Кіріспе

Оның екі баласы бар: Рату Камисесе Вуна Найлатикау және Ади Лития Какобау Найлатикау. Ади Коила Мара Найлатикау – фиджилік заңгер, дипломат және саясаткер. Ол сонымен қатар 2009 жылдан 2015 жылға дейін Фиджидің бірінші ханымы болды, өйткені Фиджи президенті Рату Эпели Найлатикаудың әйелі еді.

Отбасылық негіздер

Ариета Коила Жозефина Мара 1953 жылы дүниеге келген. Оның әкесі, Рату Сэр Камисесе Мара (1920–2004), Туи Наяу (Лау аралдарының бас серкесі) болды және Фиджидің алғашқы премьер-министрі (1967–1992, 1987 жылығы қысқа үзілістен басқа) қызметін атқарды, содан кейін президент болды (1993–2000) және ол қазіргі Фиджидің негізін қалаушысы ретінде танылды. Оның анасы, Ро Леди Лала Мара (1931–2004), Буребасага Конфедерациясының Роко Туи Дрекети, яғни бас серкесі атағын иеленді. 1979 жылы Сомервилл колледжінде студент болып оқыған кезінде Ади Коила Оксфорд университетінің Сыртқы істер қызметі бағдарламасын бітірді. 1981 жылы Ади Коила Рату Эпели Найлатикауға тұрмысқа шықты. Тағы бір атақты әулеттен шыққан Рату Эпели (1941 жылы туған) көрнекті мансаптан кейін 2009 жылы әскери билік тарапынан Фиджи президенті болып тағайындалды. Ол 1980-жылдары Фиджи Корольдік әскери күштерінің қолбасшысы, 1990-жылдары Ұлыбританиядағы жоғары комиссары (бірлестік елдерінде елшіге тең), 2000 және 2001 жылдары вице-премьер, ал 2001–2006 жылдары Өкілдер палатасының спикері болды. Фиджи Парламенті – ерлі-зайыптылардың бір уақытта парламенттік мансап атқарған әлемдегі сирек заң шығару органдарының бірі. Ади Коила мен Рату Эпелидің екі баласы бар: ұлы Камисесе (Ади Коиланың әкесінің құрметіне қойылған есім) және қызы Лития.

Мансап

1980 және 1990 жылдары дипломат қызметін атқарғаннан кейін Ади Койла 1999 жылы Христиан-демократиялық одақтың үміткері ретінде Өкілдер палатасына сайланды. Ол бұрын әкесі мен ағасы Рату Финау Мараның ұстаған Лау Фиджилік қауымдық сайлау округін өкілдік етті. Кейіннен құрылған коалициялық үкіметте Ади Койла Туризм министрі болды. Ади Койланың үкіметтегі мансабы 2000 жылдың 19 мамырында күрт аяқталды, сол күні үкіметтегі индофиджиліктердің болуына қарсы болған, экстремистік фиджилік ұлтшыл Джордж Спейт билікті басып алып, Премьер-министр Махендра Чоудриді және Ади Койланың өзі де бар, үкімет мүшелерінің көп бөлігін құлақтап алып, әкесін президенттік лауазымнан кетуге мәжбүр етті. Ади Койла басқа құлақталғандармен бірге 56 күнге дейін бостандықтан айырылды, бірақ 1 маусымда жерлеу рәсіміне қатысу үшін уақытша босатылды, бірақ ол бірден қалған құлақталғандарға қайта оралу шартымен. Бұл оқиға саяси тұрақсыздық пен төңкеріс кезеңі болды. Демократия 2001 жылы қайта орнатылды, және Ади Койла Лау провинциялық кеңесі, Бас кеңес атынан, фиджилік басшылық өкілдеріне арналған он төрт Сенат орнының бірін иелену үшін таңдалды. Ол Сенаттың Әдеп-сақтап жүру комитетінің төрағасы және Сенаттың Сыртқы қатынастар комитетінің мүшесі ретінде белсенді рөл атқарды. Саясатта Найлатикау проституцияны заңдастыру ұсыныстарына қарсы тұрды. 2003 жылдың 30 мамырында Сенатта өткен пікірсайыста ол секс-туризмге қарсы қатаң шаралар қабылдауға шақырды, оның жыныстық қанаудың бір түрі екенін және бала зорлау мен педофилияның көбеюіне әкелетінін айтты. "Біз туризмді жарнамалағанда, сонымен қатар халқымызды туризмнің жанама салдарынан туындайтын жағдайларға ұқыпты қарауға үйретуіміз керек", - деді ол. Найлатикау мұндай құқық бұзушылықтарға қатысқандарға "ең жоғарғы жаза" тағайындауға шақырды. Ол неке институтының құлдырауына, ата-ана билігінің төмендеуіне және ата-ана мен немерелер арасындағы қарым-қатынастың нашарлауына өкініш білдіріп, отбасылық құндылықтардың жоғалуын қылмыстың өсуіне себеп деп айыптады. 2005 жылдың 7 желтоқсанында Найлатикау жұмыссыздықты азайтуға көмектесу үшін Әскери ведомствоның басшылығымен "ұлттық жастар қызметін" құруға шақырды. Жастар өзіне тәртіп орнатуды үйренетін болады және инженерлік сияқты мамандықтар бойынша оқытылады, бұл оларға ерікті және ақылы еңбек арқылы қоғамға пайдалы болуға мүмкіндік береді, деп хабарлады Fiji Live жаңалықтар қызметі.

Төңкерістен кейінгі даулар

Әкесі мен ол министр болған үкіметін құлатып, төңкерістен кейін Ади Койла Каррас үкіметінің көтеріліске қатысқандарды қудалау жолын ашық сынады, оларды жасағандарға кешірімділік танытып, құрбандарға бейжай қарағанын айтты. Сондай-ақ, ол үкіметтің жасалған зұлымдықтарды түбегейлі шешпестен ұлттық "айдасуды" күштендіруге тырысып жатқанын да сынға алды.

Фиджи аптасы (2004)

2004 жылдың 25 қыркүйегінде Ади Койла Спейттің және оның серіктері Рату Тимоти Силатолу мен Жозефа Натаның 2000 жылғы төңкеріс кезінде тұтқынға алған парламентарийлерден кешірім сұрау әрекеттерін қабылдамады. Діни сенімге келген тәжірибесінен кейін Спейт 2004 жылдың ортасында төңкеріс және оның себептері туралы ойының өзгергенін мәлімдеді. 2004 жылы үш айдың арасында қайтыс болған ата-анасын әлі де жоқтап жатқанын айтқан Ади Койла, оның әкесі биліктен құлатылған төңкерісшілердің кешірім сұрауы әлі ерте екенін мәлімдеді. "Заң үстемдігі сақталуы керек деп санаймын", - деді ол. "Әділет орнатылғанша, ешқандай кешірімді қабылдамаймын". Ади Койланың саяси татуласу әрекеттерін қабылдамауының себебі "төңкеріс мәдениетін" жою қажеттігіне сенгені болды. 2004 жылдың 22 қазанында Сенатта сөйлеген сөзінде Ади Койла Фиджи апталығындағы татуласу рәсімдеріне қатысудан бас тартуын түсіндірді. Ол 2000 жылдың қазанында Лау провинциялық кеңесінде айтқан әкесінің сөздерін келтірді: "Бүгін жүзеге асырылған татуласу, төңкеріс бойынша жүргізілген тергеулер оқиғаның артындағы шындықты ашпаса, ешқандай мәні болмайды". Ади Койла Симионе Кайтанидің (оның айтуынша, төңкеріс кезінде парламенттік кешенде әкесіне қарсы сөз сөйлеген) және Рату Найкама Лалабалавудың (оның айтуынша, 2000 жылдың 29 шілдесінде әкесіне тиесілі Матайлакеба қант шаруашылығын өртеп жіберген) қазіргі уақытта министрлік лауазымдарда отырғанына, ал бұрынғы премьер-министр Ситивени Рабука мен бұрынғы полиция комиссары Исикия Савуа, екеуі де оның марқұм әкесі төңкеріске қатысқан деп айыптаған, енді жоғары дипломатиялық лауазымдарға тағайындалғанына наразылық білдірді. Ади Койла үкімет ата-анасы қайтыс болғаннан кейін ғана татуласу рәсімін ұйымдастыруға шешім қабылдағанын түсінбеді. "Неге татуласу идеясы марқұм Турага Бале Туи Найау (Рату Мара) немесе марқұм Марама Бале Роко Туи Дрекети (Ро Ади Лала Мара) үшін ешқашан қарастырылмады?" деп сұрады ол. "Бұл оқиғалардың барлығы бір түнде, олардың қайтысынан кейін болды ма?" Ади Койла татуласу рәсімінде кешірім 2000 жылғы төңкерістің құрбандарына емес, президент Илоило мен премьер-министр Карасеге ұсынылғанына таң қалды. "Егер төңкеріс болмаса, олар сол лауазымдарда болмас еді, өйткені Турага Бале Туи Найау әлі де президент болар еді, ал мырза Шаудхри премьер-министр болар еді. "Соған қоса, егер төңкеріс болмаса, менің ата-анам әлі де тірі болар еді", - деді ол. Рату Мараның денсаулығы құлатылғаннан кейін нашарлап, 2004 жылдың мамырында қайтыс болды, ал Ади Лала үш айдан кейін қайтыс болды. 29 қазанда Сенатта сөйлеген сөзінде Ади Койла татуласу рәсімі орынсыз екенін қайталады, өйткені Альберт Парктегі рәсімде кит тісін алған және адамдарға кешірім берген адам 2000 жылғы мамырдағы төңкерістің құрбаны болған жоқ. Ади Койла 2000 жылғы төңкерісті ұйымдастыруға және қаржыландыруға кім қатысқаны туралы сұрақтарға жауап берілгенше шынайы кешірім болуы мүмкін емес екенін қайталады. "Адам өзі кешіруге дайын болғанда ғана кешіреді. Олардың неге қатысқаны және кім бұйрық бергені туралы шындық айтылуы керек", - деді Ади Койла. "Тиісті заңдық процедуралар орындалмаса, яғни сыртқы күштердің араласуынсыз татуласу мүмкін емес". Бұл сынға жауап ретінде премьер-министрдің өкілі Жожи Котобалаву Ади Койланың әкесі Рату Мараның 1987 жылғы төңкерістен пайда көргенін айыптап, жауап берді. Ол премьер-министр төңкерістен пайда таппағанын, өйткені ол жеке сектордағы табысты мансабын "қиын жағдайдағы Фиджиді құтқару" үшін тастағанын мәлімдеді. Ол Ади Койланың қазіргі үкіметке 2000 жылғы төңкеріске қатысқан адамдар толы деген айыптауларына жауап бермеді. Айға іліккендердің бірі Симионе Кайтани Ади Койланы "төгілген сүтке жылап отыр" деп айыптап, оған қарсы айыптауларында "ешқандай шындық жоқ" деп мәлімдеді. Ол ата-анасының неліктен қайтыс болғанын тек Құдай ғана білетінін айтты.

Татуласу және бірлік комиссиясы

Премьер-министр Лайсения Карасе 2005 жылдың 4 мамырында төңкеріске қатысты қылмыс жасағандарға, егер олардың ниеті "қылмыстық" емес, "саяси" болған жағдайда кешірім беруді және "лайықты" құрбандарға өтемақы төлеуді қарастыратын, Бітімгершілік және Ұйымдастыру комиссиясы құрылатынын жариялады. 7 мамырда Ади Койла, оппозиция жетекшісі және бұрынғы премьер-министр Махендра Чоудри, Біріккен Халық Партиясының төрағасы Мик Беддос және Ұлттық Альянс Партиясының президенті Рату Эпели Ганилау комиссия мен оның мақсатына қарсы шықты. Ол әкесі тірі болса, заң үстемдігін қатаң сақтауды талап ететінін, ал соттан тыс кешірім мүмкін емес екенін мәлімдеді. Барлық кінәлілер сотталмаса, Фиджи төңкерістің көлеңкесінен арыла алмайтынын айтты. 20 шілдеде ол заңға және оны қолдаушы үкіметке шабуыл жасады, үкімет төңкеріс жасаушыларсыз жұмыс істей алмайтындай көрінеді және заң құрбандар емес, төңкеріс жасаушыларға пайда келтіріп отыр деп мәлімдеді. "Бұл заң төңкеріс жасағандарға бағытталған, құрбандарға емес. Бұл заң кінәлілерге мейірімді, ал құрбандар ештеңе алмайды", - деді ол. Үкіметтің, оның пікірінше, әлдеқайда маңызды мәселелерді, мысалы, басып алушылар, жұмыссыздық, кедейлік және жолдардың жағдайы сияқты мәселелерді елемегенін, Бітімгершілік, Төзімділік және Ұйымдастыру туралы заңға басымдық бергенін айыптады. 24 шілдеде отбасы атынан жасаған мәлімдемесінде ол заң жобасын тағы да айыптады, бұл заң әкесінің билігін құлатуды қолдаумен тең екенін айтты. Оның сөзіне қарағанда, әкесі бірлік, төзімділік, бейбіт өмір және заң үстемдігін жақтаған, ал бұл заң оның сенімдеріне қайшы келіп, оларды әлсіретеді. "2000 жылдың қазан айында Лау провинциясының Оно қаласында өткен Лау провинциялық кеңесінің соңғы отырысында марқұм Туи Наяудың айтқан сөзін еске түсіремін: «Төңкеріс бойынша тергеу аяқталғанша және заң үстемдігі сақталғанша татулық пен бейбітшілікке қол жеткізе алмаймыз»", - деді ол. Найлатикау кейбір үкіметтік шенеуніктер заңның рақымшылық ережелерін қолдауға тырысып, төңкеріс жасаушылар мен олардың арасында байланыс бар екенін көрсетуге ұмтылып жатқанын айтты. Ол олардың арасындағы байланыстың қандай екенін білуді талап етті. Сол мәлімдемесінде Найлатикау заң жобасына қарсы белсенді түрде сөйлеген әскери қолбасшы Фрэнк Баинимараманы жоғары бағалады. "Командир керемет жұмыс істеп жатыр, өйткені ол тек өзінің жеке пікірін білдірмейді, сонымен қатар Фиджидегі және шетелдегі Фиджи батальонының қолбасшысы ретінде сөйлейді және көпшіліктің үнсіз қолдауына ие", - деді ол. 25 шілдеде Лау провинциялық кеңесі заң жобасын мақұлдағаннан кейін Найлатикау қатты көңіл көтеріп, бұқаралық ақпарат құралдарына сұхбат беруден бас тартты.

2006 жылғы кандидат?

2005 жылдың 15 маусымында Наилатикаудың бұрынғы Лау Фиджи коммуналдық сайлау округінен сайлауға түсу үшін Сенаттан бас тартуды қарастырып жатқаны хабарланды. Ол, қайтыс болған әкесінің басшысы болған Вуанирева тайпасының одан үміткер ретінде қатысуын сұрағанын растады, бірақ анасының бір жылдық аза тұру мерзімі тамыз айында аяқталар еді, сол кезде ғана соңғы шешімін қабылдайтынын айтты. Ол, қандай да бір шешімге келмес бұрын бауырларымен кеңесетінін мәлімдеді. Наилатикау, қай партияға қосылатынын нақты айтпады. Оның бұрынғы партиясы – Христиан-демократиялық альянсы бұл кезде таратылған еді, және оның туыстары мен жекжаттары түрлі партияларда болды. 2006 жылдың 6-13 мамырында өткен сайлауға жақындағанда, ол інісі Рату Эпели Ганилау басқаратын Ұлттық Альянс Партиясы (НАПФ) атынан Лами ашық сайлау округінде бақ сынауға ниеттенгенін білдірді, бірақ бұрыннан таңдалған Бен Падараттың пайдасына бас тартты. Рату Джиоджи Улуинакаувадра Насину қалалық Фиджи коммуналдық сайлау округінен өзінің кандидатурасын қайтарып алуға дайын екенін ұсынды, бірақ ол бұл ұсыныстан бас тартты, деп 8 сәуірде «Фиджи Live» жаңалықтар қызметі хабарлады. Дегенмен ол НАПФ үшін үгіт жұмыстарын жалғастырды. Сайлаудан кейін Лау провинциялық кеңесі мен Басшылар кеңесі оны Сенатқа қайта тағайындады. 2006 жылдың шілдесінде күйеуіне дипломатиялық қызмет ұсынылғандықтан, ол Сенаттан кетуі мүмкін деген болжамдар тарады, бірақ бұл орындалмады.