Кіріспе

Формула 1 Гран-при Бахрейн Гран-при (جائزة البحرين الكبرى), ресми түрде Gulf Air Bahrain Grand Prix деп аталады, – Бахрейнде өткізілетін Формула 1 автокөлік жарысы. Алғашқы жарыс 2004 жылғы 4 сәуірде Бахрейн халықаралық трассасында өтті. Бұл жарыс Таяу Шығыста өткен алғашқы Формула-1 Гран-при болып тарихқа енді және FIA-дан «Ең жақсы ұйымдастырылған Гран-при» сыйлығын алды. Бұрынғы уақытта бұл жарыс Формула-1 күнтізбесінде екінші, үшінші немесе төртінші орында болған. Алайда, 2006 жылғы F1 маусымында Бахрейн дәстүрлі ашылушы – Австралия Гран-приімен орындарын ауыстырды, себебі Австралия Гран-приі Комонвелл ойындарымен бірге өтуіне жол бермеу үшін кейінге жылдырылды. 2010 жылы Бахрейнде 2010 жылғы F1 маусымының ашылу жарысы өтті және Формула-1-дің «алмаз мерейтойын» атап өту үшін автомобильдер толық «Төзімділік трассасын» (Endurance Circuit) жүргізді. 2021 жылғы F1 маусымында Бахрейн Гран-приі маусымның ашылу жарысы болды, өйткені 2021 жылғы Австралия Гран-приі COVID-19 пандемиясының салдарынан тоқтатылды. 2011 жылғы жарыс 13 наурызда өтуі тиіс болған, бірақ 2011 жылғы Бахрейндегі наразылықтарға байланысты 21 ақпанда жарыс күштен шығарылды. Адам құқықтарын қорғайтын белсенділер Бахрейн билігі жасаған адам құқықтарын бұзу туралы хабарларға байланысты 2012 жылғы жарысты тоқтатуға шақырды. Команда мүшелері де қауіпсіздік туралы алаңдаушылық білдірді, бірақ жарыс жоспарланғандай 2012 жылғы 22 сәуірде өтті. 2014 жылы Бахрейн Гран-приінің алғаш рет өткізілгеніне 10 жыл толуына орай жарыс жарықтандыру шамдарымен түнгі жарыс ретінде өткізілді. Осылайша ол 2008 жылғы Сингапур Гран-приінен кейін екінші Формула-1 түнгі жарысы болды. Бахрейннің алғашқы түнгі жарысын Льюис Хэмилтон жеңіп алды. Келесі жарыстар да түнгі форматта өтті.

Тарих

Сахирдегі Бахрейн халықаралық трассасының құрылысы 2002 жылы басталды. Бахрейн аймақтағы басқа елдерден F1 жарысын өткізу үшін қатты бәсекеге түсті, Мысыр, Ливан және Біріккен Араб Әмірліктері Формула 1 Гран-приін өткізу құрметіне үміттенді. Жарыс 2004 жылдан бері әр Формула 1 маусымында өткізіліп келеді, 2011 жылды қоспағанда, себебі 2011 жылғы Бахрейн көтерілісіне байланысты жарыс өткізілмеді. Бахрейндегі алғашқы Гран-приді Майкл Шумахер жеңіп алды, ол Ferrari үшін жүргізді. Келесі екі жарысты 2005 және 2006 жылдары Фернандо Алонсо жеңіп алды, ол Renault командасы үшін жарысты, ал Фелипе Масса 2007 және 2008 жылдары Ferrari үшін жарыстың жеңімпазы атанды. 2009 жылы Бахрейн Гран-приінде Дженсон Баттон, Brawn GP командасымен бірге жеңіске жетті, ал Фернандо Алонсо 2010 жылы Ferrari үшін үшінші рет Бахрейн Гран-приінде жеңімпаз болды. 2011 жылғы Бахрейн Гран-приінің жойылғаннан кейін Себастьян Феттель мен Red Bull 2012 және 2013 жылғы Гран-прилерді жеңіп алды, содан кейін 2014 және 2015 жылдары Льюис Хэмилтон мен Mercedes командасы жеңіске жетті. 2016 жылы Хэмилтонның командаласы Нико Росберг жеңіп алды, ал Себастьян Феттель 2017 және 2018 жылдары Ferrari үшін жарыстың тағы екі кезеңінде жеңіске жетті. Содан кейін Льюис Хэмилтон келесі үш Гран-приді жеңіп алды, 2019, 2020 және 2021 жылдары, Бахрейн Гран-приінде бес рет жеңіске жетіп рекорд орнатты. 2022 жылғы жарысты Шарль Леклерк жеңіп, Scuderia Ferrari командасына Бахрейн Гран-приіндегі жетінші жеңісін сыйлады. Соңғы жарыс 2024 жылы өтті, жеңімпазы Red Bull Racing командасының Макс Верстаппен болды, ал өткен жылғы жарыс олардың он жылдан астам уақыттан бері Бахрейн Гран-приіндегі алғашқы жеңісі болды. Трасса 2011 жылғы жарысқа бастапқы орналасуына қайта оралуы жоспарланған, және 2012 жылғы жарыста осылай болды. 2022 жылдың ақпан айында жарыс келісімшарты 2036 жылғы Формула 1 маусымына дейін ұзартылғаны хабарланды.

Сипаттамалары

Курстың ерекше бір қасиеті – үлкен қашқыштар аймағы, олар жолдан шығып кеткен жүргізушілерді жазаламағаны үшін сынға ұшырады. Дегенмен, олар құмның жолға түсуіне кедері келтіреді. Бұл трасса әлемдегі ең қауіпсіз трассалардың бірі саналады. Бахрейнде алкогольдік сусындарға рұқсат болғанымен, жүргізушілер дәстүрлі шампанмен подиумда шашырамайды, оның орнына «Ваард» деп аталатын алкогольсіз раушан суын шашыратады. 3 маусымда FIA жарысты 30 қазанға ауыстыру туралы шешім қабылдады. Әлем чемпионы Деймон Хилл «Формула-1» жарысты қайта кестелемеуге шақырды, егер жарыс өтіп кетсе, «біз тәртіп орнату үшін қолданылған қатыгездік әдістермен байланысты болатын жағымсыз із қалдырамыз» деді. Берни Экклстоун BBC тілшісіне берген сұхбатында: «Үміттенемін, болашақта тыныштық орнап, қайта оралуға мүмкіндік болады, бірақ әзірге ол мүмкін емес. Жүргізушілердің келісімісіз кесте өзгертілмейді – осы фактілерді есте ұстаған жөн» деді. Жарысты қайта кестелеу туралы шешім қабылдағаннан кейін бір апта өткен соң «Формула-1» 2011 жылғы жарыстың күшін жойды. Бұл Гран-при алдындағы демонстрацияда белсенді Салах Аббас Хабибтің қаза тауып, сондай-ақ Бахрейн Гран-приіне қарсы наразылықты жариялаған фотожурналист Ахмед Исмаил Хасан әл-Самадидің бұрынғы қазасы да осы оқиғалардың ішіне кіреді. 2012 жылдың 9 сәуірінде The Guardian газеті командалардың бірінің аты-жөні жарияланбаған жетекші өкілінің пікірін келтірді: «Формула-1 командалары спорттың басқару органынан Бахрейн Гран-приін тоқтатуды немесе кем дегенде кейінге жылдыруды қалайды, себебі елдегі жалғасып жатқан наразылықтардың фонында қауіпсіздік туралы алаңдаушылық күшейіп барады. Бахрейнге баруым өте қиын. Шындығын айтсам, оқиғасыз өткізудің жалғыз жолы – онда толық әскери оқшаулау орнату. Менің ойымша, бұл Ф1 және Бахрейн үшін де қабылдауға болмайтын жағдай. Бірақ басқа жол көріп тұрған жоқпын». Осы наразылықтарға қарамастан, Гран-при жоспарланғандай өтті.

Дауылдың жалғасуы

2011 және 2012 жылдардағы кең ауқымды демонстрацияларға әлемдік БАҚ назарын аударғаннан бері, Бахрейнде Ф1 наразылықтарына байланысты адам құқықтары жөніндегі ұйымдардан құқық бұзушылықтар мен түрмеге қамау туралы хабарлар келіп түсуде. Олардың арасында 2012 жылғы наразылыққа қатысқаны үшін шамамен 30 адаммен бірге түрмеге қамалған фотограф Ахмед Хумайдан және түрмеде отырған, әлеуметтік желіде Бахрейн Ф1-ін сынағаны үшін физикалық және сексуалдық зорлық-зомбылыққа ұшыраған белсенді Наджах Ахмед Юсиф бар. Адам құқықтарын қорғайтын ұйымдар "Формула-1" тобы мен Халықаралық Автомобиль Федерациясын (FIA) өздерінің Адам құқықтарын құрметтеу туралы міндеттемесін орындаудан бас тартқаны үшін сынап, осындай саяси репрессияға қарсы күшін пайдаланбауы арқылы Ф1 ұйымдастырушылары наразылардың қасіретіне қатысқан деп санайды. 2018 жылы F1 Юсифтің жағдайына "алаңдаушылық білдірді", бірақ содан бері ешқандай нақты шаралар қабылданбады. Бахрейндегі құқықтар мен демократия институты (BIRD) басшылығымен адам құқықтары жөніндегі ұйымдар Бахрейн Гран-приінің халық наразылығының және Бахрейн қауіпсіздік күштерінің наразылық білдірушілерге қарсы жасаған ауыр адам құқықтары бұзушылықтарының орталығына айналғанын мәлімдеді. Бұл ұйымдар F1-ді Бахрейн үкіметі үшін құнды PR жұмысын жасап, елдегі адам құқықтары бұзушылықтарын одан әрі қалыпқа келтіруге қауіп төндіреді деп айыптайды. Льюис Гамильтонға жазған хаттарында үш бахрейндық саяси тұтқын оның адам құқықтары мәселелеріне деген бейілділігін жоғары бағалап, F1 әлем чемпионы ретінде олардан хабардар етуін сұрады. Гран-при спорттық "жуудың" (sportswashing) мысалы ретінде көрсетілді.

2020 жылға кейінге қалдыру

COVID-19 пандемиясына жауап ретінде, жарыс ұйымдастырушылары 22 наурызда өтуі тиіс жарысқа көрермендерге қатысуға рұқсат берілмейтінін хабарлады. Бірақ, жарыс өтуге екі апта қалғанда, жарыс мерзімі шексізге кейінге жылдырылды. Жарыс 29 қарашаға ауыстырылды және ол Бахрейн халықаралық трассасы маңында екі демалыс күні бойы өткізілген екі жарыстың бірі болды, ал екінші жарыс трассаның сыртқы бөлігінде өтіп, Сахир Гран-при деп аталды.

2020 жылғы дау

Ф1 күнтізбесі қайта жаңартылғаннан кейін, 2020 жылдың қараша айында Бахрейн екі бірден жарысқа төңкерілді. Алайда, бұл шара адам құқықтарын қорғайтын ұйымдар ғана емес, сонымен қатар F1-дің жеті дүркін әлем чемпионы, жаңадан танылған Льюис Хэмилтоннан да наразылық тудырды. Хэмилтон F1 басшылығына ескерту жасап, спорттың өзінің жауапкершілігіне қарауы және барған елдердегі адам құқықтары мәселелерін шешуге шақырды. Бахрейндегі құқықтар мен демократия институты (BIRD) жетекшілігіндегі адам құқықтары ұйымдарының консорциумы Формула 1-дің бас директоры Чейс Кэриге хат жолдап, Бахрейндегі жарыс елдегі наразылықтардың және Бахрейн қауіпсіздік күштерінің наразылық білдірушілерге қарсы жасаған құқық бұзушылықтарының ортақ нүктесіне айналғанын мәлімдеді. Бахрейн үкіметі болса, спорттық имиджіңді жақсарту арқылы жағымсыз жағдайларды жасыру деген айыптауларды жоққа шығарды.

Бахрейн келісімшартына қатысты заңдық шағым

2022 жылдың 27 қазанында Ф1-ге адам құқықтарының бұзылуына немқұрайлы қарағандығы туралы заңдық шағым түсті, ол ақпан айында Бахрейн Гран-приі 2036 жылға дейін күнтізбеде қалатынын мәлімдеген болатын. Шағымда Ф1 Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының басшылық қағидаларын бұзды деген айып тағылды. Бұл шағымды Ұлыбритания үкіметінің Ұлттық байланыс нүктесі (NCP) арқылы Бахрейннің Құқықтар мен демократия институты (Bird) және Бахрейннен екі азаптаудан зардап шеккен Наджах Юсуф және Хаджер Мансур жеткізді.