Кіріспе
АҚШ-тың Нью-Мексико және Аризона штаттарындағы өзен. Түпкілікті халықтар кем дегенде 2000 жыл бойы осы өзен бойында өмір сүрген, 16 ғасырда аймақты еуропалықтар зерттеуге кіріспес бұрын күрделі ауыл шаруашылығы қоғамдарын құрған. Еуропалық американдықтар Гила өзенінің су алабына 19 ғасырдың ортасынан бастап ғана тұрақты қоныстанды. 20 ғасырда Гила өзенінің су алабындағы даму өзенде және оның салаларында су бұру және су тасқынынан қорғау құрылыстарын салуға себеп болды. Соның салдарынан, Гила өзенінің тарихи ағынының аз бөлігі ғана Колорадо өзеніне қосылады. Өзеннің табиғи тарихи ағыны шамамен [сан] құрады, бірақ қазір ол [сан] дейін төмендеді. Инженерлік жобалар өзен аңғарының көп бөлігін және оның төңірегін шөлді құрғақ жерден суармалы жерге айналдырды, сондай-ақ Феникс және Тусон қалаларының су алабында тұратын бес миллионнан астам адамды сумен қамтамасыз етті.
Indigenous peoples have lived along the river for at least 2,000 years, establishing complex agricultural societies before European exploration of the region began in the 16th century. European Americans did not permanently settle the Gila River watershed until the mid 19th century. During the 20th century, development in the Gila River watershed prompted the construction of large diversion and flood control structures on the river and its tributaries, and consequently the Gila contributes only a small fraction of its historic flow to the Colorado. The historic natural discharge of the river was around , but has declined to only The engineering projects transformed much of the river valley and its surroundings from arid desert into irrigated land, and supply water to more than five million people in the Phoenix and Tucson metropolitan areas who live in the watershed.
География
Гила өзенінің бастауы Нью-Мексиконың батысында, Сиерра округінде, Континенталды бөліністің батыс беткейіндегі Қара Жұпар тауларында орналасқан. Ол Гила ұлттық орман, Гила шөлдігі және Гила жартасты мекендері ұлттық ескерткіші арқылы оңтүстік-батысқа қарай ағады, содан кейін Аризонаға батысқа қарай, Саффорд қаласынан өтеді. Грэхам округіндегі Гила тауларының оңтүстік беткейімен бірнеше каньондар арқылы ағып өткеннен кейін, Гила Перидоттан оңтүстікке қарай Сан-Карлос көліндегі Кулидж бөгетімен тоқтатылады. Ол таулардан шығып, Феникс, Аризонаның оңтүстік-шығысындағы аңғарға жетіп, Гила өзені үнді резервациясынан үзіліс-үзіліс ағыс ретінде өтеді, бұл ірі суармалау жүйелерінен, негізінен Хейден Ашёрст бөгетінен туындайды. Финикстен батысқа қарай өзен Гила Бенд таулары бойымен оңтүстікке қарай күрт бұрылады, содан кейін Гила Бенд қаласына жақын батысқа қарай қайта бұрылады. Ол Юма округінде оңтүстікке қарай Гила таулары мен солтүстікке қарай Лангуна және Маггинс таулары арасында ағып, ақырында Аризона штатының Юма қаласында Колорадо өзеніне құяды. Гилаға көптеген салалар қосылады, бастапқыда өзеннің шығыс және батыс салалары, олар Нью-Мексикодағы Гила ыстық бұлақтарының жанында негізгі арнаны құрайды. Саффордтан жоғары Сан-Франциско және үзіліс-үзіліс Сан-Саймон өзендері қосылады. Ағыс бойында Сан-Карлос өзені солтүстіктен Сан-Карлос көліне қосылады. Аризона штатының Винкельман қаласында Сан-Педро өзенімен қосылып, Каса-Грандеден оңтүстікке қарай Санта-Крус өзені қосылады. Оның ең ірі саласы – Тұзды өзен Феникс қалалық аймағында қосылады, ал батысқа қарай Гила солтүстіктен соңғы екі ірі саласын – Агуа-Фрия және Хасаямпа өзендерін қабылдайды. Гила өзені толығымен АҚШ-та ағып жатқанмен, екі саласы – Сан-Педро және Санта-Крус өзендерінің бастаулары Мексикаға дейін созылады. Гиланың су жиналатын алабының шамамен 2,8% Мексикада, тағы 5,7% Нью-Мексикода орналасқан, ал қалған көпшілігі, 91,5% Аризонада.
Тарих
Кели Акимел О'одхам (Гила өзені халқы) пима тайпасы (өз атауы "Акимел О'одхам", өзен халқы) испан саяхатшылары келгенге дейін Гила өзенінің жағасында өмір сүрген. Көптеген адамдар "Гила" сөзі "Ха ква са эль" сөзінің испан тіліндегі қысқартылған түрінен шыққан деп санайды, бұл Юма тілінде "тұзды ағыс су" деген мағынаны білдіреді. Олардың дәстүрлі өмір салты (himdagĭ, кейде ағылшын тілінде Хим дак деп аударылады) қасиетті саналатын өзенге орталықтанған. Дәстүр бойынша, өзен жағалауынан алынған құм шомылу кезінде (әсіресе жаңбырлы дауылда, әсіресе муссон маусымында) теріні жаңару үшін қолданылады. 600 және 1450 жылдары аралығында Хохокам сияқты жергілікті халықтар Ортаңғы Гила және Тұзды өзендер бойында ірі, күрделі өркениеттер құрды. Бұл жергілікті өркениеттер көбінесе суармалы егіншілікке тәуелді болды, олар үшін 322 км-ден астам каналдар салынды. Жоғарғы Гила аймағында Моголлон мәдениеті сол кезеңнің көп бөлігінде қоныстанды, кейінірек Гила жартасының Ұлттық ескерткішіндегі сияқты елді мекендерде. Гила өзенін еуропалықтардың бірінші болып көргені испан саяхатшысы және миссионері Хуан де ла Асунсьон болуы мүмкін. Асунсьон 1538 жылы Сан-Педро немесе Санта-Крус өзендерінің бірімен солтүстікке қарай сапар шеккеннен кейін Гилаға жетті. 1540 жылы Эрнандо де Аларкон Колорадо және Гила өзендерін бойымен жүзді; оның экспедициясы салған карталарда өзен Мирафлорес немесе Бразос де ла Мирафлорес деп көрсетілген. Мексика-Америка соғысы кезінде генерал Стивен Уоттс Кирни 1846 жылдың қараша айында 1-ші АҚШ драгундарынан 100 атты әскерді Гила өзенінің бойымен шеруге шығарды. Бұл отрядты Кит Карсон басқарды. Мормон батальоны Кирни әскерлерінің ізінен еріп, 1846 жылдың желтоқсанынан 1847 жылдың қаңтарына дейін өзен бойымен шамамен араба жолын салды. 1848 жылы Гуадалупе Идальго шартынан кейін Гила өзені АҚШ пен Мексика арасындағы шекараның бір бөлігі болды, ал 1853 жылғы Гадсден сатып алуы американдық аумақты Гиладан оңтүстікке қарай кеңейтті. Гиланың Колорадо өзенімен қосылған жері Калифорнияның оңтүстік шекарасын анықтау үшін де қолданылды. 1871 жылдан бастап, негізінен мормон қоныс салушылары қазіргі Финикстің маңындағы Гила өзені аңғарын мекендеді, Гила, Тұз және Сан-Педро өзендерін суару үшін пайдаланып, кем дегенде алты ірі елді мекен құрды. 1944 жылы 25 неміс тұтқыны соғыс кезінде американдық лагерьтен ең ірі және ең тамаша қашуды жасады, Аризонадағы Папаго Парк әскери тұтқындар лагерінен 54 метрлік туннель қазып шықты. Барлық адамдар ақырында ұсталды, бірақ кейбіреулері бір айдан астам уақыт бойы қашып жүрді. Соңғы ұсталғандардың арасында үш неміс сарбазы болды, олар Аризонаның ұрланған жол картасына негізделіп, батыл, бірақ сәтсіз қашу жоспарларын жасады, онда Гила өзені Колорадо өзеніне, ал ол өз кезегінде Мексикаға дейін жетеді деп көрсетілген. Су арқылы қашуды жоспарлаған немістер американдық күзетшілердің көзіне түспейтін каяк жасады, оны түрме ішіндегі уақытша бассейнде сынап, содан кейін туннель арқылы шықты. Олардың жоспары картадан басқа жақсы болды. Картада көк түспен көрсетілген Гила өзені құрғақ арнаға айналды.
Гидрология
Гила өзеніндегі жалғыз ірі бөгет – Кулидж бөгеті, Аризона штатындағы Глоб қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 31 миль (50 км) жерде орналасқан. Ол Сан-Карлос көлін құрайды. Painted Rock бөгеті Гила Бенд маңында Гила өзенін кесіп өтеді, бірақ сол тұста өзен уақытша сулы болып табылады. Судың көп бөлігі Флоренс қаласына жақын орналасқан Ашурст-Хейден су бұру бөгетінде бұрылады. Painted Rock бөгеті мен Кулидж бөгеті арасында өзенде бірнеше шағын су бұру бөгеттері салынған, оның ішінде 1993 жылы су тасқыны кезінде қираған Гиллеспи бөгеті де бар. Гила өзенінің салаларында көптеген бөгеттер салынды, соның ішінде Тұзды өзендегі Теодор Рузвельт бөгеті, Ат Меса бөгеті және Мормон Флат бөгеті, Агуа Фрия өзеніндегі Нью-Уэдделл бөгеті және Верде өзеніндегі Бартлетт бөгеті. Гила өзені жүйесіндегі көптеген ірі бөгеттер АҚШ-тың Қайта құру бюросы (U.S. Bureau of Reclamation) тарапынан салынды және басқарылады, ол Колорадо өзенінің алабындағы көптеген ірі бөгеттерді де салды. Ал Кулидж бөгеті сияқты басқалары жергілікті сумен жабдықтау агенттіктеріне, суару аудандарына немесе американдық тайпаларға тиесілі. Гила өзені мен оның негізгі саласы – Тұзды өзен – бұрын судың көп көлемін тасымалдайтын жылдық өзендер болды. Гила өзенінің сағасынан Феникске дейін үлкен өзен кемелерімен жүзуге болып келген, ал Феникстен Аризона мен Нью-Мексико шекарасына дейін кішкентай кемелермен жүзуге мүмкіндік болды. Бірақ суару және қалалық суды бұру Гила мен Тұзды өзендерін көбінесе құрғақ өзендерге айналдырды, олар тек жергілікті жаңбырдан кейін ғана су тасымалдайды. Феникстен Колорадо өзеніне дейін Гила әдетте ағын немесе толығымен құрғақ болады, сондай-ақ Гранит Риф су бұру бөгетінен төменгі Тұзды өзен де осылай. Бірақ екі өзен де жаңбырдан кейін көп көлемде су тасымалдауы мүмкін. Гила өзенінің тарихи ені мен тереңдігі әртүрлі болды. Оның табиғи су шығыны шамамен жылына бір рет, ал аузындағы орташа ағыны шамамен болды. Өзеннің аузына жақын қазіргі су шығыны жылына кемінде, орташа ағыны тек құрайды. Жоғарғы Гила өзені, Нью-Мексикодағы барлық ұзындығын қоса алғанда, еркін ағып жатыр. Осы учаскеде бөгет салуға немесе басқаша бұруға рұқсат беруге жасалған соңғы әрекеттер қатал саяси қарсылыққа ұшырады, Хукер бөгеті сияқты ұсынылған жобаларға байланысты ол елдегі ең қауіпті өзендердің бірі деп танылды. Өзінің билік кезінде Нью-Мексиконың бұрынғы губернаторы Билл Ричардсон өзінің мерзімі ішінде мұндай кез келген әрекетті тоқтатуға уәде берді және тіпті штаттың өзен бөлігіндегі мұндай жобаларға заңмен тыйым салуды қарастырды.
The upper Gila River, including its entire length within New Mexico, is a free flowing one. Recent efforts to allow for damming or otherwise diverting this stretch have met with stiff political resistance, having been named as one of the nation's most endangered rivers due to proposed dam projects such as Hooker Dam. During his time in office, former New Mexico Governor Bill Richardson had promised to block any such attempt during his term, and he had even considered pushing for a statutory prohibition against any such projects on the state's portion of the river.
Демалыс
Жаңа Мексика штатының Вирден және Аризона штатының Соломон қалалары арасындағы Гила өзені көктемде қар еріген кезде, сондай-ақ жазғы және күзгі дауылдардан кейін кеме жүзуге қолайлы. Өзен көптеген әдемі каньондардан және I-III дәрежелі тасымал су учаскелерінен өтеді. Шөлді аймақта орналасқандықтан, өзеннің су ағыны тұрақсыз болып келеді, су тасқындары жоғары деңгейге жетеді де, содан кейін тез төмендейді. Гиланың тұзды саласы тіпті қиын тасымал суға ие, кейбір жерлерде IV дәрежеге дейін жетеді, және көбінесе Гилаға қарағанда су ағыны жоғарырақ және тұрақтырақ. Сан-Карлос көлі және басқа да бассейндік су қоймаларында, оның ішінде Плезант көлі мен Теодор Рузвельт көлінде қайықпен жүзу және балық аулау танымал. Өзен жүйесінде 36 түрлі балық бар, олардың ішінде ірі ауызды басс, күнбалық, каналдық сомыр, жалпақ бас сомыр және Гила форелі (Oncorhynchus gilae gilae) кездеседі.