында 65 жасқа толған Қарасе 6-13 мамырда өткен сайлауда қайта сайланса, бұл оның соңғы мерзімі болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Ол қайта сайланды, бірақ үкіметі мен Фиджи Республикасының қуатты әскери күштері арасындағы келіспеушіліктер 5 желтоқсанда әскери төңкеріске әкеп соқты. Фиджи Вилладж келесі күні оның әскерилермен Вануабалаву аралына апарылғанын хабарлады, ал Жаңа Зеландия радиосы ол сол жаққа қашып кеткенін мәлімдеді. Ол Жаңа Зеландия радиосына «сығылып қалдым, бірақ жеңілген жоқпын» деді; ол күресуді жалғастыруға ниеттенді және бейбіт халық көтерілісіне шақырды. Сол күні ол Австралиядан әскери көмек сұрағаны хабарланды. BBC хабарлағандай, коммодор Байнимарама оны «құлықты қоздырмауға» ескерткеннен кейін, премьер-министр Қарасе Суваға оралуды жоспарлады, бірақ ол оралған жағдайда тұтқындалуы мүмкін екендігі туралы ескертілді. Вануабалавудан ол әскери төңкеріске наразылық білдіріп, жаңа режимді Саддам Хусейн, Адольф Гитлер және Иди Аминнің режимдерімен салыстырды, бұл туралы 2006 жылдың 13 және 14 желтоқсанында Фиджи Таймс және Фиджи Вилладж газеттерінде жарияланған сұхбатта айтылды. 2 ақпанда Фиджи Вилладж Қарасенің Австралия радиосына демократияны қалпына келтіру мақсатында келесі бес жылда өтетін сайлауға қатысуды қарастырып жатқанын айтқанын келтірді. Қарасе осы күнді алға жылдыруды талап етті. 2007 жылдың 6 қыркүйегінде Байнимарама Қарасе мен оның өкілі Пецели Кинивувай жалған ақпарат таратып, тұрақсыздық тудырды деп айыптап, бір айлық төтенше жағдай режимін енгізді. Байнимарама Қарасе мен оның өкілі Вануабалавуға қайта оралуы керек екенін және олар «содан сөйлей алады» деді. Қарасе 2007 жылдың 4 қазанында төңкеріске қарсы сотқа шағымдануға кірісті. 6 қазан күні қауіпсіздік шаралары жоқ деп мәлімделіп, әскери жағдай тоқтатылды. Сайлаулар 2009 жылдың ақпанына жоспарланған, бірақ 2014 жылдың қыркүйегіне дейін өткізілмеді. Қарасе бірнеше саясаткерлермен бірге сайлауға қатысудан шеттетілді, ал оның саяси партиясы таратылуға мәжбүр болды. Ол қайта құрылды, бірақ Фиджи тілінде емес, ағылшын тілінде атау алуға мәжбүр болды (Социал-демократиялық либералдық партия). Кейіннен партия атауын өзгертуге мәжбүр болды, бірақ оның саяси ұстанымдары бұрынғыдан еш айырмаған күйінде қалды.
Қаржыландыру туралы мәлімдемелер
2010 жылдың қаңтар айында Қарасе әскери қолдауға ие уақытша үкімет тарапынан қызметтік өкілеттігін жемқорлыққа пайдалану айыбымен сотқа тартылатындығы хабарланды. Қарасе қызметтік өкілеттігін жемқорлыққа пайдаланғаны және өкілдік міндеттерін орындамағаны үшін кінәлі деп танылып, 2012 жылдың 3 тамызында бір жылға бас бостандығынан айырылды. Оның қолдаушылары бұл айыптар саяси себептермен қозғалған деп мәлімдейді.